ચોઘડિયાં અને રાહુકાળ: શું છે, કેવી રીતે ગણાય છે

રાહુકાળ, ગુલિક કાળ અને ચોઘડિયાં પંચાંગમાં રોજ આવતા સમયગાળા છે - દિવસના એવા ટૂંકા ગાળા, જેને પરંપરા કોઈ કામની શરૂઆત માટે સારા કે નરસા ગણે છે. રોજિંદા જીવનમાં પંચાંગનો સૌથી વધુ જોવાતો ભાગ આ જ છે. લગ્ન કે વર્ષે એક વાર થતી વિધિઓ માટે નહીં, પણ અઠવાડિયાના સામાન્ય નિર્ણયો માટે: મુસાફરીએ ક્યારે નીકળવું, કાગળો પર સહી ક્યારે કરવી, દુકાન ક્યારે ખોલવી, પહેલી ચુકવણી ક્યારે કરવી. આ લેખમાં સમજાવ્યું છે કે દરેક સમયગાળો ખરેખર શું છે, તેની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે, શહેરે શહેરે સમય કેમ બદલાય છે, અને ઘરોમાં હકીકતમાં તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે. અમારા દૈનિક પંચાંગમાં તમારા શહેરનો એ દિવસનો રાહુકાળ અને ગુલિક કાળ જોઈ શકાય છે.

રાહુકાળ: દિવસનો એ આઠમો ભાગ, જેને ટાળવામાં આવે છે

ગણતરી સરળ છે અને જાણવા જેવી છે, કારણ કે બાકીનું બધું એનાથી જ સમજાય છે. કોઈ પણ દિવસે તમારા શહેરમાં સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધીનો સમય લો, અને તેના આઠ સરખા ભાગ કરો. રોજ એ આઠમાંથી એક ભાગ રાહુકાળ હોય છે (તેને રાહુ કાલમ પણ કહે છે, અને હિન્દીમાં રાહુ કાલ). એ છાયા ગ્રહ રાહુને સોંપાયેલો સમય છે, અને પરંપરા તેમાં કોઈ નવું કામ શરૂ ન કરવાની સલાહ આપે છે. કયો ભાગ રાહુકાળ હશે તે ફક્ત વાર પર આધાર રાખે છે, અને એનો ક્રમ કાયમ એક જ રહે છે: સોમવારે બીજો ભાગ, મંગળવારે સાતમો, બુધવારે પાંચમો, ગુરુવારે છઠ્ઠો, શુક્રવારે ચોથો, શનિવારે ત્રીજો અને રવિવારે આઠમો. સૂર્યોદય પછીનો પહેલો ભાગ ક્યારેય રાહુકાળ હોતો નથી.

આના પરથી સીધી બે વાત સમજાય છે. પહેલી, રાહુકાળ આશરે નેવું મિનિટનો હોય છે, પણ બરાબર એટલો નહીં - ઋતુ પ્રમાણે દિવસની લંબાઈ બદલાય છે, એટલે ઉનાળામાં આ ભાગ લાંબા થાય છે અને શિયાળામાં ટૂંકા. બીજી, આ નિયમ શરૂઆત વિશેનો છે, ચાલુ કામ વિશેનો નહીં: પરંપરા માને છે કે રાહુકાળમાં શરૂ થયેલા કામમાં એ સમયનો ગુણ ઊતરે છે, પણ જે કામ પહેલેથી ચાલુ હોય તે ચાલુ જ રહે છે. રાહુકાળ આવ્યો એટલે કોઈ ચાલુ મીટિંગ અટકાવતું નથી; ઘરોમાં બસ એટલું ધ્યાન રખાય છે કે નવી મીટિંગની શરૂઆત એ સમયમાં ન રાખવી.

