વાસ્તુ પ્રમાણે સૂવાની દિશા: માથું કઈ તરફ રાખવું
માથું પૂર્વ કે દક્ષિણ તરફ રાખીને સૂવું, ઉત્તર કે પશ્ચિમ તરફ નહીં. વિષ્ણુ પુરાણ, બીજાં છ પુરાણો, મહાભારત અને વિષ્ણુ સ્મૃતિ આ નિયમ આપે છે, અને વાસ્તુના ગ્રંથો પણ એ જ કહે છે. છઠ્ઠી સદીના વરાહમિહિરની બૃહત્ સંહિતા કહે છે કે માથું ઉત્તર કે પશ્ચિમ તરફ રાખીને ન સૂવું (53.124). જૂના ગ્રંથો સામાન્ય રીતે આજની વાસ્તુ સલાહથી ક્યાં જુદા પડે છે તે જાણવા વાસ્તુ શાસ્ત્રની સમજ વાંચો. જો તમે વર્ષોથી ઊલટી દિશામાં સૂતા આવ્યા હો, તો અહીં ટાંકેલો કોઈ ગ્રંથ તેના નિવારણ માટે કોઈ વિધિ કરવાનું કહેતો નથી; આ નિયમ ફક્ત આવનારી રાતો માટે છે.
માથું પૂર્વ કે દક્ષિણ તરફ: કયા ગ્રંથો આ કહે છે
રોજના આચાર વિશેના જૂના ગ્રંથોમાં આ નિયમ વારંવાર આવે છે. સરળ શબ્દોમાં:
- વિષ્ણુ પુરાણ (3.11): "માથું પૂર્વ તરફ અથવા દક્ષિણ તરફ રાખીને સૂવું; બીજી કોઈ પણ સ્થિતિ સ્વાસ્થ્ય માટે સારી નથી" (એચ. એચ. વિલ્સનના અનુવાદ પ્રમાણે). મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ છે રોગદમ્, એટલે "રોગ આપનારું".
- મહાભારત, અનુશાસન પર્વ (સમીક્ષિત આવૃત્તિમાં 13.107.72), જ્યાં ભીષ્મ સમજાવે છે કે શું આયુષ્ય વધારે છે અને શું ઘટાડે છે: "માથું ઉત્તર કે પશ્ચિમ તરફ રાખીને ક્યારેય ન સૂવું" (કે. એમ. ગાંગુલીના અનુવાદ પ્રમાણે). સંસ્કૃત શ્લોક આગળ કહે છે કે જ્ઞાનીઓ માથું પૂર્વ તરફ, નહીં તો દક્ષિણ તરફ રાખીને સૂએ છે.
- માર્કંડેય પુરાણ (34.50-51), બ્રહ્મ પુરાણ (221.49-50) અને સ્કંદ પુરાણ (કૌમારિકા ખંડ 41): ઉત્તર નહીં, પશ્ચિમ નહીં; માથું અગસ્ત્ય તરફ કે ઇન્દ્ર તરફ રાખવું. અગસ્ત્ય એટલે દક્ષિણ આકાશનો તારો, કેનોપસ, અને ઇન્દ્ર પૂર્વ દિશાના રક્ષક છે.
- પદ્મ પુરાણ (સૃષ્ટિ ખંડ 49): માથું ઉત્તર કે પશ્ચિમ તરફ રાખવું એ લાંબા આયુષ્યની વિરુદ્ધ છે; પૂર્વ કે દક્ષિણ યોગ્ય ગણાય છે.
- વામન પુરાણ (14.51), વિષ્ણુ સ્મૃતિ (70.2) અને ભાગવત પુરાણ (6.18.51), જે સગર્ભા માતા માટેના વ્રતમાં આ નિયમ ફરી કહે છે: માથું ઉત્તર કે પશ્ચિમ તરફ રાખીને નહીં.
- યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ (1.136) ફક્ત પશ્ચિમનો નિષેધ કરે છે: "માથું પશ્ચિમ તરફ રાખીને ન સૂવું." ઉત્તર વિશે તે કંઈ કહેતી નથી.
મનુસ્મૃતિમાં માથાની દિશા વિશે કોઈ નિયમ નથી; તેના સૂવાના નિયમો બીજી બાબતો વિશે છે. આયુર્વેદના ત્રણ મુખ્ય ગ્રંથો, ચરક સંહિતા, સુશ્રુત સંહિતા અને અષ્ટાંગ હૃદય, પણ આ વિશે મૌન છે. આ નિયમ ધર્મગ્રંથો, પુરાણો અને વાસ્તુના ગ્રંથોનો છે, આયુર્વેદનો નહીં.
