તિથિ એટલે શું? તિથિ કેમ ક્ષય કે વૃદ્ધિ થાય
તિથિ એટલે ચંદ્ર અને સૂર્ય વચ્ચેના ખૂણામાં થતું 12 અંશનું દરેક પગલું. એ કૅલેન્ડરનો કોઈ દિવસ નથી, પણ આકાશમાં ચંદ્રની મહિનાભરની યાત્રાનો એક ટુકડો છે. ચંદ્ર અને સૂર્ય એક જ રેખાંશ પર હોય ત્યારે ખૂણો શૂન્ય હોય છે: એ અમાસ, એટલે કે નવો ચંદ્ર. પછી ચંદ્ર આગળ વધતો જાય તેમ તે જે દરેક 12 અંશ આગળ નીકળે, તેનાથી એક તિથિ પૂરી થાય છે: પડવો, બીજ, ત્રીજ અને એમ આગળ. છેવટે 180 અંશે ચંદ્ર સૂર્યની બરાબર સામે આવે છે, એ પૂનમ. પછી વદ પક્ષમાં ખૂણો ફરી ઘટતો જાય છે અને પાછો શૂન્ય પર આવે છે. 12 અંશનાં ત્રીસ પગલાંથી 360 અંશનું આખું વર્તુળ પૂરું થાય છે: એક ચાંદ્ર માસ, બે પક્ષ, ત્રીસ તિથિ. તિથિ વિશે જે કંઈ ગૂંચવે છે, જેમ કે તે કેમ લાંબી કે ટૂંકી હોય છે, કોઈક વાર કૅલેન્ડરમાંથી એક તિથિ કેમ ગાયબ થઈ જાય છે, કે એકાદશી આ વર્ષે ગુરુવારે અને આવતા વર્ષે શનિવારે કેમ આવે છે, એ બધું આ એક વ્યાખ્યા અને ચંદ્રની કક્ષાની એક હકીકત પરથી સમજાઈ જાય છે.
ચંદ્ર એકસરખી ઝડપે ચાલતો નથી
પૃથ્વીની આસપાસ ચંદ્રની કક્ષા ગોળ નથી, લંબગોળ છે. ચંદ્ર પૃથ્વીની સૌથી નજીકના બિંદુ (પેરિજી) પાસે હોય ત્યારે તારાઓની સામે સૌથી ઝડપથી ચાલે છે, અને સૌથી દૂરના બિંદુ (એપોજી) પાસે હોય ત્યારે સૌથી ધીમે. તેની દેખીતી ઝડપ રોજના આશરે 12 થી 15 અંશ વચ્ચે ઉપર-નીચે થતી રહે છે. બીજી તરફ સૂર્ય રોજ લગભગ એક અંશ જેટલો આગળ ખસતો દેખાય છે. એટલે બંને વચ્ચેનું અંતર, ચંદ્ર પોતાની લંબગોળ કક્ષામાં ક્યાં છે તેના પર આધાર રાખીને, રોજ આશરે 11 થી 14 અંશ જેટલું વધે છે.
એ અંતરના 12 અંશ એટલે એક તિથિ. ચંદ્ર પેરિજી પાસે દોડતો હોય ત્યારે 12 અંશનું અંતર માત્ર આશરે 20 કલાકમાં પણ કાપી નાખે છે. એપોજી પાસે ધીમો પડ્યો હોય ત્યારે એ જ 12 અંશમાં લગભગ 27 કલાક લાગી શકે છે. એટલે તિથિ જાણે શ્વાસ લે છે: આખા મહિના દરમિયાન તે સતત લાંબી-ટૂંકી થતી રહે છે, અને કોઈ બે તિથિ બરાબર સરખી લંબાઈની હોતી નથી. આ પંચાંગની કોઈ ચોકસાઈની ખામી નથી. પંચાંગ તો લંબગોળ કક્ષાની હકીકત પ્રામાણિકપણે બતાવે છે.
