કાર્તિક પૂર્ણિમા 2026 (24 નવે.): દેવ દિવાળી, શિવનું બાણ

કાર્તિક પૂર્ણિમા 2026 મંગળવાર, 24 નવેમ્બર 2026ના રોજ છે. પૂનમની તિથિ 23 નવેમ્બરે રાત્રે 11:42 વાગ્યે શરૂ થાય છે અને 24 નવેમ્બરે રાત્રે 8:23 (ભારતીય સમય) વાગ્યે પૂરી થાય છે, તેથી પવિત્ર સ્નાન, દિવસની પૂજા અને સાંજનું દીપદાન - બધું 24 નવેમ્બરે જ થાય છે. વારાણસીમાં દેવ દિવાળી પણ 24 નવેમ્બર 2026ના રોજ છે, અને દીવા પ્રદોષ કાળમાં, સાંજે 5:08 થી 7:47 દરમિયાન પ્રગટાવાય છે.

કાર્તિક પૂર્ણિમા, એટલે કે કારતક મહિનાની પૂનમ, આખા હિંદુ વર્ષના સૌથી પવિત્ર દિવસોમાં ગણાય છે. ભગવાન શિવે ત્રિપુરાસુર રાક્ષસ પર મેળવેલા વિજયને કારણે તેને ત્રિપુરારિ પૂર્ણિમા કહે છે, ભગવાન વિષ્ણુએ આ દિવસે પોતાનો પહેલો અવતાર, મત્સ્ય (વિશાળ માછલી) રૂપે લીધો હતો તેથી પણ તેનો મહિમા છે, અને વૈષ્ણવ પરંપરા જે મહિનાને વિષ્ણુનો સૌથી પ્રિય મહિનો માને છે તેની આ દિવસે પૂર્ણાહુતિ થાય છે. આ દિવસ પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન, દીપદાન અને દાનપુણ્યનો છે, અને અસંખ્ય ઘરોમાં આ દિવસે સત્યનારાયણની પૂજા થાય છે.

કાર્તિક પૂર્ણિમા 2026: તારીખ અને સમય

પ્રસંગ	તારીખ અને સમય (ભારતીય સમય)
કાર્તિક પૂર્ણિમા 2026	મંગળવાર, 24 નવેમ્બર 2026
પૂનમની તિથિ શરૂ	23 નવેમ્બર 2026, રાત્રે 11:42
પૂનમની તિથિ પૂરી	24 નવેમ્બર 2026, રાત્રે 8:23
સ્નાન અને દિવસની પૂજા	24 નવેમ્બરની સવારે, બ્રહ્મ મુહૂર્તથી શરૂ કરીને
ચંદ્રોદય (દિલ્હી)	24 નવેમ્બર 2026, સાંજે 5:01
દેવ દિવાળી (વારાણસી), પ્રદોષ કાળ	24 નવેમ્બર 2026, સાંજે 5:08 થી 7:47

આ સમય ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે દિલ્હી અને વારાણસી માટેનો છે; સૂર્યોદય, ચંદ્રોદય અને પ્રદોષનો સમય શહેર પ્રમાણે થોડો બદલાય છે; અમારું દૈનિક પંચાંગ તમારા શહેરના સૂર્યોદય, સૂર્યાસ્ત અને તિથિના સમય આપે છે. આ વર્ષના દરેક તહેવારની જેમ, કાર્તિક પૂર્ણિમા પણ સામાન્ય કરતાં બે-ત્રણ અઠવાડિયાં મોડી આવે છે, કારણ કે 2026માં અધિક માસ છે - વધારાનો મહિનો, અધિક જેઠ, મે અને જૂનમાં આવ્યો હતો.

મહિમા: ત્રિપુરારિ પૂર્ણિમા અને મત્સ્ય અવતાર

આ પૂનમે બે મહાન કથાઓ એકસાથે મળે છે.

ત્રિપુરારિ પૂર્ણિમા. પુરાણોમાં ત્રિપુરાસુરની કથા છે - ત્રણ રાક્ષસ ભાઈઓ, જેમનાં ત્રણ ઊડતાં નગરો, ત્રિપુર, તેમને અજેય બનાવતાં હતાં, સિવાય કે ત્રણેય નગરો એક જ ક્ષણે એક હરોળમાં આવે. કાર્તિક પૂર્ણિમાએ ભગવાન શિવે પૃથ્વીને રથ, સૂર્ય અને ચંદ્રને તેનાં પૈડાં અને સ્વયં વિષ્ણુને બાણ બનાવીને એક જ બાણથી ત્રણેય નગરોનો નાશ કર્યો. ભયમુક્ત થયેલા દેવોએ ઉત્સવમાં દીવા પ્રગટાવ્યા, અને એટલે જ આ દિવસ દેવોની દિવાળી, દેવ દિવાળી પણ છે. આ દિવસે શિવની ત્રિપુરારિ, એટલે કે ત્રિપુરના શત્રુ, તરીકે પૂજા થાય છે.

