27 નક્ષત્રો: ચંદ્રનો તારા-નકશો, ખગોળ સાથે
નક્ષત્રો એ ક્રાંતિવૃત્તના 27 સરખા ભાગ છે - ક્રાંતિવૃત્ત એટલે આકાશમાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગ્રહો જે માર્ગે ફરતા દેખાય છે તે માર્ગ. દરેક ભાગ બરાબર 13 અંશ 20 કળાનો છે, અને તેને ઓળખાવતા તારાઓ પરથી તેનું નામ પડ્યું છે. 13°20' ના સત્તાવીસ ભાગ મળીને આખું 360 અંશનું વર્તુળ બરાબર ભરી દે છે, અને પંચાંગમાં લખેલું દિવસનું નક્ષત્ર એટલે બસ એ ક્ષણે ચંદ્ર જે ભાગમાં હોય તે. દુનિયામાં આજ સુધી સતત વપરાતી વ્યવસ્થિત ખગોળવિદ્યાની આ સૌથી જૂની પદ્ધતિઓમાંની એક છે: હજારો વર્ષ પહેલાં રચાયેલા વૈદિક ગ્રંથોમાં નક્ષત્રોનાં નામ મળે છે. એ શરૂઆતની યાદીઓ અશ્વિનીથી નહીં પણ કૃત્તિકાથી શરૂ થતી, અને અથર્વવેદ અભિજિત સાથે 28 નક્ષત્રો ગણે છે; આજનું ખગોળીય ગણિત જે 27 સરખા ભાગ ગણે છે તે પાછળથી પ્રમાણભૂત બનેલું સ્વરૂપ છે.
27 જ કેમ? ચંદ્રનો પોતાનો લય
આ સંખ્યા ફક્ત શોભા માટે નથી. તારાઓની સાપેક્ષે આકાશનું એક ચક્કર પૂરું કરતાં ચંદ્રને આશરે 27.3 દિવસ લાગે છે - આ તેનો નાક્ષત્ર સમયગાળો છે. આકાશને 27 મુકામમાં વહેંચો, તો ચંદ્ર દરેકમાં લગભગ એક દિવસ રહે છે: તે એક નક્ષત્રમાં પ્રવેશે છે, આશરે 24 કલાકમાં તેના 13°20' પાર કરે છે, અને આગળ વધે છે. આમ પ્રાચીન લોકોએ ચંદ્રને જાણે ઘડિયાળનો કાંટો અને નક્ષત્રોને તેનું ડાયલ બનાવી દીધાં. આ મેળ નજીકનો છે, પણ બરાબર નથી - ચંદ્રની લંબગોળ કક્ષાને કારણે તે કેટલાંક નક્ષત્રોમાં થોડા કલાક વધારે રોકાય છે અને કેટલાંકમાંથી ઝડપથી પસાર થઈ જાય છે. એટલે જ પંચાંગ મધરાતથી મધરાત સુધીનો સીધો દિવસ માની લેવાને બદલે દિવસના નક્ષત્રનો પૂરો થવાનો સમય આપે છે.
કેટલીક પરંપરાઓ 28મું નક્ષત્ર, અભિજિત, પણ ગણે છે; તે ઉત્તરાષાઢાના અંત અને શ્રવણની શરૂઆતમાંથી કાઢેલો એક નાનો વચગાળાનો ભાગ છે. તે 27 સરખા ભાગમાંનું નથી, પણ મુહૂર્તની પરંપરા તેને પ્રેમથી યાદ રાખે છે - બપોરનું અભિજિત મુહૂર્ત તેના પરથી જ નામ પામ્યું છે.
27 નક્ષત્રો
| 1 થી 9 | 10 થી 18 | 19 થી 27 |
|---|---|---|
| અશ્વિની | મઘા | મૂળ |
| ભરણી | પૂર્વા ફાલ્ગુની | પૂર્વાષાઢા |
| કૃત્તિકા | ઉત્તરા ફાલ્ગુની | ઉત્તરાષાઢા |
| રોહિણી | હસ્ત | શ્રવણ |
| મૃગશીર્ષ | ચિત્રા | ધનિષ્ઠા |
| આર્દ્રા | સ્વાતિ | શતભિષા |
| પુનર્વસુ | વિશાખા | પૂર્વા ભાદ્રપદ |
| પુષ્ય | અનુરાધા | ઉત્તરા ભાદ્રપદ |
| આશ્લેષા | જ્યેષ્ઠા | રેવતી |
આમાંના ઘણા મુખ્ય તારા તમે આજે રાત્રે જ આકાશમાં શોધી શકો. કૃત્તિકા એટલે પ્લેઇડીસ તારાજૂથ; રોહિણી એટલે તેજસ્વી નારંગી તારો આલ્ડેબરન; ચિત્રા એટલે સ્પાઇકા; જ્યેષ્ઠા એટલે વૃશ્ચિક તારામંડળનું લાલ હૃદય, એન્ટારેસ. પંચાંગ કહે કે ચંદ્ર રોહિણીમાં છે, ત્યારે ચંદ્ર ખરેખર આલ્ડેબરનની નજીકથી પસાર થતો હોય છે - બહાર જઈને જોઈ લો. તમિલ અને મલયાળમ પંચાંગો 27માંથી ઘણાં નક્ષત્રો માટે પોતાનાં નામ વાપરે છે: શ્રવણને બંનેમાં તિરુવોણમ્ કહે છે, અને જ્યેષ્ઠાને તમિલમાં કેટ્ટૈ અને મલયાળમમાં તૃક્કેટ્ટા. આ ક્રમ રાશિઓ સાથે પણ સરસ રીતે બેસે છે: 30 અંશની દરેક રાશિમાં બરાબર સવા બે નક્ષત્રો આવે છે. એટલે જ જ્યોતિષ દરેક નક્ષત્રને ચાર પાદ (ચરણ)માં વહેંચે છે - એક રાશિમાં નવ પાદ. ચંદ્રના 27 ભાગવાળા નકશા અને સૂર્યના 12 ભાગવાળા નકશા વચ્ચેનો આ જ સેતુ છે.
