પંચાંગ એટલે શું: પાંચ અંગ અને તેનું ખગોળ
પંચાંગ એટલે આકાશનો રોજનો અહેવાલ: પાંચ અલગ અલગ ખગોળીય માપ - તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ - જે તમારા સ્થળ માટે ગણવામાં આવે છે, અને દરેક કયા ચોક્કસ સમયે પૂરું થાય છે તે સાથે લખવામાં આવે છે. શબ્દ પોતે જ આ કહે છે: પંચ (પાંચ) અને અંગ (અવયવ). દક્ષિણમાં તેને પંચાંગમ્, બંગાળ અને આસામમાં પંજિકા, ઓડિશામાં પાંજી અને મિથિલામાં પાત્ર કહે છે. આ પાંચ અંગોમાં કશું મનફાવતું નથી. દરેક અંગ સૂર્ય અને ચંદ્ર ક્યાં છે તેની ચોક્કસ વાત કહે છે. ચાંદ્ર માસના ત્રીસમા ભાગ તરીકે તિથિની વ્યાખ્યા વેદાંગ જ્યોતિષમાં જ મળે છે, જેનો આજે ઉપલબ્ધ પાઠ ઈસવીસન પૂર્વેની છેલ્લી સદીઓનો છે. આ અંગો આજ સુધી ગણાય છે, કારણ કે પૂજા, વ્રત અને મુહૂર્ત બધાંનો સમય તેમના આધારે જ નક્કી થાય છે. Purohit.app પરનું પંચાંગ ગ્રહોની સ્થિતિ પરથી ગણવામાં આવે છે. એટલે આગળ જે સમજાવ્યું છે, તે અમારું પોતાનું એન્જિન રોજ શું ગણે છે તેનું પણ વર્ણન છે.
પાંચ અંગ એક નજરે
| અંગ | ખગોળની દૃષ્ટિએ તે શું માપે છે | કેટલાં |
|---|---|---|
| તિથિ | ચંદ્ર અને સૂર્ય વચ્ચેના ખૂણાનું દરેક 12°નું પગલું | એક ચાંદ્ર માસમાં 30 |
| વાર | અઠવાડિયાનો દિવસ, સૂર્યોદયથી સૂર્યોદય સુધી ગણાય | 7 |
| નક્ષત્ર | ક્રાંતિવૃત્તના 27 સરખા ભાગોમાં ચંદ્રનું સ્થાન | 27 |
| યોગ | સૂર્ય અને ચંદ્રના રેખાંશનો સરવાળો, 27 ભાગમાં | 27 |
| કરણ | અડધી તિથિ - એ જ ખૂણાનું દરેક 6°નું પગલું | 11 નામ, મહિનામાં 60 સ્થાન |
તિથિ: સૂર્યથી ચંદ્રનો ખૂણો
કોઈ પણ સાંજે બહાર ઊભા રહો, તો ચંદ્રની કળા પરથી અંદાજ આવે છે કે આકાશમાં તે સૂર્યથી કેટલો દૂર ખસી ગયો છે. તિથિ આ જ વાતને ચોક્કસ બનાવે છે. ચંદ્રના રેખાંશમાંથી સૂર્યનું રેખાંશ બાદ કરો; વધતા જતા આ અંતરની દરેક 12 અંશ એટલે એક તિથિ. 0 અંશે બંને સાથે હોય છે - એ અમાવાસ્યા, નવો ચંદ્ર. 180 અંશે બંને સામસામે હોય છે - એ પૂર્ણિમા, પૂર્ણ ચંદ્ર. 12 અંશનાં ત્રીસ પગલાંથી 360 અંશનું ચક્ર પૂરું થાય છે, એટલે વધતી કળાના પખવાડિયામાં (શુક્લ પક્ષ) પંદર તિથિ અને ઘટતી કળાના પખવાડિયામાં (કૃષ્ણ પક્ષ) પંદર તિથિ આવે છે.