વાસ્તુના ગ્રંથો શું ઉમેરે છે
બૃહત્ સંહિતા સમૃદ્ધિ ઇચ્છતી વ્યક્તિએ ટાળવાની બાબતોમાં આ પણ ગણાવે છે: "માથું ઉત્તર કે પશ્ચિમ તરફ" રાખીને, નગ્ન અવસ્થામાં કે ભીના પગે સૂવું (53.124). દક્ષિણ ભારતનો સ્થાપત્ય ગ્રંથ મયમત પલંગ વિશેના પ્રકરણમાં કહે છે કે માથું પૂર્વ કે દક્ષિણ તરફ હોવું જોઈએ અને બીજી દિશાઓ ઇચ્છનીય નથી (32.9).
આ માટે ઘણી વાર ટાંકવામાં આવતો શ્લોક, "પ્રાક્શિરઃ શયને વિદ્યાત્...", થોડા જુદા રૂપમાં પછીના સમયના વાસ્તુ ગ્રંથ વિશ્વકર્મા પ્રકાશમાં, નવા ઘરમાં પ્રવેશ વિશેના પ્રકરણમાં મળે છે (અભય કાત્યાયનની 2017ની આવૃત્તિમાં 10.52-54; જૂની ખેમરાજ આવૃત્તિમાં 10.44-45). સરળ શબ્દોમાં તે કહે છે: માથું પૂર્વ કે દક્ષિણ તરફ હોય તો સુખ અને ધન મળે, પશ્ચિમ તરફ હોય તો ભારે ચિંતા, અને ઉત્તર તરફ હોય તો નુકસાન. પછી તે આખો નિયમ આપે છે:
સ્વગેહે પ્રાક્શિરઃ સુપ્યાત્, શ્વશુરે દક્ષિણાશિરઃ, પ્રત્યક્શિરઃ પ્રવાસે તુ, નોદક્ સુપ્યાત્ કદાચન - પોતાના ઘરમાં માથું પૂર્વ તરફ રાખીને સૂવું; સાસરે માથું દક્ષિણ તરફ; પ્રવાસમાં માથું પશ્ચિમ તરફ; અને માથું ઉત્તર તરફ રાખીને ક્યારેય નહીં.
ઓનલાઇન ફરતું "ધનમ્ આયુશ્ ચ દક્ષિણે" (દક્ષિણમાં ધન અને લાંબું આયુષ્ય) વાળું રૂપ આ જ શ્લોકનો એક પાઠભેદ છે. બરાબર એ જ શબ્દો ધરાવતો કોઈ ગ્રંથ અમને મળ્યો નથી. પ્રવાસવાળી વાત ધ્યાનમાં રાખો: કેટલાંક આધુનિક પાનાં મહત્ત્વાકાંક્ષા માટે માથું પશ્ચિમ તરફ રાખીને સૂવાનાં વખાણ કરે છે, પણ ગ્રંથો ઘરમાં તેનો નિષેધ કરે છે, અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશ તેની છૂટ ફક્ત પ્રવાસમાં આપે છે.
ગ્રંથો કયાં કારણો આપે છે
- સ્વાસ્થ્ય. વિષ્ણુ પુરાણ બીજી કોઈ પણ સ્થિતિને રોગદમ્, એટલે રોગનું કારણ, કહે છે.
- આયુષ્ય. પદ્મ પુરાણ આ નિયમને લાંબા આયુષ્ય સાથે જોડે છે, અને મહાભારત તેને એવા પ્રકરણમાં મૂકે છે જેમાં વ્યક્તિ અલ્પાયુ કે દીર્ઘાયુ શાથી થાય છે તેની વાત છે.
- દિશાઓના રક્ષકો. માર્કંડેય, બ્રહ્મ અને સ્કંદ પુરાણ દક્ષિણ અને પૂર્વને તેમના રક્ષકો, અગસ્ત્ય અને ઇન્દ્ર, ના નામે ઓળખાવે છે.
