पंचांग म्हणजे काय: पाच अंगे आणि खगोलशास्त्र
पंचांग म्हणजे आकाशाचा रोजचा हिशोब: तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण ही पाच वेगवेगळी खगोलीय मापे, तुमच्या ठिकाणासाठी काढलेली आणि प्रत्येक कधी संपते याच्या नेमक्या वेळेसह दिलेली. नावातच हे सांगितले आहे: पंच (पाच) आणि अंग (अवयव). दक्षिणेत त्याला पंचांगम्, बंगाल आणि आसाममध्ये पंजिका, ओडिशात पांजी आणि मिथिलेत पत्रा म्हणतात. या पाच अंगांपैकी काहीही मनमानी नाही. प्रत्येक अंग सूर्य आणि चंद्र नेमके कुठे आहेत याबद्दलचे अचूक विधान आहे. चांद्र महिन्याचा तिसावा भाग म्हणून तिथीची व्याख्या वेदांग ज्योतिषातच केलेली आहे; या ग्रंथाचा आज उपलब्ध असलेला पाठ इसवी सनपूर्व शेवटच्या काही शतकांतील आहे. आजही ही अंगे पाहिली जातात, कारण पूजा, व्रते आणि मुहूर्त या सगळ्यांच्या वेळा त्यांच्याच आधारे ठरतात. Purohit.app वरील पंचांग ग्रहांच्या स्थितींवरून काढले जाते, त्यामुळे पुढे जे सांगितले आहे, ते आमचे स्वतःचे इंजिन रोज काय मोजते याचेही वर्णन आहे.
पाच अंगे एका नजरेत
| अंग | खगोलशास्त्रीयदृष्ट्या काय मोजते | किती |
|---|---|---|
| तिथी | चंद्र आणि सूर्य यांच्यातील कोनाची प्रत्येक 12° ची पायरी | प्रत्येक चांद्र महिन्यात 30 |
| वार | आठवड्याचा दिवस, सूर्योदयापासून पुढच्या सूर्योदयापर्यंत मोजलेला | 7 |
| नक्षत्र | क्रांतिवृत्ताच्या 27 समान भागांपैकी चंद्राचे स्थान | 27 |
| योग | सूर्य आणि चंद्र यांचे एकत्रित भोग, 27 भागांत | 27 |
| करण | अर्धी तिथी - त्याच कोनाची प्रत्येक 6° ची पायरी | 11 नावे, महिन्यात 60 स्थाने |
तिथी: सूर्यापासून चंद्राचा कोन
कोणत्याही संध्याकाळी बाहेर उभे राहिलात, तर चंद्राची कला पाहून आकाशात तो सूर्यापासून साधारण किती दूर गेला आहे हे कळते. तिथी तेच अचूकपणे सांगते. चंद्राच्या भोगातून सूर्याचा भोग वजा करा; वाढत जाणाऱ्या या अंतराचे प्रत्येक 12 अंश म्हणजे एक तिथी. 0 अंशावर दोघे एकत्र असतात - ती अमावस्या. 180 अंशावर ते समोरासमोर असतात - ती पौर्णिमा. 12 अंशांच्या तीस पायऱ्यांनी 360 अंशांचे चक्र पूर्ण होते. त्यामुळे वाढत्या पंधरवड्यात (शुक्ल पक्ष) पंधरा आणि घटत्या पंधरवड्यात (कृष्ण पक्ष) पंधरा तिथी येतात.
चंद्र हे 12 अंश कमी-जास्त वेगाने पार करतो, म्हणून तिथीची लांबी ठरलेली नसते - ती साधारण 20 तासांपासून जवळपास 27 तासांपर्यंत असू शकते. पंचांगातल्या बहुतेक वरवर विचित्र वाटणाऱ्या गोष्टींचे स्पष्टीकरण याच एका गोष्टीत आहे. हा विषय स्वतंत्र चर्चेचा आहे, आणि तिथींवरील आमच्या दुसऱ्या लेखात आम्ही तो सविस्तर मांडला आहे.
वार: आठवड्याचा दिवस, पण सूर्योदयापासून मोजलेला
वार हे सर्वात सोपे अंग आहे - सोमवार, मंगळवार आणि असेच पुढे - पण नागरी कॅलेंडरपेक्षा त्यात एक फरक आहे: हिंदू दिवस मध्यरात्रीपासून मध्यरात्रीपर्यंत नव्हे, तर सूर्योदयापासून पुढच्या सूर्योदयापर्यंत असतो. नागरी मंगळवारी पहाटे 4 वाजता केलेली पूजा अजूनही सोमवारच्या वारातच मोडते. वारांची नावे हीदेखील खऱ्या खगोलशास्त्राची जुनी खूण आहेत: प्राचीन आकाशात दिसणारे सात "ग्रह" (सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र, शनी) त्यांच्या दिसणाऱ्या वेगाच्या क्रमाने दिवसाच्या तासांना वाटून दिले होते, आणि सूर्योदयानंतरच्या पहिल्या तासाचा अधिपती ग्रह त्या दिवसाला नाव देत असे. याच पद्धतीतून पाश्चात्त्य देशांत रविवार ते शनिवार हे वार आले, आणि म्हणूनच दोन्ही पद्धती ग्रहाला ग्रह जुळतात.
