पितृपक्ष 2026: तिथीनुसार श्राद्धाच्या 16 तारखा

पितृपक्ष 2026 शनिवार, 26 सप्टेंबर 2026 रोजी पौर्णिमा श्राद्धाने सुरू होतो आणि शनिवार, 10 ऑक्टोबर 2026 रोजी सर्वपित्री अमावास्येला संपतो. प्रतिपदा ते अमावास्या या श्राद्ध तिथींचा मुख्य पंधरवडा रविवार, 27 सप्टेंबर ते शनिवार, 10 ऑक्टोबर 2026 असा आहे. या दिवसांत देशभरातील कुटुंबे दिवंगत आई-वडील, आजी-आजोबा आणि इतर पूर्वजांना पाणी, अन्न आणि प्रार्थना अर्पण करतात, त्यांचे आशीर्वाद मागतात आणि त्यांना शांती लाभावी अशी प्रार्थना करतात.

या काळातील सोळा दिवस सोळा श्राद्ध (सोलह श्राद्ध, "16 श्राद्ध") म्हणूनही सर्वत्र ओळखले जातात; ही गणती पौर्णिमा श्राद्धापासून सर्वपित्री अमावास्येपर्यंत होते - त्यामुळे तुम्ही "16 श्राद्ध 2026" किंवा "सोला श्राद्ध" असे ऐकले असेल, तर ते म्हणजे खाली दिलेले हेच वेळापत्रक.

2026 हे अधिक मासाचे वर्ष असल्याने (वर्षाच्या सुरुवातीच्या भागात अधिक ज्येष्ठ हा एक जास्तीचा चांद्र महिना आला), पितृपक्ष आणि त्यानंतरचे सण नेहमीपेक्षा बरेच उशिरा येतात. मागच्या वर्षांच्या श्राद्धाच्या तारखा लक्षात असतील, तर सवयीने न जाता खालील तक्ता जरूर पाहा, आणि तुमच्या शहरासाठी तिथीच्या नेमक्या वेळा आमच्या दैनिक पंचांगात तपासा.

पितृपक्ष म्हणजे काय?

पितृपक्ष, ज्याला महालय पक्ष किंवा नुसते श्राद्ध असेही म्हणतात, हा आपल्या पितरांचे, म्हणजे दिवंगत पूर्वजांचे, स्मरण आणि सन्मान करण्यासाठी राखून ठेवलेला पंधरा तिथींचा काळ आहे. या पंधरा श्राद्ध तिथी, आणि त्यांच्या आधी येणारे पौर्णिमा श्राद्ध, मिळून खाली दिलेले 16 दिवसांचे वेळापत्रक बनते. हा काळ आश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षात (पौर्णिमान्त गणनेनुसार; महाराष्ट्रातील अमान्त पंचांगात हाच भाद्रपद वद्य पक्ष), भाद्रपद पौर्णिमेनंतर लगेच आणि शारदीय नवरात्राच्या अगदी आधी येतो.

हिंदू परंपरेची श्रद्धा अशी की या पंधरवड्यात आपले पूर्वज पृथ्वीलोकाच्या जवळ येतात आणि वंशजांनी केलेले अर्पण स्वीकारतात. या काळात केले जाणारे विधी - तर्पण, श्राद्ध आणि पिंडदान - कृतज्ञता आणि प्रेम व्यक्त करण्याचे मार्ग आहेत. त्यामुळे दिवंगतांचे पोषण होते, त्यांची उरलेली आसक्ती सुटते, आणि त्या बदल्यात कुटुंबाला शांती, सलोखा आणि पितृदोषापासून, म्हणजे नाराज किंवा विस्मृत पूर्वजांमुळे मानल्या जाणाऱ्या ज्योतिषीय दोषापासून, मुक्ती मिळते, असे मानले जाते.

हा काळ उत्सवाचा नसून शांतपणे स्मरण करण्याचा आहे. नवी खरेदी, लग्ने, गृहप्रवेश आणि इतर शुभ कार्यांची सुरुवात परंपरेने सर्वपित्री अमावास्येनंतरपर्यंत पुढे ढकलली जाते. अनेक कुटुंबे काहीही नवे सुरू करण्यासाठी दुसऱ्याच दिवशी सुरू होणाऱ्या नवरात्राची वाट पाहतात. त्या तारखांसाठी आमचा शारदीय नवरात्र 2026 वरील लेख वाचा.

