પંચાંગ અને કેલેન્ડર12 નવેમ્બર 2026

અધિક માસ: પંચાંગમાં વધારાનો મહિનો કેમ આવે છે

અધિક માસપુરુષોત્તમ માસઅધિક જ્યેષ્ઠ 2026હિંદુ પંચાંગચાંદ્ર પંચાંગadhik maas

અધિક માસ એ વધારાનો મહિનો છે, જે હિંદુ ચાંદ્ર-સૌર પંચાંગ આશરે દર અઢીથી ત્રણ વર્ષે ઉમેરે છે, જેથી ચાંદ્ર મહિના ઋતુઓ સાથે તાલ મેળવીને ચાલે. આ જ કારણે વર્ષોવર્ષ દિવાળી શરદ ઋતુમાં અને હોળી વસંતમાં આવે છે. ઘણા લોકો તેને ધર્મની એક નવાઈભરી વાત માને છે. પણ મૂળમાં તે પંચાંગની એક સમજદાર રચના છે, જે એક ચોક્કસ ખગોળીય નિયમ પર ચાલે છે, અને કોઈ પણ પંચાંગ સૉફ્ટવેર તે નિયમ ચકાસી શકે છે. 2026 અધિક માસનું વર્ષ છે, તેથી આ વખતે તહેવારોની આખી મોસમ સામાન્ય કરતાં મોડી આવી. આ રચનાને માત્ર માની લેવાને બદલે સમજવી જોઈએ.

બે ઘડિયાળ, જે ક્યારેય એકસરખો સમય નથી બતાવતી

હિંદુ પંચાંગ એકસાથે બે કુદરતી ઘડિયાળ પર ચાલે છે. પહેલી ઘડિયાળ ચંદ્ર છે: એક અમાસથી બીજી અમાસ સુધીનો ગાળો એક ચાંદ્ર મહિનો, આશરે 29.5 દિવસ, અને આવા બાર મહિના મળીને આશરે 354 દિવસનું ચાંદ્ર વર્ષ બને છે. બીજી ઘડિયાળ સૂર્ય છે: ઋતુઓ આશરે 365.25 દિવસના સૌર વર્ષ પ્રમાણે ફરી ફરીને આવે છે. આ બંને આંકડા એકબીજામાં પૂરા સમાતા નથી, અને કોઈ પંચાંગ તેમને એકબીજામાં સમાવી શકે નહીં. સૂર્ય પોતાનું ચક્ર પૂરું કરે તેના આશરે 11 દિવસ પહેલાં ચાંદ્ર વર્ષ પૂરું થઈ જાય છે.

આ ફરક સુધારવામાં ન આવે તો તે વર્ષે વર્ષે વધતો જાય છે. દર વર્ષે દરેક તહેવાર ઋતુઓની સરખામણીએ આશરે 11 દિવસ વહેલો ખસી જાય; સોળેક વર્ષમાં તો શરદ ઋતુનો તહેવાર ઉનાળામાં આવવા લાગે. ઇસ્લામિક કૅલેન્ડર જેવા શુદ્ધ ચાંદ્ર કૅલેન્ડરમાં બરાબર આવું જ થાય છે, ત્યાં મહિના જાણીજોઈને ઋતુઓમાં ફરતા રહે છે. હિંદુ પરંપરાએ બીજો રસ્તો પસંદ કર્યો: મહિના ચાંદ્ર જ રાખવા, પણ ક્યારેક તેરમો મહિનો ઉમેરીને વર્ષને સૂર્ય સાથે બાંધી રાખવું. જ્યારે ભેગી થયેલી ઘટ આખા મહિના જેટલી થવા આવે, એટલે કે આશરે દર 32 થી 33 મહિને, ત્યારે એક અધિક માસ તે ઘટ સમાવી લે છે, અને તહેવારો પાછા પોતાની સાચી ઋતુમાં આવી જાય છે.

સંક્રાંતિનો નિયમ: કોઈ મહિનો અધિક કેવી રીતે બને

સુંદર વાત એ છે કે મહિનો ક્યારે ઉમેરવો તે કોઈ માણસ નક્કી નથી કરતો. આકાશ નક્કી કરે છે. આખો નિયમ સંક્રાંતિ પર આધારિત છે, એટલે કે એ ક્ષણ, જ્યારે સૂર્ય એક નિરયન રાશિમાંથી બીજીમાં પ્રવેશે છે. વર્ષમાં બાર સંક્રાંતિ આવે છે, દરેક વચ્ચે 30 દિવસથી થોડું વધારે અંતર હોય છે, જ્યારે ચાંદ્ર મહિનો આશરે 29.5 દિવસનો હોય છે. સામાન્ય રીતે દરેક ચાંદ્ર મહિનામાં બરાબર એક સંક્રાંતિ આવે છે, અને એ જોડીથી જ મહિનાની ઓળખ બને છે. પણ ચાંદ્ર મહિનો બે સંક્રાંતિ વચ્ચેના અંતર કરતાં થોડો ટૂંકો હોવાથી, દર થોડાં વર્ષે કોઈ ચાંદ્ર મહિનો આખેઆખો બે સંક્રાંતિની વચ્ચે સરકી જાય છે, અને તેમાં એક પણ સંક્રાંતિ આવતી નથી.