ચંદ્ર આ 12 અંશ હંમેશાં એકસરખી ઝડપે કાપતો નથી, તેથી તિથિની લંબાઈ નક્કી નથી હોતી - તે આશરે 20 કલાકથી લઈને લગભગ 27 કલાક સુધીની હોઈ શકે છે. પંચાંગની મોટા ભાગની દેખીતી વિચિત્રતાઓ આ એક હકીકતથી સમજાઈ જાય છે. એ વાત અલગ ચર્ચા માગે છે, અને તિથિ વિશેના અમારા બીજા લેખમાં અમે તે વિગતે કરી છે.
વાર: અઠવાડિયાનો દિવસ, પણ સૂર્યોદયથી ગણાય
વાર સૌથી સરળ અંગ છે - સોમવાર, મંગળવાર, એમ જ આગળ - પણ અંગ્રેજી કેલેન્ડરથી તેમાં એક ફરક છે: હિંદુ દિવસ મધરાતથી મધરાત નહીં, પણ સૂર્યોદયથી બીજા સૂર્યોદય સુધીનો હોય છે. અંગ્રેજી કેલેન્ડરના મંગળવારે વહેલી સવારે 4 વાગ્યે કરેલી પૂજા હજી સોમવારના વારમાં જ ગણાય છે. વારનાં નામ પોતે જ જૂના ખગોળની નિશાની છે: પ્રાચીન આકાશમાં નરી આંખે દેખાતા સાત "ગ્રહો" (સૂર્ય, ચંદ્ર, મંગળ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર, શનિ) ને આકાશમાં દેખાતી તેમની ગતિના ક્રમ પ્રમાણે દિવસના કલાકો સોંપવામાં આવ્યા હતા, અને સૂર્યોદય પછીના પહેલા કલાકનો સ્વામી ગ્રહ એ દિવસને પોતાનું નામ આપતો. આ જ પદ્ધતિથી પશ્ચિમમાં રવિવારથી શનિવાર સુધીનાં નામ બન્યાં, અને એટલે જ બંને પદ્ધતિમાં ગ્રહે ગ્રહનો મેળ બેસે છે.
નક્ષત્ર: તારાઓ વચ્ચે ચંદ્રનું સરનામું
ક્રાંતિવૃત્ત - આકાશનો એ પટ્ટો જેમાંથી સૂર્ય, ચંદ્ર અને ગ્રહો પસાર થાય છે - દરેક 13°20'ના 27 સરખા ભાગમાં વહેંચાયેલો છે. દરેક ભાગ એક નક્ષત્ર છે, જે રોહિણી, પુષ્ય અને અનુરાધા જેવા તારાજૂથો સાથે જોડાયેલું છે. દિવસનું નક્ષત્ર એટલે ચંદ્ર અત્યારે જે ભાગમાં છે તે. તારાઓની સામે આકાશનું એક ચક્કર પૂરું કરવામાં ચંદ્રને આશરે 27.3 દિવસ લાગે છે, એટલે તે દરેક નક્ષત્રમાં લગભગ એક દિવસ રહે છે; આ જ કારણે પંચાંગમાં નક્ષત્ર લગભગ રોજ એક વાર બદલાય છે. પરંપરામાં નક્ષત્રોનું ઘણું મહત્ત્વ છે: તમારું જન્મ નક્ષત્ર (જન્મ સમયે ચંદ્રનું નક્ષત્ર) નામ પાડવાના અને મેળાપકના રિવાજો નક્કી કરે છે, અને મુહૂર્ત પસંદ કરવામાં દિવસના નક્ષત્ર પર ખૂબ આધાર રખાય છે.