नक्षत्र: ताऱ्यांमधला चंद्राचा पत्ता
क्रांतिवृत्त - सूर्य, चंद्र आणि ग्रह ज्या आकाशपट्ट्यातून फिरतात तो पट्टा - प्रत्येकी 13°20' च्या 27 समान कंसांत विभागलेले आहे. प्रत्येक कंस म्हणजे एक नक्षत्र, आणि ते रोहिणी, पुष्य, अनुराधा यांसारख्या तारकासमूहांशी जोडलेले आहे. चंद्र सध्या ज्या कंसात आहे, तेच त्या दिवसाचे नक्षत्र. ताऱ्यांच्या पार्श्वभूमीवर आकाशाची एक फेरी पूर्ण करायला चंद्राला साधारण 27.3 दिवस लागतात, म्हणून तो प्रत्येक नक्षत्रात साधारण एक दिवस असतो; त्यामुळेच पंचांगात नक्षत्र साधारण दिवसातून एकदा बदलते. परंपरेत नक्षत्रांना फार मोठे महत्त्व आहे: तुमचे जन्मनक्षत्र (जन्माच्या वेळचे चंद्राचे नक्षत्र) नाव ठेवण्याच्या आणि गुणमेलनाच्या प्रथांवर परिणाम करते, आणि मुहूर्त निवडताना त्या दिवसाच्या नक्षत्राचा मोठ्या प्रमाणात आधार घेतला जातो.
योग: सूर्य आणि चंद्राचे एकत्रित माप
योग हे सर्वात कमी सहज समजणारे आणि सर्वात शुद्ध गणिती अंग आहे. सूर्याचा भोग आणि चंद्राचा भोग यांची बेरीज करा, ती बेरीज 360 अंशांच्या वर्तुळावर घ्या, आणि तिचे 13°20' चे 27 भाग करा - नक्षत्राच्या भागाएवढेच. प्रत्येक भाग म्हणजे विष्कंभापासून वैधृतीपर्यंतच्या 27 योगांपैकी एक योग. तिथी सूर्य आणि चंद्र यांच्यातील फरक पाहते, तर योग त्यांची बेरीज पाहतो, म्हणून तो दोघांपैकी कोणत्याही एकापेक्षा जास्त वेगाने पुढे सरकतो. व्यतीपात आणि वैधृती यांसारखे काही योग परंपरेत नव्या कामांच्या सुरुवातीसाठी अयोग्य मानले जातात, आणि पंचांगकर्ते शतकानुशतके ते निष्ठेने मोजत आले आहेत.
करण: अर्धी तिथी
करण म्हणजे अर्धी तिथी - चंद्र-सूर्य कोनाची प्रत्येक 6 अंशांची पायरी. चांद्र महिन्यात अशा 60 अर्ध्या पायऱ्या असतात, पण करणांची नावे फक्त 11 आहेत: सात "चर" करणे (बव, बालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज, विष्टी), जी प्रत्येकी आठ वेळा फिरून येतात, आणि चार "स्थिर" करणे (शकुनी, चतुष्पाद, नाग, किंस्तुघ्न), जी अमावस्येच्या आसपास महिन्यातून एकदा येतात. व्यवहारात बहुतेक लोकांना भेटणारे करण म्हणजे विष्टी, ज्याला भद्रा असेही म्हणतात. शुभ कामाची सुरुवात टाळण्याचा काळ म्हणून परंपरा ते बाजूला ठेवते, आणि मुहूर्त ठरवताना पुरोहित नियमितपणे ते तपासतात.
प्रत्येक गोष्टीला तारीख नव्हे, समाप्तीची वेळ का असते
पाचही अंगांमध्ये एक गोष्ट समान आहे हे लक्षात घ्या: प्रत्येकाची व्याख्या एखाद्या सरकत्या कोनाने ठरावीक रेषा ओलांडण्यावर आधारित आहे. 12 अंश सरकण्यासाठी चंद्र मध्यरात्रीची वाट पाहत नाही. तिथी सकाळी 09:41 ला संपू शकते किंवा रात्री 11:58 ला; नक्षत्र दुपारच्या जेवणाच्या वेळीही बदलू शकते. म्हणून कॅलेंडर जसे "आज 14 तारीख आहे" असे सांगते, तसे पंचांग "आज पंचमी आहे" असे सांगू शकत नाही - ते "14:32 पर्यंत पंचमी, नंतर षष्ठी" असे सांगते, कारण चंद्र खरोखर ती रेषा तेव्हाच ओलांडतो. म्हणूनच दैनिक पंचांगाच्या पानावरील प्रत्येक नोंदीसोबत समाप्तीची वेळ असते, सूर्योदयाला असलेली तिथी शहरागणिक वेगळी असू शकते, आणि तिथींना पूर्ण दिवसांमध्ये बसवणारे छापील कॅलेंडर कधी कधी आकाशाशी जुळत नाही. तिथी म्हणजे कॅलेंडरचे दिवस, असे परंपरेला कधीच अभिप्रेत नव्हते. त्या जशा आहेत तशाच अभिप्रेत होत्या: सूर्य आणि चंद्राचे जिवंत निर्देशांक, रोज सकाळी नव्याने वाचायचे.
आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.