તમારી રાશિ અને નક્ષત્ર કેવી રીતે જાણવાં
જો તમારો જન્મ એપ્રિલની શરૂઆતમાં થયો હોય અને આખી જિંદગી તમે પોતાને એરીઝ માનતા આવ્યા હો, તો બની શકે કે તમારી રાશિ સાવ જુદી જ હોય. ભારતીય જન્મકુંડળી, લગ્નના બાયોડેટા કે મંદિરના સંકલ્પમાં જે રાશિ લખાય છે તે જન્મ રાશિ છે. એટલે કે તમારા જન્મની ક્ષણે ચંદ્ર જે રાશિમાં હતો તે. છાપાંની કૉલમમાં છપાતી સન સાઇન સાથે તેને કોઈ લેવાદેવા નથી. અહીં બે અલગ ફરક કામ કરે છે, અને મોટા ભાગના લોકો એમાંથી એક જ વિશે જાણે છે. આ લેખ બંને ફરક સમજાવે છે, 27 નક્ષત્રો અને તેમનાં ચરણ (પાદ) વિશે વાત કરે છે, અને જન્મની વિગતો પરથી તમારાં રાશિ-નક્ષત્ર કેવી રીતે શોધવાં તે બતાવે છે. તમે અમારા કુંડળી જનરેટરથી સીધાં જ જાણી શકો છો.
રાશિ એટલે ચંદ્રની રાશિ
પશ્ચિમી જ્યોતિષ સૂર્યને જુએ છે. ભારતીય જ્યોતિષ સ્વભાવ, મેળાપ અને રોજિંદા જીવનના પ્રશ્નોમાં ચંદ્ર પર વધુ આધાર રાખે છે, અને તમારી પાસે જે રાશિ પૂછવામાં આવે છે તે ચંદ્રની રાશિ છે. સૂર્યને એક રાશિ પાર કરતાં એક મહિનો લાગે છે, એટલે સન સાઇન લગભગ તમારી જન્મ તારીખથી જ નક્કી થઈ જાય છે. ચંદ્ર એક રાશિ આશરે સવા બે દિવસમાં પાર કરે છે. એટલે જ માત્ર તારીખ પરથી રાશિ કાઢી શકાતી નથી, અને એટલે જ દર વખતે જન્મનો સમય પૂછવામાં આવે છે.
આ જ કારણે વર્ષોના અંતરે એક જ તારીખે જન્મેલાં બે ભાઈ-બહેનની સન સાઇન એક હોય છતાં રાશિ જુદી હોઈ શકે, અને આ જ કારણે સંકલ્પમાં તમારું નામ બોલતી વખતે પુરોહિત આ રાશિ વાપરે છે.
બીજો ફરક, જેની કોઈ વાત નથી કરતું
સૂર્યની સામે સૂર્યને સરખાવીએ તો પણ ભારતીય અને પશ્ચિમી રાશિઓ મેળ ખાતી નથી. પશ્ચિમી જ્યોતિષ સાયન (ટ્રોપિકલ) રાશિચક્ર વાપરે છે, જે વસંત સંપાત સાથે બંધાયેલું છે. ભારતીય જ્યોતિષ નિરયન (સાઇડરિયલ) રાશિચક્ર વાપરે છે, જે સ્થિર તારાઓ સાથે બંધાયેલું છે. આશરે સત્તર સદી પહેલાં બંને એક સરખાં હતાં, અને ત્યાર પછી ધીમે ધીમે છૂટાં પડતાં ગયાં, કારણ કે પૃથ્વીની ધરી ધીરે ધીરે ડોલે છે. આ ગતિને અયન ચલન (પ્રિસેશન) કહે છે.