એ મહિનાને અધિક, એટલે કે "વધારાનો", જાહેર કરવામાં આવે છે. તે પછી આવતા મહિનાનું નામ, આગળ "અધિક" લગાડીને, ધારણ કરે છે, તેથી પંચાંગમાં એક જ નામ બે વાર દેખાય છે: પહેલાં અધિક મહિનો, પછી નિયમિત (નિજ) મહિનો. જે પંચાંગોમાં મહિનો પૂનમે પૂરો થાય છે (પૂર્ણિમાન્ત, ઉત્તર ભારતની રીત), તેમાં પણ અધિક મહિનો તો અમાસથી અમાસ સુધી જ ચાલે છે, એટલે તે જે મહિનાના નામે ઓળખાય છે તેની અંદર, એ મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષ અને શુક્લ પક્ષની વચ્ચે, આવે છે.

આ મહિનાનાં ઘણાં નામ છે: અધિક માસ (દક્ષિણમાં અધિકા માસા), પુરુષોત્તમ માસ અને મળ માસ. ઘરોમાં આ મહિનામાં શું થાય છે:

  • પ્રસંગો રાહ જુએ છે. લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ, જનોઈ અને મુહૂર્ત જોઈને થતા બીજા પ્રસંગો આ મહિનામાં થતા નથી, અને જે તહેવાર આ મહિનાના નામે આવતો હોય તે પછી આવતા નિજ મહિનામાં ઊજવાય છે.
  • ભક્તિ ચાલુ રહે છે. પુરુષોત્તમ માસ તરીકે આ મહિનો ઉપવાસ, જપ, ધર્મગ્રંથોના પાઠ અને દાન માટે પાળવામાં આવે છે.
  • મહારાષ્ટ્રમાં તેને ધોંડ્યાચા મહિના કહે છે, અને પરિવારો જમાઈને ઘરે બોલાવીને દીવા સાથે 33 અનારસે (ચોખાની એક મીઠાઈ) આપે છે.

આનો એક વધુ દુર્લભ ઊલટો કિસ્સો પણ છે: વર્ષના જે ગાળામાં સૂર્ય સૌથી ઝડપથી ચાલે છે તેની આસપાસ, કોઈ ચાંદ્ર મહિનામાં બે સંક્રાંતિ આવી શકે છે, અને ત્યારે એક મહિનો ગણતરીમાંથી નીકળી જાય છે; તેને ક્ષય માસ કહે છે. તે બહુ જ દુર્લભ છે: છેલ્લો ક્ષય માસ 1983માં આવ્યો હતો, અને હવે પછીનો 2124 પહેલાં આવવાનો નથી. જે વર્ષમાં ક્ષય માસ આવે, તેમાં બે અધિક મહિના પણ આવે છે, એક તેની પહેલાં અને એક તેની પછી.

2026માં શું થયું

2026માં મેના મધ્યથી જૂનના મધ્ય સુધીના ચાંદ્ર મહિનામાં એક પણ સંક્રાંતિ ન આવી, તેથી તે અધિક જ્યેષ્ઠ બન્યો, એટલે કે નિયમિત જ્યેષ્ઠ પહેલાં ઉમેરાયેલો વધારાનો મહિનો. તેના પછીનો ચાંદ્ર પંચાંગ પ્રમાણેનો દરેક તહેવાર અંગ્રેજી કૅલેન્ડરમાં ગયા વર્ષ કરતાં આશરે બે થી ત્રણ અઠવાડિયાં મોડો ખસ્યો: રક્ષાબંધન ઑગસ્ટના અંતમાં સરકી, નવરાત્રી છેક ઑક્ટોબરમાં અને દિવાળી નવેમ્બરમાં. જો તમે આ વર્ષની તારીખો ગયા વર્ષ સાથે સરખાવીને વિચારતા હો કે કંઈક બદલાયું છે કે શું, તો કશું બદલાયું નથી; પંચાંગે ફક્ત પોતાનો નક્કી થયેલો સુધારો કર્યો છે. તેની અસર તમે અમારી તારીખોની માર્ગદર્શિકાઓમાં જોઈ શકો છો, જેમ કે પિતૃ પક્ષ 2026 શ્રાદ્ધની તારીખો અને 2026-27નાં લગ્નનાં મુહૂર્ત, જ્યાં આખો ક્રમ સામાન્ય વર્ષ કરતાં મોડો આવે છે.

