रुद्राभिषेक: केव्हा करावा, विधी, द्रव्ये आणि खर्च

रुद्राभिषेक म्हणजे रुद्राचे पठण होत असताना शिवलिंगावर पवित्र द्रव्यांनी केलेले विधिपूर्वक स्नान (अभिषेक) - परंपरेतील सर्वांत पूज्य शिवपूजांपैकी एक. मनःशांती, आरोग्य, दोषांपासून मुक्ती यांसाठी, तसेच श्रावण महिन्यात किंवा महाशिवरात्रीला भक्ती म्हणून तो केला जातो. रुद्राभिषेकाचे प्रकार कोणते, विधीत काय काय होते, अभिषेकाच्या प्रत्येक द्रव्याचा अर्थ काय, आणि घरी किंवा मंदिरात तो बुक करताना व्यवहारात काय पाहावे, हे या लेखात दिले आहे.

रुद्राभिषेक केव्हा केला जातो?

• सोमवार - शिवाचा वार; श्रावण सोमवार (श्रावण महिन्यातले सोमवार) हे वर्षातले सर्वांत प्रभावी मानले जातात. अनेक घरांत कार्तिक महिन्यातले सोमवारही (कार्तिक सोमवारम्) असेच पाळले जातात, आणि तेव्हा बहुतेकदा एकादश रुद्राभिषेक केला जातो.
• प्रदोष - त्रयोदशी तिथीतील संधिप्रकाशाची वेळ, जी चांद्र महिन्यात दोनदा येते.
• महाशिवरात्री - शिवाची रात्र; या रात्री अभिषेक रात्रीच्या चारही प्रहरांत सुरू राहतो.
• विशिष्ट संकल्पानुसार - आरोग्याची चिंता असेल तर, शस्त्रक्रियेपूर्वी, मनःशांतीसाठी, कुंडली पाहून सांगितलेल्या ग्रहदोषांच्या निवारणासाठी, किंवा वाढदिवस अथवा लग्नाच्या वाढदिवशी आशीर्वाद म्हणून.

तिथी आणि वेळ गुरुजी ठरवतात; सकाळ आणि प्रदोष (संध्याकाळची सुरुवात) या वेळा सर्वसाधारणपणे निवडल्या जातात.

विधी, टप्प्याटप्प्याने

• संकल्प आणि गणेशपूजन - मुख्य पूजेपूर्वी संकल्प सोडला जातो आणि विघ्ने दूर करण्यासाठी गणेशाची पूजा होते.
• कलश स्थापना आणि आवाहन - देवतांना आवाहन केले जाते; घरात शिवलिंग नसेल तर पार्थिव (मातीचे) किंवा धातूचे लिंग वापरले जाते.
• अभिषेक - गुरुजी रुद्राचे पठण करत असताना लिंगावर एकेक द्रव्याने (पदार्थाने) क्रमाने स्नान घातले जाते: दक्षिणेत कृष्ण यजुर्वेदातील श्री रुद्रम् (नमकम् आणि चमकम्), तर उत्तर भारतात आणि गुजरातमध्ये बहुधा रुद्री (रुद्राष्टाध्यायी) - शुक्ल यजुर्वेदातील आठ अध्याय, ज्यांतले पाचवे आणि आठवे अध्याय हेच त्याचे नमकम् आणि चमकम् आहेत. हे पठण या विधीचा गाभा आहे - अभिषेकासह रुद्राच्या एका पूर्ण पाठालाच सुमारे एक तास लागतो.
• अलंकार आणि पूजा - लिंगाला बेलपत्रे (अत्यावश्यक), विभूती आणि फुले वाहून सजवले जाते, त्यानंतर षोडशोपचार पूजा होते.
• आरती आणि प्रसाद - आरतीने विधी संपतो; अभिषेकाची द्रव्ये प्रसाद म्हणून वाटली जातात.

अभिषेकाच्या द्रव्यांचा अर्थ

द्रव्य	परंपरेतील संबंध
पाणी (जल)	शुद्धी; पाऊस आणि समृद्धी
दूध (दुग्ध)	दीर्घायुष्य आणि चांगले आरोग्य
दही (दधि)	संतती आणि कुटुंबाचा आनंद
मध (मधु)	वाणीतला आणि नात्यांतला गोडवा
तूप (घृत)	बळ आणि जोम
उसाचा रस / साखर	कटुता दूर होणे; समाधान
नारळपाणी	इच्छापूर्ती
भस्म / विभूती	वैराग्य आणि संरक्षण

पंचामृत - दूध, दही, तूप, मध आणि साखर यांचे मिश्रण - पूर्ण क्रम लहान केला जातो तेव्हा वापरले जाते.

विधीचे प्रकार

• रुद्राभिषेक (साधा) - अभिषेकासह रुद्राचा एक पूर्ण पाठ; घरी बुकिंग करताना सहसा हाच प्रकार असतो.
• एकादश रुद्राभिषेक (रुद्र एकादशिनी) - अकरा पाठ, बहुधा अनेक गुरुजी आळीपाळीने पठण करतात; मोठ्या संकल्पांसाठी केला जातो.
• लघुरुद्र आणि त्यापुढील - 121 पाठ आणि मोठे प्रकार (महारुद्र, अतिरुद्र) हे अनेक गुरुजींच्या सहभागाने अनेक दिवस चालणारे मंदिरातले मोठे उपक्रम असतात.

किती वेळ लागतो आणि खर्च किती येतो

एका गुरुजींकडून घरी केलेल्या साध्या रुद्राभिषेकाला 1.5 ते 2 तास लागतात. एकादश रुद्राभिषेकाला 3 ते 4 तास लागतात, आणि त्यासाठी सहसा दोन किंवा अधिक गुरुजी असतात. साध्या प्रकारासाठी नेहमीची दक्षिणा ₹2,000 ते ₹6,000 या दरम्यान असते; एकादश आणि मोठ्या प्रकारांचे दर जास्त सांगितले जातात, कारण त्यात अधिक गुरुजी आणि अधिक वेळ असतो - कोटेशनमध्ये काय येते हे आमच्या गुरुजींच्या खर्चाच्या मार्गदर्शनात सांगितले आहे. श्रावणात आणि महाशिवरात्रीच्या आसपास गुरुजींचे बुकिंग लवकर भरते - काही दिवस आधीच आरक्षण करा.

घरी की मंदिरात?

दोन्ही पद्धती परंपरेतल्या आहेत. घरी गुरुजी लिंग आणतात किंवा कोणते लिंग लागेल ते सांगतात, आणि विधी निवांत व आपलेपणाचा होतो; होमाची गरज नसल्यामुळे स्वच्छ जागा असली की झाले, अपार्टमेंटमध्ये कोणतीही अडचण येत नाही. मंदिरात स्थापित लिंगावर अभिषेक होतो - ते प्रभावी असते, पण मंदिराच्या वेळापत्रकानुसार आणि अनेकदा इतर भाविकांसोबत. तुमचा संकल्प कुंडली पाहून आला असेल (ग्रहदोषाचा उपाय), तर गुरुजींना तसे सांगा - त्यानुसार संकल्प आणि द्रव्यांवरील भर बदलला जातो.