श्राद्ध करता येत नसेल तर? शास्त्रातील पर्याय

आजारपण, दूर राहणे, पैशांची अडचण, किंवा श्राद्ध करायला मुलगा नसणे - अशा कारणांनी पूर्ण श्राद्ध करता येत नसेल, तर परंपरा ते सोडून द्यायला सांगत नाही. ती त्याच दिवशी करता येईल असा एक लहान प्रकार देते. ग्रंथांनी हे प्रकार क्रमाने सांगितले आहेत: होम आणि ब्राह्मण भोजनासह पूर्ण विधीपासून सुरुवात करून शिधा, अन्नाऐवजी पैसे, तीळ आणि पाणी, आणि शेवटी हात उंचावून म्हटलेली प्रार्थना. खाली हे प्रकार ज्या ग्रंथवचनांतून आले आहेत त्या वचनांसह दिले आहेत, आणि त्यानंतर नेहमी येणाऱ्या अडचणी एकेक करून. पूर्ण विधीच्या माहितीसाठी आमचा श्राद्ध विधीवरील लेख पाहा.

हा प्रश्न सोडवणारे वचन

याचे सर्वात स्पष्ट उत्तर विष्णुपुराणात (अंश 3, अध्याय 14) आहे. तिथे और्व ऋषी ज्यांना पितृगीते म्हणतात ती सांगतात - म्हणजे पितरांना कशाने तृप्ती मिळते, याबद्दल पितरांचेच शब्द. एच. एच. विल्सन यांच्या 1840 सालच्या इंग्रजी अनुवादानुसार, पितर म्हणतात की ज्याला परवडते त्याने दान आणि अन्न देऊन त्यांचा सन्मान करावा. शिजवलेले अन्न देता येत नसेल, तर त्याने कच्चे धान्य द्यावे, "किंवा कितीही थोडे असले तरी, जे देणे त्याला शक्य असेल ते दान". हेही शक्य नसेल, तर त्याने तीळ आणि पाणी अर्पण करावे, किंवा गाईसाठी एका दिवसाचा चारा गोळा करावा. आणि मग:

"यांपैकी काहीच शक्य नसेल, तर त्याने वनात जावे, आणि सूर्य व इतर लोकपालांकडे हात उंचावून मोठ्याने म्हणावे - माझ्याकडे धन नाही, संपत्ती नाही, धान्य नाही, पितरांना अर्पण करण्याजोगे काहीही नाही. म्हणून माझ्या पितरांना नमस्कार करून, भक्तिभावाने आकाशात उंचावलेल्या या माझ्या हातांनीच माझे पूर्वज तृप्त होतील, अशी मी आशा करतो."

हे वचन असे संपते: "आपल्याजवळ असतील त्या साधनांनी जो त्यांच्या इच्छा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतो, तो श्राद्ध नावाचा पितृविधी करतो." पितरांना रोज केल्या जाणाऱ्या अर्पणाबद्दल मनुस्मृतीही (3.82) हेच सांगते: ते "अन्नाने, किंवा पाण्याने, किंवा दूध, कंदमुळे आणि फळांनीही" करता येते. अनेक पुरोहित आजही श्राद्धाचे प्रश्न ज्या ग्रंथाच्या आधारे सोडवतात, त्या धर्मसिंधूतही हात उंचावून करायची ही प्रार्थना दिली आहे.