ગુલિક કાળ અને યમગંડ

દિવસના આ જ આઠ ભાગમાં બીજા બે ભાગ પણ ચિહ્નિત થાય છે. ગુલિક કાળ (કે ગુલિકૈ) ગુલિકને સોંપાયેલો સમય છે; પરંપરામાં ગુલિકને શનિના પુત્ર સાથે જોડાયેલું એક બિંદુ ગણવામાં આવે છે. વાર પ્રમાણે તેનો પણ પોતાનો અલગ ક્રમ છે. દક્ષિણ ભારતની પ્રથા તેને રાહુકાળથી એક રસપ્રદ રીતે જુદો ગણે છે: સામાન્ય માન્યતા એવી છે કે ગુલિક કાળમાં કરેલું કામ ફરી ફરી થાય છે. તમિળ ઘરોમાં તેને કુળિગૈ કહે છે, અને એટલે જ અંતિમસંસ્કાર અને ઉધાર લેવાનું આ સમયમાં ટાળવામાં આવે છે, જ્યારે સોનું ખરીદવાનું કે દેવાનો પહેલો હપતો ભરવાનું જાણીજોઈને આ સમયમાં જ કરવામાં આવે છે. ત્રીજો ચિહ્નિત સમય યમગંડ (તમિળ અને તેલુગુમાં યમગંડમ) યમ સાથે જોડાયેલો છે, અને રાહુકાળની જેમ જ નવી શરૂઆત માટે ટાળવામાં આવે છે. તેલુગુ પંચાંગોમાં દુર્મુહૂર્તમ અને વર્જ્યમ પણ છપાય છે, જે બંનેમાં શરૂઆત ટાળવાની હોય છે, અને સારા સમય તરીકે અમૃત કાલમ છપાય છે. આ ત્રણમાંથી રાહુકાળ જ બીજા બે કરતાં ઘણો વધુ ચુસ્તપણે પળાય છે, ખાસ કરીને દક્ષિણમાં; ઉત્તર ભારતનાં ઘણાં ઘરો માત્ર રાહુકાળ જુએ છે અને બાકીના બેને બિલકુલ ગણતાં નથી.

ચોઘડિયાં: ગુજરાત અને રાજસ્થાનનો સમયનો કોઠો

ચોઘડિયાંની રીત એનાથી ઊલટી છે: આખો દિવસ સામાન્ય ગણીને તેમાં માત્ર ખરાબ ગાળા ચિહ્નિત કરવાને બદલે, તે દિવસના દરેક ગાળાને નામ આપે છે. સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધીના દિવસના આઠ ભાગ પડે છે (અને રાતના પણ એ જ રીતે), અને દરેક ભાગને વાર પ્રમાણે નક્કી ક્રમમાં સાત નામોમાંથી એક નામ મળે છે: અમૃત, શુભ અને લાભ સારાં ગણાય છે, ચલ મધ્યમ છે, અને રોગ, કાળ અને ઉદ્વેગ ટાળવામાં આવે છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં આ જ પદ્ધતિ સૌથી વધુ ચાલે છે, અને મૂળમાં એ વેપારીનું સાધન છે - એવા વેપારી સમાજ માટે ઘડાયેલું, જેને રોજ ઝડપથી જાણવું હતું કે "મુસાફરી કે લેવડદેવડ માટે આ ઘડી સારી છે?" ધંધાની શરૂઆત માટે લાભ (નફો) સૌથી વધુ પસંદ થાય છે, લાંબો સમય ટકે એવા કોઈ પણ કામ માટે અમૃત, અને સામાન્ય શુભ કામ માટે શુભ. મુસાફરો અને વેપારીઓ આજે પણ રાતનાં ચોઘડિયાં જુએ છે; રાહુકાળ તો રાતને આવરી જ લેતો નથી. તમિળ ઘરોમાં આને મળતી આવતી એક પદ્ધતિ વપરાય છે, ગૌરી પંચાંગમ: તે પણ દિવસ અને રાત બંનેના આઠ-આઠ ભાગ કરે છે અને દરેક ભાગને નામ આપે છે. લોકો નલ્લ નેરમ (સારો સમય) પૂછે છે, ત્યારે એમાંના સારા ભાગની જ વાત હોય છે.