पितृपक्ष 2026: तिथीनुसार संपूर्ण वेळापत्रक

श्राद्ध इंग्रजी तारखेनुसार नव्हे, तर पूर्वजाचे निधन ज्या तिथीला (चांद्र दिवशी) झाले त्या तिथीला केले जाते. खालील तक्त्यात भारतासाठी 2026 चे श्राद्धाचे दिवस दिले आहेत. तुमच्या शहरानुसार एखादी तिथी क्वचित एक दिवस मागे-पुढे होऊ शकते, त्यामुळे विधी ठरवण्यापूर्वी स्थानिक पंचांग तपासा.

श्राद्ध तिथी	तारीख (2026)	वार	टीप
पौर्णिमा श्राद्ध	26 सप्टेंबर	शनिवार	पौर्णिमेला निधन झालेल्या पूर्वजांसाठी; महालयाची सुरुवात
प्रतिपदा श्राद्ध	27 सप्टेंबर	रविवार	आजोळच्या आजी-आजोबांसाठीही
द्वितीया श्राद्ध	28 सप्टेंबर	सोमवार
तृतीया श्राद्ध	29 सप्टेंबर	मंगळवार	महाभरणी श्राद्धही आजच
चतुर्थी श्राद्ध	30 सप्टेंबर	बुधवार
पंचमी श्राद्ध	30 सप्टेंबर	बुधवार	कुंवारा पंचमी; दोन्ही तिथी एकाच दिवशी
षष्ठी श्राद्ध	1 ऑक्टोबर	गुरुवार
सप्तमी श्राद्ध	2 ऑक्टोबर	शुक्रवार
अष्टमी श्राद्ध	3 ऑक्टोबर	शनिवार
नवमी श्राद्ध	4 ऑक्टोबर	रविवार	अविधवा नवमी, पतीच्या आधी निधन झालेल्या सुवासिनींसाठी
दशमी श्राद्ध	5 ऑक्टोबर	सोमवार
एकादशी श्राद्ध	6 ऑक्टोबर	मंगळवार
द्वादशी श्राद्ध	7 ऑक्टोबर	बुधवार	संन्याशांसाठीही; मघा श्राद्धही आजच
त्रयोदशी श्राद्ध	8 ऑक्टोबर	गुरुवार
चतुर्दशी श्राद्ध	9 ऑक्टोबर	शुक्रवार	अनैसर्गिक किंवा अपघाती मृत्यू झालेल्यांसाठी
सर्वपित्री अमावास्या	10 ऑक्टोबर	शनिवार	माहीत असलेल्या आणि माहीत नसलेल्या सर्व पूर्वजांसाठी

श्राद्ध शक्यतो कुतप मुहूर्त आणि रौहिण मुहूर्तात, म्हणजे उशिरा सकाळपासून दुपारच्या सुरुवातीपर्यंतच्या वेळेत केले जाते (नेमकी मिनिटे शहर आणि तारखेनुसार बदलतात). तुमचे पुरोहित तुमच्या ठिकाणासाठी नेमकी वेळ ठरवतील, किंवा सूर्योदयावर आधारित वेळा तुम्ही पंचांगात पाहू शकता.

श्राद्ध कोणी करावे, आणि कोणासाठी?

परंपरेनुसार दिवंगत आई-वडिलांचे श्राद्ध थोरला मुलगा करतो. मुलगा नसेल तर ही जबाबदारी नातू, भाऊ, पुतण्या किंवा जावई अशा दुसऱ्या पुरुष नातेवाइकाकडे जाते. मुलगा नसेल तेव्हा आज अनेक विद्वान पुरोहित मुलींनाही या विधीत मार्गदर्शन करतात, आणि स्त्रियांनी तर्पण केल्याची उदाहरणे शास्त्रांमध्येच नोंदलेली आहेत. सर्वात महत्त्वाची आहे ती श्रद्धा (या शब्दाचा शब्दशः अर्थच विश्वास), प्रामाणिकपणे आणि प्रेमाने केलेली.

श्राद्ध वडिलांच्या बाजूच्या तीन पिढ्यांतील पूर्वजांना (वडील, आजोबा, पणजोबा) केले जाते, आणि प्रतिपदेला किंवा सर्वपित्री अमावास्येला आईच्या बाजूच्या पूर्वजांनाही. प्रत्येक पूर्वजाने ज्या तिथीला देह ठेवला, ती तिथी श्राद्धाचा दिवस ठरवते:

