अधिक मास: पंचांगात जादा महिना का येतो
अधिक मास म्हणजे हिंदू चांद्र-सौर पंचांगात साधारण दर अडीच ते तीन वर्षांनी घातला जाणारा जादा महिना. चांद्र महिने ऋतूंशी जुळून राहावेत म्हणून तो येतो, आणि म्हणूनच वर्षानुवर्षे दिवाळी शरद ऋतूतच आणि होळी वसंतातच येते. अनेकदा त्याच्याकडे धार्मिक कुतूहलाचा विषय म्हणून पाहिले जाते. पण मुळात ती कालगणनेची एक चतुर रचना आहे, जी एका अचूक खगोलीय नियमावर चालते आणि कोणतेही पंचांग सॉफ्टवेअर तो नियम तपासून पाहू शकते. 2026 हे अधिक मासाचे वर्ष आहे, म्हणूनच यंदा सणांचा संपूर्ण हंगाम नेहमीपेक्षा उशिरा आला. ही रचना नुसती मान्य करण्यापेक्षा समजून घेण्यासारखी आहे.
एकमेकांशी न जुळणारी दोन घड्याळे
हिंदू पंचांग एकाच वेळी दोन नैसर्गिक घड्याळांवर चालते. पहिले घड्याळ चंद्राचे: एका अमावास्येपासून पुढच्या अमावास्येपर्यंतचा काळ म्हणजे एक चांद्र महिना, साधारण 29.5 दिवसांचा, आणि असे बारा महिने मिळून साधारण 354 दिवसांचे चांद्र वर्ष होते. दुसरे घड्याळ सूर्याचे: ऋतू सौर वर्षानुसार, म्हणजे साधारण 365.25 दिवसांनी, पुन्हा पुन्हा येतात. या दोन संख्यांचा एकमेकींशी मेळ बसत नाही, आणि कोणतेही पंचांग तो बसवू शकत नाही. सूर्याची फेरी पूर्ण होण्याच्या साधारण 11 दिवस आधीच चांद्र वर्ष संपते.
ही तफावत दुरुस्त केली नाही तर ती साचत जाते. दरवर्षी प्रत्येक सण ऋतूंच्या तुलनेत साधारण 11 दिवस आधी सरकत जाईल; सोळा वर्षांत किंवा त्याच्या आसपास शरद ऋतूतला सण उन्हाळ्यात येऊ लागेल. इस्लामी पंचांगासारख्या केवळ चांद्र पंचांगात नेमके हेच होते; तिथे महिने जाणूनबुजून ऋतूंमधून फिरत राहतात. हिंदू परंपरेने दुसरा मार्ग निवडला: महिने चांद्रच ठेवायचे, पण अधूनमधून तेरावा महिना घालून वर्ष सूर्याशी बांधून ठेवायचे. साचलेली तूट जवळपास पूर्ण महिन्याइतकी होत आली की - साधारण दर 32 ते 33 महिन्यांनी - एक अधिक मास ती भरून काढतो, आणि सण पुन्हा आपापल्या ऋतूत येतात.
संक्रांतीचा नियम: महिना अधिक कसा ठरतो
यातली सुंदर गोष्ट अशी की महिना कधी घालायचा हे कोणीही ठरवत नाही. ते आकाश ठरवते. हा नियम संक्रांतींवर अवलंबून आहे - सूर्य एका निरयन राशीतून पुढच्या राशीत जातो ते क्षण. वर्षात बारा संक्रांती येतात, एकमेकींपासून 30 दिवसांपेक्षा थोड्या जास्त अंतरावर, तर चांद्र महिना साधारण 29.5 दिवसांचा असतो. साधारणपणे प्रत्येक चांद्र महिन्यात नेमकी एक संक्रांत येते, आणि त्या जोडीवरूनच महिन्याची ओळख ठरते. पण चांद्र महिना दोन संक्रांतींमधल्या अंतरापेक्षा थोडा लहान असल्यामुळे, दर काही वर्षांनी एखादा चांद्र महिना दोन संक्रांतींच्या मधेच पूर्णपणे सामावतो आणि त्यात एकही संक्रांत येत नाही.
तो महिना अधिक - म्हणजे "जादा" - म्हणून जाहीर होतो. तो पुढच्या महिन्याचे नाव घेतो, त्याच्या आधी "अधिक" जोडून, त्यामुळे पंचांगात एकच नाव दोनदा दिसते: आधी अधिक महिना, मग नेहमीचा (निज) महिना. जी पंचांगे महिना पौर्णिमेला संपवतात (पौर्णिमान्त, उत्तर भारतीय पद्धत), त्यांतही अधिक महिना अमावास्या ते अमावास्या असाच चालतो. त्यामुळे तो ज्या महिन्याचे नाव घेतो त्याच महिन्याच्या आत, त्या महिन्याच्या कृष्ण पक्ष आणि शुक्ल पक्ष यांच्या मधे येतो.
या महिन्याला अनेक नावे आहेत: अधिक मास (दक्षिणेत "अधिक मासा"), पुरुषोत्तम मास आणि मलमास. घराघरांत या महिन्यात काय करतात:
- समारंभ थांबतात. लग्न, गृहप्रवेश, मुंज (उपनयन) आणि मुहूर्तावर अवलंबून असलेले इतर समारंभ या महिन्यात केले जात नाहीत, आणि त्या महिन्याच्या नावावर येणारा सण पुढे येणाऱ्या निज महिन्यात साजरा केला जातो.
