श्राद्ध विधी: प्रकार, तर्पण आणि पिंडदान

दिवंगत आई-वडील आणि पूर्वजांचे स्मरण करून त्यांना तृप्त करण्याचा विधी म्हणजे श्राद्ध. तो श्रद्धेने केला जातो, म्हणूनच त्याला हे नाव मिळाले आहे. दरवर्षी पूर्वजांच्या मृत्युतिथीला श्राद्ध केले जाते, आणि पितृपक्षात सर्व पितरांसाठी एकत्रितपणे. श्राद्धाचे मुख्य प्रकार कोणते, विधीत नेमके काय होते, घरी कोणती तयारी करावी आणि पुरोहित घरी येऊन श्राद्ध करतात तेव्हा काय अपेक्षित असते, हे सर्व या लेखात सांगितले आहे. यंदाच्या पितृपक्षाच्या तारखा आणि संपूर्ण तिथी-वेळापत्रकासाठी आमचा पितृपक्ष 2026 च्या तारखांचा लेख पाहा.

श्राद्धाचे मुख्य प्रकार

• प्रत्याब्दिक (वार्षिक) श्राद्ध - दरवर्षी पूर्वजांच्या मृत्युतिथीला केले जाणारे श्राद्ध. ही तिथी चांद्र पंचांगानुसार पाहिली जाते, इंग्रजी तारखेनुसार नव्हे. त्या वर्षीची योग्य तिथी तुमचे पुरोहित काढून देतात; सर्वाधिक लोक याच श्राद्धासाठी पुरोहितांना बोलावतात.
• पार्वण श्राद्ध - पितृपक्षात किंवा अमावास्येला केले जाणारे अधिक विस्तृत श्राद्ध. यात वडिलांकडील आणि आईकडील, दोन्ही बाजूंच्या तीन पिढ्यांतील पितरांना उद्देशून विधी केला जातो.
• एकोद्दिष्ट श्राद्ध - केवळ एकाच दिवंगत व्यक्तीला उद्देशून केले जाणारे श्राद्ध; निधनानंतरच्या पहिल्या वर्षात असेच श्राद्ध केले जाते.
• संकल्प श्राद्ध - श्राद्धाचा संक्षिप्त प्रकार, ज्यात होम आणि पिंड नसतात; संकल्प आणि ब्राह्मणांचे भोजन मात्र असते.
• चट श्राद्ध - पितरांच्या स्थानी भोजन करण्यासाठी एकही ब्राह्मण (भोक्ता) येऊ शकत नसेल, तेव्हा ब्राह्मणांच्या आसनांवर दर्भ ठेवून केलेला पूर्ण विधी. धर्मसिंधु याला दर्भबटु श्राद्ध म्हणतो. हिरण्य (पैसे) आणि आम (शिधा) हे इतर प्रचलित प्रकार आहेत; आमच्या श्राद्धाच्या लहान प्रकारांवरील लेखात प्रत्येक प्रकार समजावून सांगितला आहे.
• तीर्थश्राद्ध - गया, काशी, रामेश्वरम किंवा गोकर्ण अशा पवित्र तीर्थक्षेत्री केले जाणारे श्राद्ध. विशेषतः गया श्राद्धाने दिवंगतांना चिरशांती लाभते, अशी परंपरागत श्रद्धा आहे.

तर्पण, पिंडदान आणि श्राद्ध - यांचा परस्परसंबंध

हे तीन शब्द अनेकदा एकमेकांऐवजी वापरले जातात, पण प्रत्यक्षात ते एकाच विधीचे वेगवेगळे भाग आहेत. तर्पण म्हणजे विशिष्ट मंत्र म्हणत काळे तीळ घातलेले पाणी अर्पण करणे. पिंडदान म्हणजे भाताचे गोळे (पिंड) अर्पण करणे; हे पिंड दिवंगतांना दिलेल्या अन्नाचे प्रतीक असतात. श्राद्ध हा संपूर्ण विधी आहे, ज्यात या दोन्हींसोबत संकल्प, होम, ब्राह्मण भोजन आणि दान यांचा समावेश होतो. साध्या स्वरूपात केवळ तर्पणही केले जाते; पूर्ण वार्षिक श्राद्धात हे तिन्ही असतात. याचा धार्मिक अर्थ आमच्या पितृपक्षावरील लेखात अधिक विस्ताराने सांगितला आहे.

पुरोहित काय करतात आणि तुम्ही काय करायचे

कर्ता, म्हणजे श्राद्ध करणारी व्यक्ती (परंपरेने मुलगा; मात्र समाजानुसार प्रथा वेगवेगळी असते), स्नान करून आणि धुतलेले पारंपरिक कपडे घालून विधीला बसतो. बाकी सर्व विधी पुरोहित करवून घेतात: पितरांचे नाव आणि गोत्र घेऊन संकल्प, तर्पणाचा क्रम, पिंड तयार करून त्यांचे अर्पण आणि शेवटी दान. प्रत्येक कृती कशी करायची हे तुम्हाला सांगितले जाते - आधीची कोणतीही माहिती असणे अपेक्षित नाही, आणि विधी करता करता प्रत्येक टप्पा समजावून सांगण्याची पुरोहितांना सवय असते.