યોગ: સૂર્ય અને ચંદ્રનું સંયુક્ત માપ
યોગ સૌથી ઓછું સહેલાઈથી સમજાય એવું અને સૌથી શુદ્ધ ગણિતવાળું અંગ છે. સૂર્યના રેખાંશમાં ચંદ્રનું રેખાંશ ઉમેરો, એ સરવાળો 360 અંશના વર્તુળ પર લો, અને તેને 13°20'ના 27 ભાગમાં વહેંચો - નક્ષત્રના ભાગ જેટલા જ માપના. દરેક ભાગ 27 યોગમાંનો એક છે, વિષ્કંભથી વૈધૃતિ સુધી. તિથિ સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્ચેનો તફાવત જુએ છે, જ્યારે યોગ તેમનો સરવાળો જુએ છે, એટલે તે બંનેમાંથી કોઈ એકલાના કરતાં વધુ ઝડપથી આગળ વધે છે. પરંપરા વ્યતિપાત અને વૈધૃતિ જેવા કેટલાક યોગોને નવી શરૂઆત માટે અયોગ્ય માને છે, અને પંચાંગ બનાવનારાઓ સદીઓથી તેમને નિષ્ઠાપૂર્વક ગણતા આવ્યા છે.
કરણ: અડધી તિથિ
કરણ એટલે અડધી તિથિ - ચંદ્ર-સૂર્યના ખૂણાનું દરેક 6 અંશનું પગલું. એક ચાંદ્ર માસમાં આવાં 60 અડધાં પગલાં હોય છે, પણ કરણનાં નામ માત્ર 11 છે: સાત "ચર" કરણ (બવ, બાલવ, કૌલવ, તૈતિલ, ગર, વણિજ, વિષ્ટિ), જે દરેક આઠ વાર ફરી ફરીને આવે છે, અને ચાર "સ્થિર" કરણ (શકુનિ, ચતુષ્પાદ, નાગ, કિંસ્તુઘ્ન), જે મહિનામાં એક વાર અમાસની આસપાસ આવે છે. વ્યવહારમાં મોટા ભાગના લોકોનો પનારો વિષ્ટિ સાથે પડે છે, જેને ભદ્રા પણ કહે છે. પરંપરા તેને શુભ કામ શરૂ કરવા માટે ટાળવાનો સમય ગણે છે, અને મુહૂર્ત નક્કી કરતી વખતે પુરોહિતો નિયમિત રીતે તે જુએ છે.
દરેક અંગનો સમાપ્તિ સમય કેમ હોય છે, તારીખ કેમ નહીં
પાંચેય અંગમાં એક વાત સરખી છે તે જુઓ: દરેકની વ્યાખ્યા એક ફરતા ખૂણાથી થાય છે, જે કોઈ સીમા પાર કરે છે. 12 અંશ ખસવા માટે ચંદ્ર મધરાતની રાહ જોતો નથી. તિથિ સવારે 09:41 વાગ્યે પૂરી થઈ શકે કે રાત્રે 11:58 વાગ્યે; નક્ષત્ર બપોરના જમવાના સમયે પણ બદલાઈ શકે. તેથી કેલેન્ડર જેમ "આજે 14 તારીખ છે" કહે છે, એમ પંચાંગ "આજે પંચમી છે" કહી શકતું નથી - તે કહે છે "પંચમી 14:32 સુધી, પછી ષષ્ઠી", કારણ કે ચંદ્ર ખરેખર એ જ સમયે રેખા પાર કરે છે. આ જ કારણે દૈનિક પંચાંગ પેજ પરની દરેક વિગત સાથે સમાપ્તિ સમય લખેલો હોય છે, સૂર્યોદય વખતે ચાલતી તિથિ એક શહેરથી બીજા શહેરમાં જુદી હોઈ શકે છે, અને તિથિઓને આખા દિવસોમાં સપાટ કરી દેતું છાપેલું કેલેન્ડર ક્યારેક આકાશ સાથે મેળ ખાતું નથી. પરંપરાએ તિથિને ક્યારેય કેલેન્ડરનો દિવસ બનાવવાનું વિચાર્યું ન હતું. તેનો હેતુ એ જ હતો જે તિથિ ખરેખર છે: સૂર્ય અને ચંદ્રનું જીવંત સ્થાન, જે દરરોજ સવારે નવેસરથી વાંચવામાં આવે છે.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.