મત્સ્ય અવતાર. આ પૂનમ એ દિવસ તરીકે પણ પૂજાય છે જ્યારે ભગવાન વિષ્ણુ વેદોની રક્ષા કરવા અને મહાપ્રલયમાં ઋષિ મનુની નૌકાને માર્ગ બતાવવા પોતાના પહેલા અવતાર, દિવ્ય મત્સ્ય રૂપે પ્રગટ થયા. આ દિવસે પવિત્ર જળમાં સ્નાન એ રક્ષાની સ્મૃતિ સાચવે છે: જે પવિત્ર છે તે જળ દ્વારા સચવાય છે, એવી પરંપરા.

આ દિવસ જુદી જુદી પરંપરાઓમાં પવિત્ર છે. શીખો માટે તે ગુરુ નાનક દેવજીનું પ્રકાશ પર્વ છે, જે ગુરુ નાનક જયંતી તરીકે ઊજવાય છે. રાજસ્થાનના પુષ્કરમાં પ્રસિદ્ધ પુષ્કર મેળો આ પૂનમે પુષ્કર સરોવરમાં સ્નાન સાથે પૂરો થાય છે. જૈનો આ દિવસે પાલીતાણાની યાત્રા કરે છે.

કારતક સ્નાન: પવિત્ર સ્નાન

કાર્તિક પૂર્ણિમાએ પવિત્ર નદીમાં, અને સૌથી વધુ તો ગંગામાં, સ્નાન કરવાનું વિશેષ પુણ્ય મનાય છે. જેમણે આખો મહિનો કારતક સ્નાનનું વ્રત રાખ્યું હોય - મહિના દરમિયાન રોજ સૂર્યોદય પહેલાં સ્નાન - તેઓ આ દિવસે પોતાનું વ્રત પૂરું કરે છે. સૌથી ઉત્તમ સમય બ્રહ્મ મુહૂર્ત છે, એટલે કે સૂર્યોદય પહેલાંની છેલ્લી આશરે નેવું મિનિટ, અને 2026માં 24 નવેમ્બરની આખી સવાર પૂનમની તિથિમાં જ છે, તેથી આ વર્ષે સ્નાનના સમયમાં કોઈ ગૂંચવણ નથી.

• પવિત્ર નદીએ જઈ શકો તો ઊગતા સૂર્ય તરફ મુખ રાખીને સ્નાન કરો, સૂર્યદેવને અર્ઘ્ય (જળનું અર્પણ) આપો, અને વિષ્ણુ તથા શિવનાં નામ લો.
• જઈ ન શકો, તો પરંપરા ઘરે સ્નાન કરવાની પૂરી છૂટ આપે છે: નહાવાના પાણીમાં ગંગાજળનાં થોડાં ટીપાં ઉમેરો, પવિત્ર નદીઓનાં નામ લઈને તેમનું સ્મરણ કરો, અને એ જ સંકલ્પ સાથે સૂર્યોદય પહેલાં સ્નાન કરો.
• સ્નાન પછી ઘણા લોકો આખા દિવસનો ઉપવાસ કરે છે કે એકટાણું કરે છે, અને દિવસ જાપ, મંદિર દર્શન અને દાનમાં વિતાવે છે.

દીપદાન: દીવાનું દાન

દીપદાન, એટલે કે પ્રગટાવેલા દીવાનું અર્પણ, કાર્તિક પૂર્ણિમાની આગવી ઓળખ છે. પરંપરા આ મહિનામાં પ્રકાશના દાનને લગભગ બીજા દરેક દાન કરતાં ચડિયાતું ગણાવે છે, અને પૂનમે તેનો મહિમા ચરમસીમાએ પહોંચે છે. સાંજે, સૂર્યાસ્ત પછી, દીવા પ્રગટાવીને અર્પણ કરાય છે:

• ઘરના ઉંબરે અને પૂજાના સ્થાને,
• તુલસીના ક્યારા પાસે - સાંજે દીવો કરવાનો જે મહિનો થોડા દિવસ પહેલાં તુલસી વિવાહ સાથે ચરમસીમાએ પહોંચ્યો, તેની પૂર્ણાહુતિ રૂપે,
• મંદિરોમાં, ખાસ કરીને શિવ અને વિષ્ણુનાં મંદિરોમાં,
• અને સૌથી સુંદર રીતે, પાંદડાંની નાની હોડીઓમાં મૂકીને નદી અને તળાવમાં તરતા મૂકીને - જળને વંદન રૂપે અને પિતૃઓની સ્મૃતિમાં.