बुकिंग करतानाच दोन गोष्टी ठरवून घ्या, कारण त्यानुसार तयारी बदलते:

• ब्राह्मण भोजन असेल की नाही - पारंपरिक पूर्ण श्राद्धात निमंत्रित ब्राह्मणांना (भोक्त्यांना) भोजन दिले जाते; एकही येऊ शकत नसेल, तर त्यांच्या आसनांवर दर्भ ठेवला जातो (चट श्राद्ध), किंवा भोजनाऐवजी पैसे (हिरण्य) किंवा शिधा (आम) दिला जातो. तुमच्या घरच्या प्रथेला काय योग्य ते पुरोहित सांगतील.
• संकल्पात कोणाची नावे घ्यायची - पितरांची मृत्युतिथी (किंवा तारीख), नाव आणि गोत्र आधीच तयार ठेवा; तिथी माहीत नसल्यास योग्य दिवस पुरोहित ठरवून देऊ शकतात.

घरी काय तयारी करावी

प्रकार	साहित्य
तर्पण आणि पिंडासाठी	काळे तीळ, जव, पिंडासाठी शिजवलेला भात, दर्भ (कुश), पाण्याची भांडी, तांब्याचे ताम्हण
पूजेचे मूलभूत साहित्य	दिवा, उदबत्ती, फुले (उग्र वासाची किंवा लाल फुले टाळा; पांढरी फुले वाहण्याची प्रथा आहे), विड्याची पाने, फळे
नैवेद्य	त्याच दिवशी केलेला साधा सात्त्विक स्वयंपाक - भात, वरण, भाजी, खीर; कांदा-लसूण नाही; कोणीही जेवण्याआधी त्यातील काही भाग अर्पण केला जातो
दानाचे साहित्य	दानासाठी तांदूळ, डाळ, भाज्या आणि वस्त्र; प्रथेनुसार दक्षिणा

अर्पण केलेल्या अन्नातील काही भाग परंपरेने कावळ्यासाठी ठेवला जातो (काकबळी), आणि अनेक समाजांत त्या दिवशी गाईला किंवा कुत्र्याला खाऊ घालणे पुण्याचे मानले जाते. सर्व अर्पण पूर्ण झाल्यावरच घरातील मंडळी जेवतात.

किती वेळ लागतो आणि खर्च किती

घरी केलेल्या श्राद्धाला प्रकारानुसार दीड ते अडीच तास लागतात. आमच्या पुरोहित खर्चाविषयीच्या लेखात सांगितल्याप्रमाणे, नेहमीच्या वार्षिक श्राद्धासाठी दक्षिणा साधारणपणे ₹2,000 ते ₹8,000 असते; ब्राह्मण भोजनासह केलेले पूर्ण श्राद्ध, भोजनाच्या व्यवस्थेसह, ₹15,000 ते ₹30,000 पर्यंत जाऊ शकते. पितृपक्षात पुरोहितांकडे खूप बुकिंग असते - विशिष्ट तिथीसाठी आदल्या संध्याकाळी नव्हे, तर काही दिवस आधीच बुकिंग करा.

नेहमीच्या शंका, सोप्या शब्दांत

"आम्ही हे यापूर्वी कधीच केलेले नाही." असे अनेकांचे होते, विशेषतः जे आपल्या मूळ गावापासून दूर राहतात त्यांचे. पुरोहित सर्व विधी करवून घेतात आणि प्रत्येक टप्प्यावर तुम्ही नेमके काय करायचे ते सांगतात. या विधीचे नावच सांगते त्याप्रमाणे, महत्त्वाची आहे ती श्रद्धा - मनापासूनचा भाव - आधीचे ज्ञान नव्हे.

"फ्लॅटमध्ये श्राद्ध करता येईल का?" हो. स्वच्छ कोपरा, वर दिलेले साहित्य आणि सुमारे दोन तास एवढे पुरेसे आहे. तुमच्या घरात अग्नी पेटवणे अडचणीचे असेल, तर पुरोहितांना संकल्प श्राद्ध करायला सांगा, त्यात होम नसतो. तर्पणासाठी वाहते पाणी लागत असल्यास, पुरोहितांच्या सल्ल्याने त्यात बदल करता येतो किंवा ते नदीवर वा देवळाच्या कुंडावर स्वतंत्रपणे करता येते.

"तिथी चुकली." यासाठी परंपरेतच सोय आहे: पितृपक्षाचा शेवटचा दिवस असलेली सर्वपित्री अमावास्या हा सर्व पितरांच्या श्राद्धासाठी ठरलेला दिवस आहे - ज्यांची तिथी चुकली किंवा माहीत नाही, त्यांच्यासह. तिथी नुकतीच चुकली असेल, तर पहिला पर्याय म्हणजे दुसरा दिवस किंवा पुढच्या कृष्ण पक्षातील अष्टमी; आमचा श्राद्ध चुकल्यास काय करावे हा लेख पाहा.