પદ્ધતિ	શું દર્શાવે છે	ક્યાં સૌથી વધુ પળાય છે
રાહુકાળ	રોજ ટાળવાનો એક ગાળો	આખા ભારતમાં, દક્ષિણમાં સૌથી ચુસ્તપણે
ગુલિક કાળ	એક ગાળો; અંત સાથે જોડાયેલાં કામ માટે ટાળવામાં આવે છે, તેમાં કરેલું કામ ફરી થાય છે એવી માન્યતા	દક્ષિણ ભારત
યમગંડ	રોજ ટાળવાનો એક ગાળો	દક્ષિણ ભારત
ચોઘડિયાં	દિવસ અને રાતના દરેક ગાળાને નામ	ગુજરાત, રાજસ્થાન, વેપારી સમાજો
ગૌરી પંચાંગમ (નલ્લ નેરમ)	દિવસ અને રાતના દરેક ગાળાને નામ	તમિળનાડુ

શહેરે શહેરે સમય કેમ જુદો હોય છે

કારણ કે સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત જુદા હોય છે. આ સમયગાળા કોઈ ચોક્કસ જગ્યાએ, ચોક્કસ તારીખે ખરેખર મળતા દિવસના અજવાળાના ભાગ છે, એટલે વધુ પશ્ચિમે કે ઉત્તરે આવેલા શહેરમાં તે ખસી જાય છે. એક જ વારનો રાહુકાળ ભારતનાં બે મોટાં શહેરો વચ્ચે અડધો કલાક કે તેથી વધુ જુદો હોઈ શકે છે, અને એક જ શહેરમાં પણ આખું વર્ષ ધીમે ધીમે ખસતો રહે છે. એટલે જ દરેક વાર માટે ઘડિયાળનો એક નક્કી સમય આપતી છાપેલી યાદીઓ માત્ર અંદાજ છે, અને તમારા સ્થળ માટે ગણેલું પંચાંગ જ ભરોસાપાત્ર છે. અમારું પંચાંગ પેજ તમારા શહેરના ખરેખરના સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત પરથી રોજ નવેસરથી રાહુકાળ અને ગુલિક કાળની ગણતરી કરે છે.

ઘરોમાં ખરેખર તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય છે

વ્યવહારમાં આ સમયગાળા નાની શરૂઆતો પર જ, અને તે પણ હળવાશથી, લાગુ પડે છે. સામાન્ય ઉપયોગ આવા છે: રાહુકાળમાં મુસાફરી શરૂ ન કરવી; નવી દુકાનનું શટર પહેલી વાર ખોલવા કે પહેલી ચુકવણી કરવા લાભ કે શુભ ચોઘડિયું પસંદ કરવું; ગૃહપ્રવેશની પહેલી વિધિ, કોઈ મહત્ત્વનો ફોન કે દસ્તાવેજો પર સહીની શરૂઆત ટાળવાના ગાળાની બહાર રાખવી. પરંપરા પોતે જ બે સમજદારીભરી મર્યાદા રાખે છે:

• રોજના સમયગાળા મુહૂર્તથી ઉપર નથી. મોટા પ્રસંગો માટે પુરોહિત આખું પંચાંગ જોઈને - તિથિ, નક્ષત્ર, લગ્ન - મુહૂર્ત કાઢે છે, અને એ મુહૂર્તમાં ટાળવાના ગાળાનો હિસાબ પહેલેથી જ લેવાઈ ગયો હોય છે. પુરોહિતે કાઢેલું મુહૂર્ત રાહુકાળ સામે ફરી ચકાસવાની જરૂર નથી; એ કામ થઈ ચૂક્યું છે.
• એ તમારા હાથમાં હોય એવા નિર્ણયો માટેનું માર્ગદર્શન છે. ફ્લાઇટ રાહુકાળમાં ઊપડતી હોય કે કોઈ કટોકટી ઉદ્વેગના ચોઘડિયામાં આવી પડે, તો પરંપરાએ ક્યારેય બધું થંભાવી દેવાનું કહ્યું નથી - તાકીદનાં અને ચાલુ કામ થતાં જ રહે છે. આ સમયગાળા એવી શરૂઆતો માટે છે, જેનો સમય તમે પોતે નક્કી કરી શકો.

આ રીતે જોઈએ તો - સવારનું આયોજન કરતાં દિવસના પંચાંગ પર એક નજર નાખી લેવી - આ સમયગાળા અંધશ્રદ્ધા ઓછી અને એક લય વધુ છે: કોઈ ક્ષણ અકસ્માતે નહીં પણ સમજીને પસંદ કરવાની રોજની ટેવ, અને પંચાંગનું સૌથી જૂનું કામ પણ આ જ છે.