દીવાની સાથે સાદું દાન પણ થાય છે: ભોજન, ગરમ કપડાં (શિયાળો શરૂ થઈ રહ્યો હોય છે), અને જરૂરિયાતમંદોને અન્નદાન (અનાજનું દાન) - આ બધું આ દિવસે ખાસ ફળદાયી ગણાય છે.

કાશીમાં દેવ દિવાળી

દિવાળીના પંદર દિવસ પછી વારાણસી દેવોની દિવાળી ઊજવે છે. 24 નવેમ્બર 2026 ની સાંજે, પ્રદોષ કાળમાં આશરે સાંજે 5:08 થી 7:47 દરમિયાન, ગંગા કિનારે ઘાટોની આખી અર્ધચંદ્રાકાર હાર - અસ્સીથી રાજઘાટ સુધીના 84 ઘાટ - લાખો માટીના દીવાથી ઝળહળી ઊઠે છે. માન્યતા છે કે આ રાત્રે દેવો પોતે ગંગામાં સ્નાન કરવા કાશી પધારે છે, અને નગર તેમનો માર્ગ અજવાળે છે. દશાશ્વમેધ ઘાટ પર ગંગા આરતી તેના સૌથી ભવ્ય રૂપમાં હોય છે, દીવાથી ઝળહળતા ઘાટ પાસેથી હોડીઓ સરકે છે, અને સાંજે પાંચ વાગ્યા પછી તરત ઊગતો ચંદ્ર દીવાઓના નગર પર ઊંચે ચડે છે. કોઈ તહેવારની આસપાસ તમે એક જ તીર્થયાત્રાનું આયોજન કરો, તો ભારતનાં સૌથી અદ્ભુત દૃશ્યોમાં આ એક છે. રહેવાની વ્યવસ્થા મહિનાઓ પહેલાં બુક કરી લેજો; શહેર આખું ભરાઈ જાય છે.

ભારતભરમાં કાર્તિક પૂર્ણિમા

• તમિલનાડુ (કાર્તિગૈ દીપમ્): તમિલ દીપોત્સવ કાર્તિગૈ સૌર માસમાં કૃત્તિકા નક્ષત્ર પરથી નક્કી થાય છે, એટલે તે આ પૂનમથી જુદા દિવસે આવી શકે છે, કેટલાંક વર્ષોમાં લગભગ એક મહિના પછી. ઘરોમાં દીવાઓની હાર પ્રગટાવાય છે, અને તિરુવન્નામલાઈમાં અરુણાચલ પર્વતની ટોચે ઘીનો એક વિશાળ દીવો પ્રગટાવાય છે. કેરળ આ જ તહેવાર તૃક્કાર્તિકા તરીકે ઊજવે છે.
• આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણા (કાર્તિક પૌર્ણમી): અહીં કાર્તિક મહિનો દિવાળીના બીજા દિવસથી ગણાય છે, એટલે આ પૂનમ મહિનાના અંતે નહીં પણ વચ્ચે આવે છે. મહિનાની દરેક સાંજે દીવા પ્રગટાવાય છે, અને પૂનમે પરિવારો શિવ મંદિરોમાં એવો દીવો પ્રગટાવે છે જેમાં વર્ષના દરેક દિવસ માટે એક-એક વાટ હોય.
• ઓડિશા (બોઈત બંદાણ): પરિવારો કેળના થડમાંથી બનાવેલી, દીવા મૂકેલી નાની હોડીઓ નદીઓ અને તળાવોમાં તરતી મૂકે છે, અને બાલી, જાવા અને સુમાત્રા સુધી દરિયો ખેડનારા પ્રાચીન કલિંગના વેપારીઓને યાદ કરે છે. ઘણાં ઓડિયા ઘરો આખો કાર્તિક મહિનો શાકાહારી રહે છે અને આ પૂનમે તેનું સમાપન કરે છે.