- દરેક દિશાનું ફળ. ઉપર ગણાવેલાં પુરાણોમાં ફક્ત પદ્મ પુરાણ આવું ફળ આપે છે: માથું પૂર્વ તરફ હોય તો લાંબું આયુષ્ય, દક્ષિણ તરફ હોય તો કીર્તિ. વિશ્વકર્મા પ્રકાશ પોતાનાં ફળ આપે છે, જે ઉપર ટાંક્યાં છે.
એમાંનો કોઈ ગ્રંથ શારીરિક કારણ આપતો નથી. તેઓ પૃથ્વી, લોખંડ, લોહી કે ચુંબકત્વનો ઉલ્લેખ કરતા નથી.
ચુંબકીય સમજૂતી, અને અભ્યાસો શું બતાવે છે
મોટા ભાગની વેબસાઇટો પર જે કારણ મળશે, કે માથું ઉત્તર તરફ હોય ત્યારે પૃથ્વીનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર લોહી કે મગજને ખેંચે છે, તે આધુનિક છે. આ માર્ગદર્શિકામાં ગણાવેલો કોઈ ગ્રંથ તે આપતો નથી. ગાદલાંની બ્રાન્ડ, સિમેન્ટ કંપનીઓ અને આરોગ્ય વિશેની સાઇટો તેને દોહરાવે છે, અને એક મોટી આરોગ્ય સાઇટનું વાસ્તુ પ્રમાણે સૂવાની દિશા વિશેનું પાનું કોઈ ક્લિનિકલ અભ્યાસ ટાંક્યા વગર તે કહી દે છે.
સંશોધન બહુ ઓછું છે. આ માટે ઘણી વાર ટાંકવામાં આવતા એક અભ્યાસે (બનાઈ, હેકમતમનેશ અને સાથીઓ, 2019) સ્લીપ ક્લિનિકમાં ઝોકું ખાતા 21 લોકોને જોયા અને ઉત્તર-દક્ષિણ ગોઠવેલા પલંગની સરખામણી પૂર્વ-પશ્ચિમ ગોઠવેલા પલંગ સાથે કરી. ઉત્તર-દક્ષિણ પલંગમાં માથું કોઈ પણ છેડે હોઈ શકે, એટલે આવો અભ્યાસ માથું ઉત્તર તરફ અને માથું દક્ષિણ તરફ વચ્ચેનો ફરક પારખી શકતો નથી, અને વાસ્તુનો આખો દાવો એ જ ફરક પર છે. એ દાવાને ચકાસતો કોઈ નિયંત્રિત અભ્યાસ અમને મળ્યો નથી.
બીજું પ્રચલિત કારણ એ છે કે મૃતદેહને માથું ઉત્તર તરફ રાખીને સુવાડવામાં આવે છે. ગ્રંથો આને કારણ તરીકે આપતા નથી. ગરુડ પુરાણ સ્મશાનમાં દેહને માથું ઉત્તર તરફ રાખીને મૂકવાનું કહે છે ખરું, પણ મૃત્યુની નજીક પહોંચેલી વ્યક્તિને માથું પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ રાખીને સૂવાની છૂટ આપે છે; એટલે પ્રચલિત સમજૂતી જ્યાં રેખા દોરે છે ત્યાં ગ્રંથો રેખા દોરતા નથી.
એ જ ગ્રંથોના સૂવા વિશેના બીજા નિયમો
- ખાલી ઘરમાં એકલા નહીં: "નિર્જન ઘરમાં એકલા ન સૂવું" (મનુસ્મૃતિ 4.57; વિષ્ણુ પુરાણ 3.12 પણ) - એટલે જેમાં કોઈ રહેતું ન હોય એવું ઘર, તમે એકલા રહેતા હો એ તમારું પોતાનું ઘર નહીં.
- સંધ્યાકાળે નહીં (મનુસ્મૃતિ 4.55). વિષ્ણુ પુરાણ સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠવાનું અને સૂર્યાસ્ત પછી જ સૂવાનું કહે છે (3.11).
- ભીના પગે નહીં (બૃહત્ સંહિતા 53.124; વિષ્ણુ સ્મૃતિ 70; ભાગવત પુરાણ 6.18.51).
- પહેલાં દીવાના અજવાળે પથારી જોઈ લેવી: "દીવાની મદદથી પહેલાં તપાસ્યા વગર પથારી પર ન સૂવું" (મહાભારત, અનુશાસન પર્વ, કે. એમ. ગાંગુલીના અનુવાદ પ્રમાણે).