બંને વચ્ચેનું અંતર હવે આશરે 24 અંશ છે, એટલે કે એક રાશિનો મોટો ભાગ. વ્યવહારમાં એનો અર્થ એ થાય કે પશ્ચિમી રાશિનાં લગભગ પહેલાં ત્રણ અઠવાડિયાંમાં જન્મેલી વ્યક્તિ ભારતીય પદ્ધતિમાં પાછલી રાશિમાં આવે છે. 10 એપ્રિલે જન્મેલી પશ્ચિમી એરીઝ વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે નિરયન પદ્ધતિમાં મીન રાશિની હોય છે. આ તમારા સ્વભાવ વિશેનો મતભેદ નથી. બે પદ્ધતિઓ બે જુદાં શરૂઆતનાં બિંદુઓથી માપે છે, અને દરેક પોતાની રીતે સુસંગત છે.
તો તમારી રાશિ તમને નવાઈ પમાડે તેનાં બે કારણ છે: તે સૂર્યની નહીં પણ ચંદ્રની રાશિ છે, અને તે સંપાત બિંદુથી નહીં પણ તારાઓની સામે માપવામાં આવે છે.
27 નક્ષત્રો
બાર રાશિઓની સાથે સાથે એ જ વર્તુળને 27 નક્ષત્રોમાં પણ વહેંચવામાં આવે છે, જેને ક્યારેક જન્મ નક્ષત્ર પણ કહે છે. દરેક નક્ષત્ર 13 અંશ 20 કળાનું હોય છે, અને ચંદ્ર એક નક્ષત્ર આશરે એક દિવસમાં પાર કરે છે. તમારું નક્ષત્ર એટલે તમારા જન્મ વખતે ચંદ્ર જે નક્ષત્રમાં હતો તે, બસ. અશ્વિની, ભરણી, કૃત્તિકા, એમ છેક રેવતી સુધી.
કેટલીક બાબતોમાં નક્ષત્રનું મહત્ત્વ રાશિ કરતાં વધુ ચોક્કસ હોય છે: લગ્નના મેળાપના આઠ કૂટમાંથી ચાર કૂટ નક્ષત્ર પરથી નક્કી થાય છે, નવજાત બાળકનું નામ પરંપરાગત રીતે કયા અક્ષરથી શરૂ થાય તે નક્ષત્ર નક્કી કરે છે, અને પંચાંગમાં કયા દિવસો તમારા માટે અનુકૂળ છે તે પણ નક્ષત્ર પરથી નક્કી થાય છે. 27 નક્ષત્રોને 12 રાશિઓમાં સરખા ભાગે વહેંચી શકાતાં નથી, એટલે એક નક્ષત્ર બે રાશિઓમાં ફેલાયેલું હોઈ શકે. કૃત્તિકાનું પહેલું ચરણ મેષમાં છે અને બાકીનો ભાગ વૃષભમાં. ચરણનું મહત્ત્વ હોવાનું આ એક કારણ છે.
જૂના ગ્રંથોમાં 28મું નક્ષત્ર અભિજિત પણ આવે છે, જે ઉત્તરાષાઢા અને શ્રવણમાંથી કાપીને બનાવેલો નાનો ભાગ છે. જન્મકુંડળી માટે વપરાતાં પ્રમાણભૂત 27 નક્ષત્રોમાં તેને ગણવામાં આવતું નથી, પણ પંચાંગમાં તે અભિજિત મુહૂર્ત રૂપે ટકી રહ્યું છે, જે બપોરની આસપાસનો શુભ સમય છે.
ચરણ (પાદ): જે ચોથા ભાગમાં તમારો જન્મ થયો
દરેક નક્ષત્ર ચાર ચરણમાં વહેંચાય છે, દરેક ચરણ 3 અંશ 20 કળાનું. આમ કુલ 108 ચરણ થાય છે, એ જ 108 જે જપમાળાના મણકામાં અને મંદિરનાં પગથિયાંમાં વારંવાર આવે છે. ચંદ્રને એક ચરણ પાર કરતાં આશરે છ કલાક લાગે છે.