જન્મ નક્ષત્ર: તમારો જન્મનો તારો
તમારું જન્મ નક્ષત્ર એટલે તમારા જન્મની ક્ષણે ચંદ્ર જે નક્ષત્રમાં હતો તે - એક ચોક્કસ ખગોળીય સ્થાન, જે જન્મ તારીખ, સમય અને સ્થળ પરથી ફરી શોધી શકાય. પરંપરા તેના પર ઘણું આધાર રાખે છે: નામનો પહેલો અક્ષર ઘણી વાર જન્મ નક્ષત્ર માટે નક્કી કરેલા અક્ષરોમાંથી પસંદ થાય છે, લગ્ન પહેલાં કુંડળી મેળવવામાં નક્ષત્ર તમારું સ્થાન નક્કી કરે છે, અને જ્યોતિષમાં વપરાતી દશાઓનો આધાર પણ તે જ છે. કુંડળી બનાવતી વખતે સૌથી પહેલું પગલું આ જ ગણતરી છે, કારણ કે કુંડળીમાં ચંદ્ર સાથે જોડાયેલી બાકીની દરેક બાબત ચંદ્ર ક્યાં હતો તેના પર ટકેલી છે. જો તમને જન્મનો સમય આશરે પણ ખબર હોય, તો સામાન્ય રીતે જન્મ નક્ષત્ર વિશે કોઈ શંકા રહેતી નથી; ફક્ત નક્ષત્ર બદલાવાના સમયથી થોડા કલાકની અંદર થયેલા જન્મ માટે જ સમય કાળજીથી ચોક્કસ કરવો પડે છે.
મુહૂર્ત પસંદ કરવામાં નક્ષત્ર કેમ મહત્ત્વનું છે
પંચાંગનાં પાંચ અંગોમાંથી મુહૂર્ત નક્કી કરવામાં કદાચ સૌથી વધુ વજન નક્ષત્રનું હોય છે. પરંપરા 27 નક્ષત્રોને તેમના સ્વભાવ પ્રમાણે જૂથોમાં વહેંચે છે - કેટલાંક સૌમ્ય અને શુભ શરૂઆત માટે અનુકૂળ ગણાય છે, જેમ કે રોહિણી, પુષ્ય, હસ્ત અને અનુરાધા; બીજાં તીક્ષ્ણ કે ઉગ્ર ગણાય છે અને જુદા પ્રકારનાં કામ માટે રખાય છે. લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ કે જનોઈ માટે તારીખ નક્કી કરતા પુરોહિત સામાન્ય રીતે પહેલાં જુએ છે કે દિવસનું નક્ષત્ર એ વિધિ માટે નક્કી કરેલાં નક્ષત્રોમાંનું એક હોય, અને પછી તેની આસપાસ તિથિ, વાર અને યોગ તપાસે છે. લગ્નનાં મુહૂર્તો આ ચાળણીનું સૌથી પૂરું ઉદાહરણ છે - લગ્નની તારીખો કેવી રીતે નક્કી થાય છે તે વિશેનો અમારો લેખ આખી ચાળણી સમજાવે છે, અને નક્ષત્ર તેની સૌથી ઝીણી જાળીઓમાંની એક છે.
એની પાછળનું ખગોળ સીધું છે: ચંદ્ર લગભગ દિવસમાં એક વાર નક્ષત્ર બદલે છે, એટલે ફક્ત નક્ષત્રની ચાળણી જ આખા દિવસો એકસાથે સ્વીકારે કે નકારે છે. એટલે જ "સારી તારીખો" ઝૂમખામાં આવે છે, અને બે શુભ સમય વચ્ચે અઠવાડિયાંનું અંતર પડી શકે છે.
જૂની વિદ્યા, આજે પણ ચાલુ
નક્ષત્ર પદ્ધતિની એક શાંત પણ અદ્ભુત વાત એ છે કે તે અવલોકન અને અર્થઘટનને કેટલી સ્પષ્ટ રીતે અલગ રાખે છે. ભાગ તો શુદ્ધ ભૂમિતિ છે - તારાઓની સામે સ્થિર 27 સરખા ભાગ. તેમના પર મુકાયેલા અર્થ પરંપરા છે, જે કાળજીથી જાળવીને પેઢી દર પેઢી સોંપાયા છે. તમે બંનેનો એકસાથે આદર કરી શકો: Purohit.app પરનું પંચાંગ ગ્રહોના ખગોળીય આંકડા પરથી ચંદ્રની સ્થિતિ ગણે છે અને નક્ષત્ર તથા તેનો પૂરો થવાનો સમય મિનિટ સુધી આપે છે, અને તમારા નામકરણ કે લગ્નની તારીખ માટે એ નક્ષત્રનો અર્થ બરાબર એ જ રહે છે જે પરંપરાએ હંમેશાં માન્યો છે.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.