- સારો પલંગ: લાકડાનો, આખો, તિરાડ વગરનો, ઊંચોનીચો નહીં, ગંદો નહીં અને જીવાત વગરનો (વિષ્ણુ પુરાણ 3.11); કઠણ નહીં, ઊંચોનીચો નહીં, બહુ નાનો નહીં કે ઓશીકા વગરનો નહીં (ચરક સંહિતા, સૂત્રસ્થાન 8.19).
- દેવતાઓની ઉપર નહીં: બૃહત્ સંહિતા કહે છે કે અનાજ, ગાયો, પોતાના ગુરુ કે વડીલો, અગ્નિ કે દેવતાઓની ઉપર ન સૂવું (53.124). જો તમારું મંદિર શયનખંડમાં હોય, તો તેને કેવી રીતે ગોઠવવું તે અમારી પૂજા રૂમ માર્ગદર્શિકામાં છે.
શયનખંડનું વાસ્તુ: શયનખંડ ક્યાં હોય
બહુ ઓછા જૂના ગ્રંથો શયનખંડનું સ્થાન નક્કી કરે છે, અને એમાંના મોટા ભાગના તેને દક્ષિણમાં મૂકે છે. અગ્નિ પુરાણ આ બે વાર કહે છે: પલંગ દક્ષિણમાં (105.29) અને "શયનખંડ દક્ષિણમાં" (106.18). જ્યોતિષનો ગ્રંથ કાશ્યપ સંહિતા પણ પોતાના ઓરડાઓના નકશામાં એ જ આપે છે (38.73-74). માનસાર જુદો પડે છે: શયનખંડ પૂર્વ બાજુએ, દક્ષિણ-પૂર્વ તરફ (XXXVI.37).
આજે બધે જોવા મળતો નિયમ, "માસ્ટર બેડરૂમ દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં", અમારા સંશોધનમાં આવરી લીધેલા કોઈ શાસ્ત્રીય ગ્રંથમાં નથી. બૃહત્ સંહિતા દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશા ઘરનાં વાસણો અને ભંડાર માટે આપે છે (53.118). આઠ દિશાઓ અને દરેક ગ્રંથ તેમને શું સોંપે છે તે જાણવા વાસ્તુની દિશાઓ જુઓ.
એવા ફ્લેટમાં જ્યાં પલંગ એક જ રીતે સમાય
નિયમ તમારું માથું કઈ તરફ છે તેનો છે, પલંગ ક્યાં ઊભો છે તેનો નહીં. દીવાલને સમાંતર ગોઠવેલા પલંગને બે છેડા હોય છે, એટલે તમે લગભગ હંમેશાં આ નિયમ પાળી શકો:
- પલંગ ઉત્તર-દક્ષિણ હોય: માથું દક્ષિણ છેડે રાખીને સૂઓ. જો હેડબોર્ડ ઉત્તર તરફ હોય, તો ઓરડામાં જ પલંગ ફેરવી દો, અથવા ફક્ત ઓશીકું બીજા છેડે રાખીને સૂઓ.
- પલંગ પૂર્વ-પશ્ચિમ હોય: માથું પૂર્વ છેડે રાખીને સૂઓ.
- દીવાલો હોકાયંત્રની દિશાથી ત્રાંસી હોય: જે છેડો પૂર્વ કે દક્ષિણની વધુ નજીક હોય તે પસંદ કરો. વચ્ચેની દિશાઓ વિશે ગ્રંથો કંઈ કહેતા નથી.
- ઓરડો ગ્રંથોએ કહેલી દિશામાં ન હોય: ઉપરના શયનખંડના નિયમો બંધાતાં ઘરો માટે લખાયા હતા. જે ઘરની રચના તમે નથી કરી, તેમાં માથાની દિશાનો નિયમ તો તમે હંમેશાં પાળી શકો છો.
ફોનના હોકાયંત્રથી ફ્લેટમાં દિશાઓ કેવી રીતે જોવી, અને ભાડૂત માટે વાસ્તુનો શો અર્થ છે, તે જાણવા અમારી ફ્લેટ અને ભાડાના ઘરમાં વાસ્તુ માર્ગદર્શિકા જુઓ.
જો તમે નવા કે સમારકામ થયેલા ઘરમાં રહેવા જઈ રહ્યા હો, તો પરંપરા ઘર માટે જે વિધિ રાખે છે તે વાસ્તુ પૂજા છે, જે આજે વાસ્તુ શાંતિ હવન રૂપે થાય છે.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.