ચરણ માત્ર શોભા માટે નથી. 108માંથી દરેક ચરણ સાથે એક પરંપરાગત સંસ્કૃત અક્ષર જોડાયેલો છે, અને નામકરણ સંસ્કારમાં બાળકનું નામ તેના જન્મના ચરણના અક્ષરથી શરૂ થાય એ રીતે પસંદ કરવામાં આવે છે. એટલે જ ઘણા પરિવારો નામ નક્કી કરતાં પહેલાં પુરોહિત પાસે "અક્ષર" માગે છે. અમારું બાળકનાં નામનું ટૂલ બરાબર આ જ રીતે કામ કરે છે: જન્મની વિગતો આપો, એટલે તે ચરણના અક્ષરો અને એ અક્ષરોથી શરૂ થતાં નામ બતાવે છે.
જ્યારે કોઈ નક્ષત્ર બે રાશિઓમાં ફેલાયેલું હોય ત્યારે તમે કઈ રાશિમાં આવો તે પણ ચરણ નક્કી કરે છે, અને લગ્નના મેળાપમાં નાડી દોષ રદ થવાના નિયમોમાં પણ ચરણ આવે છે.
તમારાં રાશિ અને નક્ષત્ર ક્યાં કામ આવે છે
- લગ્નનો બાયોડેટા. લગભગ દરેક ફૉર્મેટમાં જન્માક્ષરના ભાગમાં રાશિ અને નક્ષત્ર લખાય છે, સામાન્ય રીતે "ઉત્તરાષાઢા (ચરણ 2)" એ રીતે. અમારું બાયોડેટા મેકર જન્મની વિગતો પરથી આ ભરી આપે છે.
- કુંડળી મેળાપ. નાડી, ગણ, યોનિ અને તારા, આ બધાં નક્ષત્ર પરથી આવે છે; વર્ણ, વશ્ય, ગ્રહ મૈત્રી અને ભકૂટ રાશિ પરથી. 36 ગુણ શું માપે છે એ લેખમાં દરેકનું વજન સમજાવ્યું છે, અને અમારા મેળાપ ટૂલથી તમે સરખામણી કરી શકો છો.
- બાળકનું નામ પાડવું. ઉપર કહ્યું તેમ, ચરણનો અક્ષર.
- સંકલ્પ. પૂજાનો હેતુ વિધિપૂર્વક જાહેર કરતી વખતે પુરોહિત તમારું નામ, ગોત્ર, રાશિ અને નક્ષત્ર બોલે છે. એટલે જ જે પરિવારો પોતાનાં ભૂલી ગયા હોય તેમને આગલા પ્રસંગે એ ફરી યાદ આવે છે.
- પંચાંગ પ્રમાણે જન્મદિવસ. ઘણાં ઘરોમાં જન્મદિવસ કૅલેન્ડરની તારીખે નહીં, પણ જન્મના મહિનામાં જન્મ નક્ષત્ર ફરી આવે ત્યારે ઊજવાય છે. એટલે જ પરંપરાગત જન્મદિવસ દર વર્ષે અંગ્રેજી તારીખની સામે આઘોપાછો થતો રહે છે. કેરળમાં આ જન્મદિવસને પિરન્નાળ કહે છે, અને ત્યાં મહિનો મલયાલમ કૅલેન્ડરનો ગણાય છે, જે સૂર્ય પ્રમાણે ચાલે છે.
જ્યારે કોઈએ જન્મનો સમય લખ્યો જ ન હોય
આવું ઘણી વાર બને છે, અને એનો અર્થ એ નથી કે રસ્તો બંધ છે. થોડી વ્યવહારુ વાતો:
- સૌથી પહેલાં હૉસ્પિટલનો રેકૉર્ડ શોધો. ભારતમાં જન્મના પ્રમાણપત્રમાં ઘણી વાર સમય લખેલો હોય છે; પ્રમાણપત્રમાં ન હોય ત્યારે ડિસ્ચાર્જ સમરી અને જૂનાં હૉસ્પિટલ કાર્ડમાં ઘણી વાર હોય છે.