लहान प्रकार - पूर्ण विधीपासून सर्वात सोप्यापर्यंत

प्रकार	त्यात काय असते
पूर्ण श्राद्ध	होम, पितरांच्या स्थानी ब्राह्मणांना भोजन, आणि पिंडदान. जिथे व्यवस्था करता येईल तिथे हाच पूर्ण प्रकार.
संकल्प श्राद्ध	विधिवत संकल्प आणि एक, दोन किंवा तीन ब्राह्मणांना भोजन, होमाशिवाय आणि पिंडांशिवाय.
चट श्राद्ध	एकही ब्राह्मण येऊ शकत नसेल तेव्हा ब्राह्मणांच्या आसनांवर दर्भ ठेवून विधी पार पाडला जातो. धर्मसिंधु याला दर्भबटु श्राद्ध म्हणतो; कर्नाटकात याला चटक श्राद्ध आणि महाराष्ट्रात चट श्राद्ध म्हणतात.
आम श्राद्ध	शिजवलेल्या जेवणाऐवजी ब्राह्मणाला दिलेला शिधा - कच्चे तांदूळ, कच्ची केळी, डाळ, गूळ.
हिरण्य श्राद्ध	भोजनाऐवजी संकल्पासह दिलेले पैसे (परंपरेने सोने).
तिलतर्पण	पितरांची नावे घेत अर्पण केलेले काळे तीळ मिसळलेले पाणी.
फक्त पाणी	तीळ नसतील तर नावे घेत अर्पण केलेले पाणी.
उंचावलेले हात	काहीच देता येत नसेल तेव्हा, वर दिलेली विष्णुपुराणातील प्रार्थना.

स्वर्गीय मुक्कूर लक्ष्मीनरसिंहाचारियार या श्रीवैष्णव लेखकांनी हे प्रकार साधारण याच क्रमाने मांडले आहेत - होमासह पूर्ण विधीपासून तर्पण आणि नुसत्या पाण्यापर्यंत. हिरण्य प्रकार धर्मसिंधूतील आहे; वार्षिक श्राद्ध पूर्णपणे करता येत नसेल तेव्हा धर्मसिंधु तो सांगतो.

सर्व प्रकारांना लागू असलेला एक नियम: दिवस पाळा

वार्षिक श्राद्ध त्याच्याच दिवशी करावे - शिजवलेल्या अन्नाने, शिध्याने किंवा पैशांनी - आणि दुसऱ्या दिवसावर ढकलू नये, याबद्दल धर्मसिंधु ठाम आहे. लहान प्रकार हा दिवस पाळण्याचा मार्ग आहे, तो पुढे ढकलण्याचे कारण नव्हे. त्या दिवशी काहीच करता येणार नसेल - उदाहरणार्थ घरात आशौच असेल, किंवा एखादे संकट आले - तेव्हाच श्राद्ध पुढे ढकलले जाते. पुरोहित येऊ शकले नाहीत, तर स्वतः संकल्प आणि तर्पण करून दिवस पाळता येतो; फक्त निमंत्रित ब्राह्मण आले नाहीत, तर खाली सांगितलेल्या चट प्रकाराने दिवस पाळला जातो. पुढे ढकलावे लागलेले श्राद्ध कोणकोणत्या दिवशी, कोणत्या क्रमाने करता येते, ते आमच्या श्राद्ध चुकल्यास काय करावे या लेखात दिले आहे.

लहान प्रकार खऱ्या असमर्थतेसाठीच आहेत, असेही हेच आधार सांगतात. trsiyengar.com वर प्रकाशित झालेला श्रार्धम्‌विषयक (श्राद्धविषयक) प्रश्नोत्तरांचा एक संग्रह हे स्पष्ट शब्दांत सांगतो: ज्याला शक्य आहे - केवळ आर्थिकदृष्ट्या नव्हे, तर शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्याही - त्याने होमासह श्राद्ध करावे, कारण तेव्हाच अर्पण पितरांपर्यंत तीन मार्गांनी पोहोचते: अग्नीतून, भोजनातून आणि पिंडांतून.

परिस्थितीनुसार

तुम्ही आजारी, वृद्ध किंवा अंथरुणाला खिळलेले असाल तर

अशा वेळी हिरण्य आणि आम हे प्रकार सर्वात योग्य ठरतात. पुरोहित घरी येऊन तुमच्यासोबत संकल्प करू शकतात, आणि तुम्ही बसलेले किंवा पडून असतानाच विधी पूर्ण करू शकतात. महालय श्राद्धांच्या बाबतीत, ते वर्ष वाया जाऊ देण्याऐवजी प्रतिनिधीने ती करावीत, अशी परवानगी धर्मसिंधु देतो. वार्षिक श्राद्धासाठी, तुमच्या परंपरेत तुमच्या वतीने एखादा नातेवाईक ते करू शकतो का, हे तुमच्या पुरोहितांना विचारा.