• निधनाची तिथी माहीत असेल: पितृपक्षात त्याच तिथीला श्राद्ध करा. उदाहरणार्थ, तुमच्या वडिलांचे निधन (कोणत्याही महिन्याच्या) पंचमीला झाले असेल, तर त्यांचे पितृपक्षातील श्राद्ध पंचमी श्राद्धाला, 30 सप्टेंबर 2026 रोजी येते.
• पतीच्या आधी निधन झालेल्या सुवासिनी: अविधवा नवमी, 4 ऑक्टोबर 2026.
• अनैसर्गिक, अपघाती किंवा अकाली मृत्यू: चतुर्दशी श्राद्ध, 9 ऑक्टोबर 2026. ज्यांचे निधन चतुर्दशीलाच झाले, त्यांचे श्राद्ध त्याऐवजी अमावास्येला केले जाते.
• आईचे वडील (मातामह): अनेक घरांत, ज्याचे स्वतःचे वडील हयात आहेत असा मुलीचा मुलगा (दौहित्र) त्यांचे श्राद्ध सर्वपित्री अमावास्येच्या दुसऱ्या दिवशी, म्हणजे नवरात्राच्या पहिल्या दिवशी (आश्विन शुक्ल प्रतिपदा), पिंडांशिवाय करतो. हा विधी पंधरवड्यातील प्रतिपदेपेक्षा वेगळा आहे; तक्त्यात ती प्रतिपदा आजोळच्या आजी-आजोबांसाठी दाखवली आहे.
• निधनाची तिथी माहीत नसेल, किंवा श्राद्ध राहून गेले असेल: सर्वपित्री अमावास्या, 10 ऑक्टोबर 2026, माहीत असलेल्या आणि माहीत नसलेल्या सर्व पूर्वजांसाठी असते. म्हणूनच हा पंधरवड्यातील सर्वात महत्त्वाचा दिवस मानला जातो.

तर्पण, श्राद्ध आणि पिंडदान, सोप्या शब्दांत

हे तीन शब्द अनेकदा एकत्र वापरले जातात, आणि प्रत्येकाचा अर्थ माहीत असणे उपयोगी ठरते.

तर्पण

तर्पण म्हणजे पाणी अर्पण करणे. काळे तीळ, आणि कधी दूध आणि दर्भ, मिसळलेले पाणी पूर्वजाचे नाव आणि गोत्र (कुळ) घेत सोडले जाते. पितृपक्षातील हे सर्वात सोपे रोजचे अर्पण आहे, आणि पंधरवड्यात रोज सकाळी करता येते. हा शब्द "तर्पयति", म्हणजे तृप्त करतो, यावरून आला आहे: पाण्याने दिवंगतांची तहान भागते आणि ते तृप्त होतात, अशी श्रद्धा आहे.

श्राद्ध

श्राद्ध हा पूर्वजाच्या तिथीला केला जाणारा मोठा विधी आहे. त्यात सहसा तर्पण, होम किंवा अग्नीला आहुती, ब्राह्मणांना किंवा गरजूंना भोजन, गायी, कावळे आणि कुत्र्यांना अन्न, आणि दक्षिणा (पुरोहितांना कृतज्ञतेने दिलेले दान) यांचा समावेश असतो. श्राद्धासाठी शिजवलेले अन्न, सहसा खीर, भात, वरण आणि हंगामी भाज्या, कुटुंबातील कोणीही जेवण्यापूर्वी आधी पूर्वजांना अर्पण केले जाते.

पिंडदान

पिंडदान म्हणजे पिंड अर्पण करणे; शिजवलेला भात, काळे तीळ, मध आणि तूप यांचे हे छोटे गोल पिंड दिवंगत आत्म्याच्या सूक्ष्म देहाचे प्रतीकात्मक पोषण करतात. पितृपक्षातील पिंडदान पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाखाली घरी करता येते, आणि गया, प्रयागराज, वाराणसी आणि रामेश्वरम यांसारख्या तीर्थक्षेत्री ते विशेष पुण्यकारक मानले जाते.

श्राद्धात पुरोहित काय करतात?