સૂર્યોદયનો નિયમ: તિથિ કયા દિવસ સાથે જોડાય
તિથિ કોઈ પણ સમયે શરૂ થઈ શકે અને કોઈ પણ સમયે પૂરી થઈ શકે, એટલે પરંપરાને એક નિયમ જોઈએ કે કયો દિવસ એ તિથિનો ગણાય. એ નિયમ છે ઉદય તિથિ: સ્થાનિક સૂર્યોદય વખતે જે તિથિ ચાલતી હોય, તે તિથિથી એ દિવસ ઓળખાય છે. જો એકાદશી આજે રાત્રે 10 વાગ્યે શરૂ થાય અને આવતી કાલે રાત્રે 8 વાગ્યે પૂરી થાય, તો આવતી કાલનો સૂર્યોદય એકાદશીની અંદર આવે છે, અને આવતી કાલ એકાદશીના દિવસ તરીકે પળાય છે, ભલે તિથિ ખરેખર આજે રાત્રે શરૂ થઈ હોય. (કેટલાંક વ્રત-પર્વમાં આધાર જુદો હોય છે: પ્રદોષમાં સંધ્યાકાળે તેરસ જોઈએ, સંકષ્ટી ચતુર્થીમાં ચંદ્રોદય વખતે ચોથ જોઈએ, માસિક શિવરાત્રીમાં મધ્યરાત્રિએ ચૌદશ જોઈએ, અને વાર્ષિક શ્રાદ્ધ એ દિવસે થાય છે જે દિવસે મૃત્યુ તિથિ બપોર પછીના સમય (અપરાહ્ન)માં ચાલતી હોય. એટલે જ પુરોહિત કોઈક વાર કહે છે કે અમુક વ્રત-પર્વ, માત્ર સૂર્યોદયના નિયમ પરથી જે દિવસ લાગે, તેનાથી એક દિવસ આઘુંપાછું આવે છે. કયા પર્વ માટે કયો આધાર લેવો તે પરંપરા નક્કી કરે છે; ખગોળ તો માત્ર સમયરેખા આપે છે.)
ક્ષય અને વૃદ્ધિ તિથિ
હવે બંને હકીકત સાથે મૂકો: તિથિ આશરે 20 થી લગભગ 27 કલાક સુધીની હોય છે, અને દિવસો સૂર્યોદયે નક્કી થાય છે, જે એકબીજાથી આશરે 24 કલાકના અંતરે આવે છે. એટલે બે પ્રકારનો મેળ ન બેસવો નિશ્ચિત છે:
- ક્ષય તિથિ (છૂટી જતી તિથિ). ટૂંકી તિથિ એક સૂર્યોદય પછી તરત શરૂ થઈને બીજા સૂર્યોદય પહેલાં જ પૂરી થઈ જાય, એવું બની શકે. તે કોઈ સૂર્યોદયને સ્પર્શતી જ નથી, એટલે તેને પોતાનો દિવસ મળતો નથી. કૅલેન્ડર જાણે કૂદકો મારતું દેખાય છે, જેમ કે ચોથથી સીધું છઠ પર, જોકે પાંચમ પૂરેપૂરી થઈ જ હોય છે; બસ, તે આખી બે સૂર્યોદયની વચ્ચે જ થઈ ગઈ હોય છે.
- વૃદ્ધિ તિથિ (બે વાર આવતી તિથિ). લાંબી તિથિ બે સૂર્યોદય સુધી ફેલાઈ શકે અને બંનેને આવરી લે. ત્યારે સળંગ બે દિવસ એક જ તિથિના નામે આવે છે, અને કૅલેન્ડરમાં, જેમ કે, સાતમ સળંગ બે વાર દેખાય છે.
આ બંને સામાન્ય બાબત છે. એક સામાન્ય વર્ષમાં બંને પ્રકારની ઘણી તિથિઓ આવે છે, અને સદીઓથી દરેક શાસ્ત્રીય પંચાંગકર્તાએ એ જ સૂર્યોદયના નિયમથી તેને સંભાળી છે.
તો પછી એકાદશી દર વર્ષે જુદા દિવસે કેમ આવે છે?