સત્યનારાયણ પૂજા માટે કાર્તિક પૂર્ણિમા જ પરંપરાગત દિવસ કેમ

સત્યનારાયણ પૂજા, એટલે કે સત્યના સ્વરૂપ ભગવાન વિષ્ણુની ઘરમાં થતી પૂજા, પરંપરાગત રીતે પૂનમે થાય છે, અને સ્કંદ પુરાણમાં આવતી કથા પોતે જ પૂનમને તેના માટે ઉત્તમ દિવસ કહે છે. વર્ષની બધી પૂનમોમાં કાર્તિક પૂર્ણિમા સૌથી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, કારણ કે તે પહેલેથી જ પ્રિય એવા આ વ્રતના પુણ્યને વિષ્ણુના પ્રિય મહિનાની પવિત્રતા સાથે અનેકગણું કરે છે. પરિવારો સારા વર્ષ માટે આભાર રૂપે, કોઈ મનોકામના પૂરી થાય ત્યારે, લગ્ન કે નવા ઘર જેવી નવી શરૂઆત પછી, કે પછી દર વર્ષની કૌટુંબિક પરંપરા તરીકે આ પૂજા કરે છે, અને પ્રિય કથા તથા પંચામૃતના પ્રસાદ સાથે પૂજા પૂરી થાય છે. પૂરી વિધિ, સામગ્રી અને વર્ષની બીજી પૂનમોની તારીખો અમારી સત્યનારાયણ પૂજા માર્ગદર્શિકામાં આપી છે.

આ પૂજા પુરોહિત સાથે કરવી સૌથી સારી, જે સંકલ્પ, પૂજા અને પાંચ અધ્યાયની કથા સંપૂર્ણ રીતે કરાવે. આ કાર્તિક પૂર્ણિમાએ ઘરે સત્યનારાયણ પૂજા કરવી હોય, તો તમે Purohit.app પર ચકાસાયેલા પુરોહિત માટે વિનંતી મોકલી શકો છો. અમે બેંગલુરુમાં સત્યનારાયણ પૂજા, મુંબઈ, દિલ્હી, હૈદરાબાદ, પુણે, ચેન્નાઈ અને કોલકાતા માટે અનુભવી પુરોહિતની વ્યવસ્થા કરીએ છીએ, અને તમે ઇચ્છો તો સામગ્રી સાથે. 24 નવેમ્બરની સાંજ, રાત્રે 8:23 સુધી ચાલતી પૂનમની તિથિની અંદર, ઉત્તમ છે; સ્નાન પછીની સવાર પણ એટલી જ પરંપરાગત છે.

કારતક મહિનાનું આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ

શાસ્ત્રો જે મહિનાનો વારંવાર ખાસ ઉલ્લેખ કરે છે, તેનો મુગટ છે કાર્તિક પૂર્ણિમા. પરંપરા કાર્તિક માસને (ઉત્તર ભારતીય પૂર્ણિમાંત ગણતરી પ્રમાણે; ગુજરાતી પંચાંગ પ્રમાણે આસો વદથી કારતક સુદ પૂનમ સુધી) વિષ્ણુનો સૌથી પ્રિય મહિનો ગણે છે. આ મહિના દરમિયાન ભક્તો વહેલી પરોઢે ઊઠીને સ્નાન કરે છે, સાંજે તુલસી પાસે દીવો કરે છે, ભાગવત વાંચે છે, અને ખાવા-પીવામાં તથા વાણીમાં સંયમ રાખે છે. આ ગાળામાં તહેવારોની અસાધારણ હારમાળા આવે છે: ધનતેરસ, દિવાળી, છઠ પૂજા, દેવઊઠી એકાદશી અને તુલસી વિવાહ, અને તેની પૂર્ણાહુતિ આ પૂનમે થાય છે. આ મહિનો લગ્નસરાનું પ્રવેશદ્વાર પણ છે: દેવઊઠી એકાદશીથી લગ્નનાં મુહૂર્ત ફરી શરૂ થાય છે, અને ઘણા પરિવારો પૂનમ પછીનાં અઠવાડિયાંમાં જ તારીખ નક્કી કરે છે; જુઓ 2026 અને 2027નાં લગ્ન મુહૂર્ત વિશેનો અમારો લેખ.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

2026માં કાર્તિક પૂર્ણિમા ક્યારે છે?

કાર્તિક પૂર્ણિમા 2026 મંગળવાર, 24 નવેમ્બર 2026ના રોજ છે. પૂનમની તિથિ 23 નવેમ્બરે રાત્રે 11:42 વાગ્યે શરૂ થાય છે અને 24 નવેમ્બરે રાત્રે 8:23 વાગ્યે (ભારતીય સમય) પૂરી થાય છે, તેથી સ્નાન, પૂજા અને દીપદાન - બધું 24 નવેમ્બરે જ થાય છે.

2026માં વારાણસીમાં દેવ દિવાળી ક્યારે છે?