- उपासना सुरू राहते. पुरुषोत्तम मास म्हणून हा महिना उपवास, जप, धर्मग्रंथांचे वाचन आणि दान यांसाठी पाळला जातो.
- महाराष्ट्रात याला धोंड्याचा महिना म्हणतात, आणि कुटुंबे जावयाला घरी बोलावून त्याला दिव्यासह 33 अनारसे (तांदळाचा गोड पदार्थ) देतात.
याच्या उलट एक दुर्मीळ प्रकारही आहे: वर्षातल्या ज्या काळात सूर्य सर्वात वेगाने पुढे सरकतो त्याच्या आसपास, एखाद्या चांद्र महिन्यात दोन संक्रांती येऊ शकतात, आणि मग एक महिना गाळला जातो - त्याला क्षय मास म्हणतात. हे फारच क्वचित होते: शेवटचा क्षय मास 1983 मध्ये आला होता, आणि पुढचा 2124 पर्यंत येणार नाही. ज्या वर्षी क्षय मास येतो त्या वर्षी दोन अधिक महिनेही येतात, एक त्याच्या आधी आणि एक त्याच्या नंतर.
2026 मध्ये काय झाले
2026 मध्ये मेच्या मध्यापासून जूनच्या मध्यापर्यंतच्या चांद्र महिन्यात एकही संक्रांत आली नाही, त्यामुळे तो अधिक ज्येष्ठ ठरला - नेहमीच्या ज्येष्ठाच्या आधी घातलेला जादा महिना. त्यानंतर चांद्र पंचांगानुसार येणारा प्रत्येक सण आधीच्या वर्षाच्या तुलनेत इंग्रजी कॅलेंडरमध्ये साधारण दोन ते तीन आठवडे उशिरा गेला: रक्षाबंधन ऑगस्टच्या शेवटी, नवरात्र ऑक्टोबरमध्ये बऱ्याच उशिरा, आणि दिवाळी नोव्हेंबरमध्ये. यंदाच्या तारखा गेल्या वर्षीच्या तारखांशी ताडून पाहताना काही बदलले का असा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल, तर काहीही बदललेले नाही - पंचांगाने फक्त आपली ठरलेली दुरुस्ती केली. याचा परिणाम आमच्या तारखांच्या मार्गदर्शक लेखांमध्ये दिसतो, जसे पितृपक्ष 2026 श्राद्धाच्या तारखा आणि 2026-27 चे विवाह मुहूर्त; तिथे संपूर्ण क्रम नेहमीच्या वर्षापेक्षा उशिरा आलेला दिसतो.
बिघाड नव्हे, दुरुस्ती
ही व्यवस्था काय साधते यावर थोडे थांबून विचार करण्यासारखे आहे. एकाच नियमाने - ज्या महिन्यात संक्रांत नाही तो महिना दुबार येतो - पंचांग आपले चांद्र महिने सौर वर्षाशी आपोआप जुळवून ठेवते; त्यासाठी समित्या, लीप-सेकंदावरचे वाद किंवा हुकूम लागत नाहीत. ग्रेगोरियन कॅलेंडरला मात्र आपली सरकण दुरुस्त करण्यासाठी 1582 मध्ये पोपच्या सुधारणेची आणि दहा दिवस गाळण्याची गरज पडली. पण पंचांगाचे सौर वर्ष ताऱ्यांच्या संदर्भात (निरयन) मोजले जाते, आणि ते ऋतूंच्या वर्षापेक्षा साधारण 20 मिनिटांनी मोठे असते. त्यामुळे सण अजूनही ऋतूंच्या तुलनेत हळूहळू सरकतात, साधारण 71 वर्षांत एक दिवस. म्हणूनच एकेकाळी 22 डिसेंबरच्या आसपास येणारी मकर संक्रांत आता 14 जानेवारीला येते. एकोणीस सौर वर्षांत जवळपास नेमके 235 चांद्र महिने बसतात, त्यामुळे अधिक महिने घालण्याचा क्रम साधारण 19 वर्षांच्या चक्राने पुन्हा पुन्हा येतो - इसवी सनपूर्व साधारण 500 पासून बॅबिलोनियन खगोलशास्त्रज्ञ वापरत होते तीच ही लय, जी आज ग्रीक खगोलशास्त्रज्ञ मेटॉन याच्या नावावरून मेटॉनिक चक्र म्हणून ओळखली जाते.
Purohit.app वरील पंचांग ग्रहांच्या स्थितींवरून गणले जाते. त्यामुळे अधिक मास ठरवणारे संक्रांतीचे क्षण आणि महिन्यांच्या सीमा रोजच्या तिथी आणि नक्षत्रांच्या त्याच गणितातून येतात. तुमचे पंचांग महिन्याचे नाव सांगते तेव्हा अधिक मासाचे गणित त्यात आधीच सामावलेले असते - आकाश नेहमीप्रमाणे आपला हिशेब स्वतःच ठेवत असते.
आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.