श्राद्ध हा असा विधी आहे ज्यासाठी बहुतेक कुटुंबांना खरोखरच पुरोहितांची गरज असते. त्यात वैदिक मंत्र, नेमका संकल्प (पूर्वजाचे नाव, गोत्र आणि तिथी घेऊन केलेले विधीचे औपचारिक निवेदन), योग्य मांडणी आणि दिशा (पितृकार्ये दक्षिणेकडे तोंड करून होतात), आणि असा क्रम असतो जो फार थोड्या गृहस्थांना तोंडपाठ असतो. पुरोहित:

• तुमच्या शहरासाठी आणि पूर्वजाच्या निधन तिथीनुसार योग्य तिथी आणि मुहूर्त ठरवतात
• योग्य नावे, गोत्र आणि कुळ घेऊन संकल्प करवून घेतात
• तर्पण, पिंडदान आणि होम योग्य क्रमाने करवून घेतात
• कोणते पूजा साहित्य तयार ठेवायचे ते नेमके सांगतात; बहुतेक पुरोहित एक-दोन दिवस आधीच सोपी यादी देतात
• ब्राह्मण भोजनाची व्यवस्था करतात, किंवा एकही ब्राह्मण (भोक्ता) येऊ शकत नसेल तर दिवस पाळता येईल असा प्रकार सुचवतात: ब्राह्मणांच्या आसनांवर दर्भ (चट श्राद्ध), शिधा (आम श्राद्ध, ज्याला उत्तर भारतात सीधा म्हणतात), पैसे (हिरण्य श्राद्ध), किंवा गरजूंना अन्नदान

तुमचे घरचे पुरोहित नसतील, किंवा तुम्ही नव्या शहरात राहायला आला असाल, तर ही व्यवस्था काही दिवस आधीच करून ठेवणे योग्य, कारण चांगल्या पुरोहितांचे पंधरवडाभर बुकिंग भरलेले असते. घरी पितृतर्पण, श्राद्ध किंवा पिंडदानासाठी तुम्ही Purohit.app वर पडताळणी झालेल्या पुरोहितांसाठी विनंती पाठवू शकता; आमची सेवा बंगळुरू, दिल्ली, हैदराबाद, मुंबई, चेन्नई, पुणे आणि कोलकाता येथे आहे.

पितृपक्षात काय दान करावे

या पंधरवड्यात दानाला मध्यवर्ती स्थान आहे. पूर्वजांच्या नावाने दिलेले दान त्यांच्यापर्यंत पोहोचते, अशी परंपरेची श्रद्धा आहे. नेहमी सुचवले जाणारे दान:

• अन्नदान: भुकेल्याला अन्न देणे हे सर्वश्रेष्ठ दान मानले जाते. शिजवलेले जेवण, किंवा शिधा म्हणून तांदूळ, गहू, डाळ आणि तूप.
• तीळ (काळे तीळ): पितृपक्षाचे खास अर्पण, पाण्यासोबत आणि दानातही दिले जाते.
• कपडे आणि घोंगड्या: हिवाळा जवळ येत असल्याने विशेष उपयोगी.
• गोदान किंवा गोसेवा: गोशाळेतील गायींच्या देखभालीसाठी दान.
• छत्री, पादत्राणे, तिळाच्या तेलाचा दिवा: श्राद्धातील दानाच्या पारंपरिक वस्तू.
• प्राणी आणि पक्ष्यांना अन्न: श्राद्धाच्या जेवणातील एक भाग कावळ्यांसाठी (ते पूर्वजांपर्यंत अर्पण पोहोचवतात अशी श्रद्धा आहे), गायी आणि कुत्र्यांसाठी बाजूला ठेवला जातो.

पितृपक्षात काय करावे आणि काय टाळावे

हे करा

• शक्य असल्यास रोज तर्पण करा, शक्यतो स्नानानंतर, दुपारपूर्वी
• जेवण साधे आणि सात्त्विक ठेवा (शुद्ध शाकाहारी, बहुतेक परंपरांमध्ये कांदा-लसूण वर्ज्य)
• श्राद्धाच्या दिवशी कुटुंब जेवण्यापूर्वी कावळे, गायी आणि कुत्र्यांना अन्न द्या
• पूर्वजांचे कृतज्ञतेने स्मरण करा; मुलांना त्यांच्याबद्दल आपुलकीने सांगा
• आपल्या ऐपतीनुसार मोकळ्या हाताने दान करा

हे टाळा

• नवे उपक्रम सुरू करणे, मालमत्ता, वाहने किंवा सोने खरेदी करणे, लग्ने आणि गृहप्रवेश
• मांसाहार आणि मद्य
• श्राद्ध करण्याच्या दिवशी केस आणि नखे कापणे (पंधरवड्याच्या इतर दिवसांसाठी घराण्यानुसार प्रथा वेगळ्या असतात)
• या दिवसांत दारी आलेल्या भुकेल्या माणसाला परत पाठवणे
• भांडणे आणि कठोर बोलणे; हा पंधरवडा शांत, अंतर्मुख वृत्तीचा असतो

हे पारंपरिक नियम आहेत, आणि प्रदेश आणि संप्रदायानुसार घराण्यांच्या प्रथा वेगळ्या असतात. शंका असल्यास तुमच्या वडीलधाऱ्यांनी जे पाळले ते पाळा, किंवा तुमच्या पुरोहितांना विचारा.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

2026 मध्ये पितृपक्ष कधी सुरू होतो आणि कधी संपतो?