मुलगा नसेल, किंवा मुलाला करता येत नसेल तर

निधनानंतरच्या पहिल्या दहा दिवसांच्या विधींसाठी गरुडपुराण (सारोद्धार, अध्याय 11, श्लोक 12-17) एक क्रम देते: "मुलगा नसेल तर पत्नीने ते करावेत, आणि पत्नी नसेल तर भावाने; किंवा ब्राह्मणाच्या शिष्याने किंवा योग्य नातलगाने ते करावेत." दिवंगत व्यक्तीच्या भावांचे मुलगे किंवा नातूही ते करू शकतात, असे ते पुढे सांगते. मुलीचा मुलगा (दौहित्र) हाही विधी करू शकतो, असे ग्रंथ मानतात. वार्षिक श्राद्धासाठी तुमची परंपरा हे कसे लागू करते, ते तुमच्या पुरोहितांना विचारा. आमच्या पितृपक्षावरील लेखात सांगितल्याप्रमाणे, मुलगा नसेल तेव्हा आज अनेक पुरोहित मुलींनाही तर्पण आणि श्राद्धात मार्गदर्शन करतात.

थेट वंशाबाहेरच्या व्यक्तीचे विधी करण्याबद्दल ज्यांच्या मनात शंका असते, त्यांच्यासाठी याच ग्रंथात एक कथा आहे. अध्याय 7 मध्ये एक राजा वनात भेटलेल्या एका अनोळखी व्यक्तीच्या प्रेतात्म्याचे विधी करतो, आणि ग्रंथ शेवटी म्हणतो: "अनोळखी माणसाने केलेल्या श्राद्धानेही दिवंगतांना सद्गती मिळते - मग मुलाने ते केल्यावर वडिलांना ती मिळेल, यात नवल ते काय!"

तुम्ही परदेशात किंवा घरापासून दूर राहत असाल तर

विधी कुठेही तोच असतो, पण दिवस तोच असेल असे नाही. तुम्ही जिथे आहात तिथे दुपारी कोणती तिथी चालू आहे यावरून तिथी ठरते, त्यामुळे लंडन किंवा सिंगापूरमधील श्राद्धाचा दिवस भारतासाठी छापलेल्या तारखेपेक्षा एक दिवस मागे-पुढे असू शकतो; आमच्या तर्पण विधीवरील लेखात हे समजावून सांगितले आहे. जवळ पुरोहित नसतील, तर योग्य दिवशी तुम्ही स्वतः केलेला संकल्प आणि तर्पण यांनी तो दिवस पाळला जातो. कर्त्याने स्वतः विधी करावा, अशी ग्रंथांची अपेक्षा आहे, आणि श्रीरामांनी आपल्या वडिलांचे श्राद्ध स्वतः केले, हे परंपरेत आवर्जून सांगितले जाते. तुमच्या घराण्याच्या परंपरेत प्रतिनिधीला परवानगी असेल, तर घरी किंवा गयेसारख्या तीर्थक्षेत्री पुरोहित त्या दिवशी विधी करू शकतात, आणि तुम्ही फोनवरून संकल्पात सहभागी होऊ शकता. संकल्पात कोणाची नावे आणि कोणते गोत्र घ्यायचे, ते त्यांना स्पष्टपणे सांगा.

घरात जन्म किंवा मृत्यू झाला असेल तर

घरात जन्म किंवा मृत्यू झाल्यास आशौचाचा (सोयर-सुतकाचा) काळ येतो, आणि त्या काळात येणारे श्राद्ध आशौच संपेपर्यंत पुढे ढकलले जाते. हे महालय पंधरवड्यात घडले, तर आशौच संपल्यावर किमान एका दिवसाचे तरी महालय श्राद्ध करावे, असे धर्मसिंधु सांगतो.

पूर्ण विधीसाठी पैसे नसतील तर

वर दिलेले विष्णुपुराणातील वचन हेच याचे उत्तर आहे, आणि ते अक्षरशः घ्यायचे आहे: कच्चे धान्य, थोडे तीळ आणि पाणी, किंवा गाईसाठी चारा - हे सगळे ग्राह्य आहे. दानाबद्दल गरुडपुराणही हेच सांगते: "ते थोडे आहे की जास्त, याला माझ्या लेखी महत्त्व नाही." लहान प्रकार पुरोहितांकडून करवून घ्यायचा असेल, तर दक्षिणा तुम्ही त्यांच्याशी बोलून ठरवायची आहे; दक्षिणेचे आकडे कसे ठरतात, हे आमच्या पुरोहित खर्चाविषयीच्या लेखात सांगितले आहे.