આનો સીધો જવાબ આ છે, એમાં કોઈ રહસ્ય બાકી નથી. ચાંદ્ર માસ આશરે 29.5 દિવસનો હોય છે, જે અઠવાડિયાં કે અંગ્રેજી મહિનામાં બરાબર વહેંચાતો નથી. એટલે ચંદ્ર-સૂર્યનો ખૂણો એકાદશીના ગાળામાં પહોંચે એ ક્ષણ અંગ્રેજી કૅલેન્ડરમાં સતત ખસતી રહે છે: દર વર્ષે આશરે 11 દિવસ વહેલી, જ્યાં સુધી અધિક માસ ઉમેરાઈને તેને પાછી ગોઠવી ન દે. તે કયા વારે આવે, એ તો માત્ર ગણિતનું પરિણામ છે. અને વ્રત સૂર્યોદયે નક્કી થતું હોવાથી, એક જ એકાદશી જુદાં જુદાં સ્થળે જુદા દિવસ સાથે પણ જોડાઈ શકે છે. જો તિથિ મધ્ય-સવારે પૂરી થતી હોય, તો જે શહેરમાં તિથિ પૂરી થાય તે પહેલાં સૂર્યોદય થઈ ગયો હોય ત્યાં એ દિવસે એકાદશી પળાય છે, જ્યારે મોડા સૂર્યોદયવાળા શહેરમાં એ તિથિ સૂર્યોદય સુધી ન પણ રહી હોય. કોઈ ચંદ્રની ગણતરી જુદી રીતે કરતું નથી; બધા એક જ આકાશને જુદા જુદા સૂર્યોદય દ્વારા વાંચે છે.
એક જ શહેરમાં પણ બે ઘર એક દિવસના ફરકથી એકાદશી કરી શકે છે. સ્માર્ત નિયમ સામાન્ય રીતે એ દિવસ લે છે, જે દિવસે સૂર્યોદય વખતે એકાદશી હોય. વૈષ્ણવ પરંપરાઓ, જેમ કે માધ્વ, શ્રીવૈષ્ણવ, ઇસ્કોન અને બીજી, એ પણ જરૂરી ગણે છે કે આગલી તિથિ, દશમ, અરુણોદય, એટલે કે સૂર્યોદય પહેલાંની 96 મિનિટ, શરૂ થાય તે પહેલાં પૂરી થઈ ગઈ હોય; જો ન થઈ હોય, તો તેમનો ઉપવાસ બીજા દિવસે જાય છે. તમારો પરિવાર કયું પંચાંગ પાળે છે તે વિશેની અમારી માર્ગદર્શિકામાં એનું એક ઉદાહરણ છે.
તિથિને જે રીતે વાંચવાની હતી, એ રીતે વાંચો
તિથિને કોઠાનું એક ખાનું નહીં, પણ સમયમર્યાદાવાળો એક જીવંત ખૂણો સમજવી સૌથી સારી રહે. એટલે જ દૈનિક પંચાંગ હંમેશાં તિથિ તેના પૂરા થવાના સમય સાથે બતાવે છે, જેમ કે "શુક્લ પાંચમ 14:32 સુધી", અને એટલે જ પરંપરા આગ્રહ રાખે છે કે વિધિ તિથિના ખરા ગાળાને માન આપીને થાય. કોઈ ચોક્કસ તિથિ સાથે જોડાયેલું શ્રાદ્ધ, વ્રત કે પૂજા એ સમય સાથે જોડાયેલું છે, જ્યારે તમારા સ્થળે એ 12 અંશનો ગાળો ખરેખર ચાલતો હોય. Purohit.app નું પંચાંગ ગ્રહોની સ્થિતિ પરથી એ ગાળો ગણે છે અને તેને તમારા શહેરના પોતાના સૂર્યોદય સાથે મેળવીને વાંચે છે; ટેલિસ્કોપ જેટલી ચોકસાઈવાળી ગ્રહસારણી ધરાવતો કોઈ ઝીણવટભર્યો પંચાંગકર્તા હાથે ગણીને બરાબર આ જ કરે. સમયપત્રક ચંદ્ર નક્કી કરે છે; પંચાંગ તો માત્ર તેને પ્રામાણિકપણે જણાવે છે.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.