દેવ દિવાળી મંગળવાર, 24 નવેમ્બર 2026ના રોજ છે, કાર્તિક પૂર્ણિમાના જ દિવસે. ઘાટ પર દીવા પ્રદોષ કાળમાં, આશરે સાંજે 5:08 થી 7:47 દરમિયાન પ્રગટાવાય છે, અને ઉત્સવ રાત સુધી ચાલે છે.

2026માં કાર્તિક પૂર્ણિમાના સ્નાન માટે સૌથી સારો સમય કયો?

સૌથી શુભ સમય બ્રહ્મ મુહૂર્ત છે, એટલે કે 24 નવેમ્બર 2026ના સૂર્યોદય પહેલાંનો છેલ્લો દોઢ કલાક. પૂનમની તિથિ એ દિવસે રાત્રે 8:23 સુધી હોવાથી, વહેલી સવારથી કોઈ પણ સમયે કરેલું સ્નાન તિથિની અંદર જ ગણાય.

કાર્તિક પૂર્ણિમાને ત્રિપુરારિ પૂર્ણિમા કેમ કહે છે?

આ પૂનમે ભગવાન શિવે ત્રિપુરાસુર રાક્ષસનાં ત્રણ ઊડતાં નગરોનો એક જ બાણથી નાશ કર્યો, અને ત્રિપુરારિ, એટલે કે ત્રિપુરના શત્રુ, નામ મેળવ્યું. દેવોએ આ વિજયની ઉજવણીમાં દીવા પ્રગટાવ્યા, એટલે જ આ દિવસને દેવ દિવાળી, એટલે કે દેવોની દિવાળી, પણ કહે છે.

શું કાર્તિક પૂર્ણિમાએ ઘરે સત્યનારાયણ પૂજા કરી શકાય?

હા, ઘરે સત્યનારાયણ પૂજા માટે કાર્તિક પૂર્ણિમા વર્ષની સૌથી ઉત્તમ પૂનમ ગણાય છે. સ્નાન પછી સવારે, કે સાંજે પૂનમની તિથિની અંદર પૂજા કરો - તિથિ 24 નવેમ્બર 2026ના રોજ રાત્રે 8:23 વાગ્યે પૂરી થાય છે. પુરોહિત સંકલ્પ, પૂજા અને પાંચ અધ્યાયની કથા કરાવે છે, જેમાં સામાન્ય રીતે બે થી ત્રણ કલાક લાગે છે.

દીપદાન એટલે શું, અને તે કેવી રીતે કરાય?

દીપદાન એટલે પ્રગટાવેલા દીવાનું પવિત્ર દાન રૂપે અર્પણ. કાર્તિક પૂર્ણિમાની સાંજે ઘરના ઉંબરે, પૂજાના સ્થાને, તુલસી પાસે અને મંદિરમાં ઘી કે તેલના દીવા કરો, અને શક્ય હોય તો નદી કે તળાવમાં એક દીવો તરતો મૂકો. પરંપરાગત રીતે તેની સાથે અન્ન અને ગરમ કપડાંનું દાન થાય છે.

શું કાર્તિક પૂર્ણિમા અને ગુરુ નાનક જયંતી એક જ દિવસે છે?

હા. ગુરુ નાનક જયંતી (પ્રકાશ પર્વ) કાર્તિક પૂર્ણિમાએ ઊજવાય છે, તેથી તે પણ એ જ દિવસે, 24 નવેમ્બર 2026ના રોજ છે, અને ગુરુદ્વારાઓમાં પ્રભાતફેરી, અખંડ પાઠ અને લંગર સાથે ઊજવાય છે.

કાર્તિક પૂર્ણિમાએ શું દાન કરવું?

દીપદાન માટે દીવા અને ઘી, અન્નદાન (અનાજ કે રાંધેલું ભોજન), શિયાળો શરૂ થતો હોવાથી ગરમ કપડાં અને ધાબળા, તથા પુરોહિતો અને જરૂરિયાતમંદોને દક્ષિણા - આ બધાંનો મહિમા છે. પરંપરા કહે છે કે આ પૂનમે આપેલું દાન અનેકગણું પુણ્ય આપે છે.

2026માં કાર્તિક પૂર્ણિમા આટલી મોડી કેમ છે?

કારણ કે 2026માં અધિક માસ છે. એક વધારાનો ચાંદ્ર મહિનો, અધિક જેઠ, 2026માં મેના મધ્યથી જૂનના મધ્ય સુધી ઉમેરાયો, જેના કારણે રક્ષાબંધનથી દિવાળી અને કાર્તિક પૂર્ણિમા સુધીનું આખું તહેવાર કેલેન્ડર સામાન્ય કરતાં આશરે બે-ત્રણ અઠવાડિયાં મોડું ખસી ગયું.