पुरेसे ब्राह्मण मिळत नसतील तर

पूर्ण प्रकारात अनेक ब्राह्मणांना आसनावर बसवले जाते. धर्मसिंधु येथे भागवत पुराणाचे (7.15.3) वचन देतो: देवांसाठी दोन आणि पितरांसाठी तीन, किंवा प्रत्येक स्थानी एक, आणि श्रीमंत घरानेही यापेक्षा जास्त ब्राह्मण बोलावू नयेत. एकच ब्राह्मण उपलब्ध असेल, तर धर्मसिंधु देवांच्या आसनावर शाळिग्राम ठेवून त्या एका ब्राह्मणाला सर्व पितरांसाठी बसवायला सांगतो. एकही ब्राह्मण उपलब्ध नसेल, तर ब्राह्मणाच्या आसनावर दर्भ ठेवून संपूर्ण श्राद्ध नेहमीप्रमाणे करण्याची परवानगी तो देतो: हेच दर्भबटु श्राद्ध, ज्याला कन्नड घरांत चटक श्राद्ध आणि मराठी घरांत चट श्राद्ध म्हणतात. हा दर्भ भोक्त्याच्या जागी असतो - म्हणजे पितरांच्या स्थानी जे ब्राह्मण भोजन करणार होते, त्यांच्या. तुमच्या घराण्याची प्रथा तुमच्या पुरोहितांना माहीत असेल, त्या आसनांवर वाढलेल्या अन्नाचे काय केले जाते हेसुद्धा.

त्या दिवशी कर्त्याच्या पत्नीची मासिक पाळी असेल तर

अशा वेळी श्राद्ध थांबवायचे की तिच्या अनुपस्थितीत करायचे, याबद्दल परंपरांमध्ये फरक आहे, आणि तो अनेकदा घराण्याच्या वेदानुसार ठरतो. अंदाजाने ठरवण्याऐवजी तुमच्या पुरोहितांना विचारा.

टाळायच्या तीन गोष्टी

• श्राद्ध आधीच्या दिवशी करू नका. खरी अडचण असेल तर श्राद्ध पुढे ढकलता येते; पण सोयीच्या दिवसासाठी ते कधीही आधी आणले जात नाही.
• दिवसाच्या चुकीच्या वेळी करू नका. धर्मसिंधु श्राद्धाची वेळ दुपारी सांगतो, आणि पूर्ण (पार्वण) श्राद्ध सकाळी आणि दुपारपूर्वी, संध्याकाळी आणि रात्री करू नये, असे सांगतो. खरी अडचण असेल तेव्हाच वार्षिक श्राद्ध जास्तीत जास्त रात्रीच्या पहिल्या भागात पूर्ण करण्याची परवानगी तो देतो.
• काहीच न करता दिवस जाऊ देऊ नका. वर दिलेला प्रत्येक प्रकार, अगदी उंचावलेल्या हातांपर्यंत, हा दिवस पाळण्याचाच मार्ग आहे. तो दिवस काहीच न करता जाऊ देणे, ही एकच गोष्ट कोणताही ग्रंथ मान्य करत नाही.

पितृपक्षाचा शेवटचा दिवस, सर्वपित्री अमावास्या, सर्व पितरांसाठी राखून ठेवलेला असतो; 2026 मध्ये ती शनिवार, 10 ऑक्टोबर रोजी आहे, आणि आमच्या अमावास्या दिनदर्शिकेत तुमच्या शहरासाठीची दरवर्षीची तारीख दिली आहे. एखादा लहान प्रकार घरी पुरोहितांकडून करवून घ्यायचा असेल, तर श्राद्धासाठी पुरोहित हवे असल्याची विनंती पाठवा आणि तुमच्या मनात कोणता प्रकार आहे ते सांगा.