ખામી નહીં, સુધારો

આ વ્યવસ્થા શું સાધે છે તે પર થોડું થોભીને વિચારવા જેવું છે. એક જ નિયમથી, કે જે મહિનામાં સંક્રાંતિ ન આવે તે મહિનો બે વાર ગણાય, પંચાંગ પોતાની મેળે જ ચાંદ્ર મહિનાઓને સૌર વર્ષ સાથે તાલમાં રાખે છે; તેમાં ન કોઈ સમિતિ જોઈએ, ન લીપ-સેકન્ડની ચર્ચા, ન કોઈ ફરમાન. અંગ્રેજી (ગ્રેગોરિયન) કૅલેન્ડરને પોતાનો ફરક સુધારવા 1582માં પોપના સુધારાની અને દસ દિવસ કાઢી નાખવાની જરૂર પડી હતી. જોકે પંચાંગનું સૌર વર્ષ તારાઓની સાપેક્ષે (નિરયન) ગણાય છે, અને તે ઋતુઓના વર્ષ કરતાં આશરે 20 મિનિટ લાંબું છે, તેથી તહેવારો ઋતુઓની સામે ધીમે ધીમે ખસતા તો રહે જ છે, આશરે 71 વર્ષે એક દિવસ. આ જ કારણે જે મકર સંક્રાંતિ એક સમયે 22 ડિસેમ્બરની આસપાસ આવતી, તે હવે 14 જાન્યુઆરીએ આવે છે. ઓગણીસ સૌર વર્ષમાં લગભગ બરાબર 235 ચાંદ્ર મહિના સમાય છે, તેથી અધિક માસ ઉમેરવાની ભાત આશરે 19 વર્ષના ચક્રમાં ફરી આવે છે. ઈ.સ. પૂર્વે આશરે 500થી બેબિલોનના ખગોળશાસ્ત્રીઓ આ જ લયનો ઉપયોગ કરતા હતા, જે આજે ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્રી મેટોનના નામ પરથી મેટોનિક ચક્ર તરીકે ઓળખાય છે.

Purohit.app પરનું પંચાંગ ગ્રહોની સ્થિતિ પરથી ગણાય છે, તેથી અધિક માસ નક્કી કરતી સંક્રાંતિની ક્ષણો અને મહિનાની સીમાઓ એ જ ગણતરીમાંથી આવે છે, જેનાથી રોજની તિથિ અને નક્ષત્ર ગણાય છે. તમારું પંચાંગ જ્યારે મહિનાનું નામ બતાવે છે, ત્યારે અધિક માસનો તર્ક તેમાં સમાયેલો જ હોય છે; આકાશ પોતાનો હિસાબ પોતે જ રાખે છે, જેમ હંમેશાં રાખતું આવ્યું છે.

અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.

તમારા પ્રસંગ માટે પુરોહિત જોઈએ છે?

કઈ પૂજા કરાવવી છે તે જણાવો. તમારા શહેરના પુરોહિત તમને ફોન કે WhatsApp પર સંપર્ક કરશે.

પુરોહિત માટે વિનંતી કરોપુરોહિત માટે વિનંતી કરો

આવનારા બધા તહેવાર અને વ્રત, તમારા શહેરની તારીખો સાથે

સંબંધિત લેખો

પંચાંગ અને કેલેન્ડર

પંચાંગમાં ફરક કેમ: દૃક્ ગણિત, વાક્ય અને પ્રાદેશિક પદ્ધતિ

બે પ્રકાશકનાં બે પંચાંગ એક જ તિથિ કે નક્ષત્ર માટે જુદો સમાપ્તિ સમય, અને ક્યારેક જુદો દિવસ પણ આપી શકે છે. આ બેદરકારી નથી - તે ત્રણ સમજી શકાય એવાં કારણોથી આવે છે: ગણતરીની રીત, અયનાંશ (જે નક્ષત્રનો સમાપ્તિ સમય ખસેડે છે, તિથિનો નહીં), અને મહિનાનાં નામ આપવાની પ્રાદેશિક પ્રથાઓ. અહીં જાણો આ ફરક કેવી રીતે સમજવો.

પંચાંગ અને કેલેન્ડર

કૅનેડામાં ભારતીય પંચાંગ: જે તારીખો અને સમય જુદા પડે છે

ભારતથી સગાં તારીખ અને પૂજાનો સમય મોકલે છે. ટોરોન્ટો, કૅલગરી કે વૅનકુવરમાં તહેવાર એ જ છે, પણ સમય ક્યારેય એ જ નથી, અને કેટલાક વ્રત અને તહેવારના દિવસો એક દિવસ વહેલા આવે છે. દરેક શહેર માટે ગણેલા 2027ના દાખલા અહીં છે.

પંચાંગ અને કેલેન્ડર

ચોઘડિયાં અને રાહુકાળ: શું છે, કેવી રીતે ગણાય છે

રોજના શુભ-અશુભ સમયની સરળ સમજ: રાહુકાળ અને ચોઘડિયાં તમારા શહેરના સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત પરથી કેવી રીતે ગણાય છે, ઘરોમાં ખરેખર તેનો ઉપયોગ શાના માટે થાય છે, અને રોજ તે ક્યાં જોવાં.

Purohit App

Panchang & Kundali

Get App