पितृपक्ष 2026 शनिवार, 26 सप्टेंबर 2026 रोजी पौर्णिमा श्राद्धाने सुरू होतो आणि शनिवार, 10 ऑक्टोबर 2026 रोजी सर्वपित्री अमावास्येला संपतो. प्रतिपदा ते अमावास्या हा पंधरवडा 27 सप्टेंबर ते 10 ऑक्टोबर 2026 असा आहे.

2026 मध्ये सर्वपित्री अमावास्या कधी आहे?

सर्वपित्री अमावास्या, जिला महालय अमावास्या असेही म्हणतात, शनिवार, 10 ऑक्टोबर 2026 रोजी आहे. सर्व पूर्वजांचे श्राद्ध, ज्यांची निधन तिथी माहीत नाही किंवा ज्यांचे श्राद्ध पंधरवड्यात आधी राहून गेले त्यांच्यासह, या दिवशी करता येते.

पूर्वजाची निधन तिथी माहीत नसेल तर काय करावे?

सर्वपित्री अमावास्येला, 10 ऑक्टोबर 2026 रोजी, श्राद्ध करा. हा दिवस खास ज्यांची तिथी माहीत नाही किंवा लक्षात नाही अशा पूर्वजांसाठी असतो, आणि त्यात कुटुंबातील सर्व दिवंगतांचा एकत्र समावेश होतो.

स्त्रिया श्राद्ध किंवा तर्पण करू शकतात का?

परंपरेनुसार श्राद्ध थोरला मुलगा करतो, पण मुलगा नसेल तेव्हा शास्त्रे कुटुंबातील इतर सदस्यांना परवानगी देतात, आणि आज अनेक पुरोहित मुली आणि पत्नींनाही तर्पण आणि श्राद्धात मार्गदर्शन करतात. स्त्री की पुरुष यापेक्षा प्रामाणिकपणा आणि श्रद्धा जास्त महत्त्वाची आहे; तुमच्या कुटुंबाची परिस्थिती तुमच्या पुरोहितांशी बोलून ठरवा.

तर्पण आणि श्राद्ध यांत फरक काय?

तर्पण म्हणजे पूर्वजांना काळे तीळ मिसळलेले पाणी अर्पण करण्याचा साधा रोजचा विधी, जो पितृपक्षात रोज करता येतो. श्राद्ध हा पूर्वजाच्या विशिष्ट तिथीला केला जाणारा मोठा विधी आहे, आणि त्यात सहसा तर्पण, पिंडदान, होम, ब्राह्मणांना किंवा गरजूंना भोजन, आणि दान यांचा समावेश असतो.

श्राद्ध घरी करता येते का?

हो. पिंडदानासाठी गया आणि वाराणसीसारखी तीर्थक्षेत्रे विशेष पुण्यकारक मानली जातात, तरी पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाखाली घरी केलेले श्राद्ध आणि तर्पण सर्रास केले जाते आणि ते पूर्णपणे ग्राह्य आहे. योग्य तिथी, संकल्प आणि मनापासूनची भावना, हेच आवश्यक आहे.

श्राद्धासाठी कोणता स्वयंपाक करतात?

साधा सात्त्विक स्वयंपाक: सहसा खीर (तांदूळ आणि दुधाची), भात, वरण, हंगामी भाज्या आणि पुऱ्या, कांदा-लसूण न घालता. हे अन्न आधी पूर्वजांना आणि कावळे, गायी, कुत्र्यांना अर्पण केले जाते, मग ब्राह्मणांना किंवा गरजूंना वाढले जाते, आणि शेवटी कुटुंब जेवते.

पितृपक्षात नव्या वस्तू का विकत घेत नाहीत?

हा पंधरवडा दिवंगतांच्या स्मरणासाठी राखून ठेवलेला असतो, त्यामुळे सोहळे आणि शुभ कार्यांची सुरुवात परंपरेने आदरापोटी बाजूला ठेवली जाते, जसे सुतकाच्या काळात कोणी उत्सव साजरा करत नाही. सर्वपित्री अमावास्येच्या दुसऱ्या दिवशी, 11 ऑक्टोबर 2026 रोजी सुरू होणाऱ्या नवरात्रापासून शुभ कार्ये पुन्हा सुरू होतात.