- અંદાજિત સમય પરથી પણ મોટે ભાગે રાશિ મળી જાય છે. ચંદ્રને એક રાશિ પાર કરતાં બે દિવસથી વધુ લાગે છે, એટલે જન્મ રાશિની સીમા પાસે ન થયો હોય તો ચાર કલાકના ગાળામાં પણ સામાન્ય રીતે એક જ રાશિ આવે છે. નક્ષત્રમાં ગાળો વધુ સાંકડો હોય છે, અને ચરણમાં એથી પણ વધુ.
- થોડા સંભવિત સમય માટે ગણતરી કરો. જો પરિવારને "પરોઢ પહેલાં ક્યારેક" એવું યાદ હોય, તો એ ગાળાના બે-ત્રણ સમય માટે કુંડળી બનાવો. જો બધામાં એક જ નક્ષત્ર આવે, તો જવાબ મળી ગયો.
- જન્મ સમય શોધન (બર્થ-ટાઇમ રેક્ટિફિકેશન) પણ થાય છે. એમાં જ્યોતિષી જીવનના તારીખવાળા પ્રસંગો પરથી ઊલટી ગણતરી કરીને સમય સાંકડો કરે છે. એ ગંભીર કામ છે, ઝટપટ જોઈ લેવાની વાત નથી, અને એ મુખ્યત્વે ત્યારે કરવા જેવું છે જ્યારે કુંડળીનો ઊંડો અભ્યાસ કરવાનો હોય, બાયોડેટાનું એક ખાનું ભરવા માટે નહીં.
બાયોડેટામાં અંદાજને રેકૉર્ડ તરીકે રજૂ કરવાને બદલે "અંદાજિત" લખો. જે પરિવારો આ બાબતની કાળજી રાખે છે તેઓ પોતાના જ્યોતિષી પાસે તપાસ કરાવશે, અને પાછળથી સુધારો સાંભળવા કરતાં શરૂઆતમાં જ જણાવી દેવું વધુ સારું.
તમારાં રાશિ-નક્ષત્ર શોધો
તમારે ત્રણ વસ્તુ જોઈએ: જન્મ તારીખ, શક્ય એટલો ચોક્કસ જન્મનો સમય, અને જન્મનું સ્થળ, માત્ર રાજ્ય નહીં પણ શહેર. સ્થળ મહત્ત્વનું છે કારણ કે કુંડળી એ જગ્યાએથી દેખાતા આકાશ પરથી બને છે; એક જ ક્ષણે ચેન્નઈમાં અને દિલ્હીમાં થયેલા જન્મનાં લગ્નરાશિ જુદાં આવે છે. સ્થળ બદલાવાથી રાશિ અને નક્ષત્ર બદલાતાં નથી, કારણ કે ચંદ્રનું સ્થાન બંને માટે એક જ હોય છે. એટલે એ બે માટે સમય જ મહત્ત્વનો છે.
આ વિગતો અમારા કુંડળી જનરેટરમાં નાખો, એટલે તે ચંદ્ર રાશિ, ચરણ સાથે નક્ષત્ર, લગ્નરાશિ અને ગ્રહોનાં સ્થાન બતાવશે. આ ગણતરી લાહિરી અયનાંશથી થાય છે, જે મોટા ભાગનાં ભારતીય પંચાંગોમાં વપરાતી નિરયન ગણતરી છે. જો તમારે આ જ વિગતો કોઈને મોકલી શકાય એવા દસ્તાવેજમાં જોઈતી હોય, તો બાયોડેટા મેકર તે જન્માક્ષરના ભાગમાં ભરી આપે છે. રોજના પંચાંગ માટે, એટલે કે તમારા શહેરમાં આજની તિથિ, નક્ષત્ર અને શુભ સમય માટે, દૈનિક પંચાંગ જુઓ.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.