પૂજા અને સંસ્કાર12 નવેમ્બર 2026

ઘર માટે વાસ્તુ શાસ્ત્ર: જૂના ગ્રંથો ખરેખર શું કહે છે

વાસ્તુ શાસ્ત્રઘર માટે વાસ્તુવાસ્તુ ગ્રંથોબૃહત્ સંહિતામયમતvastu shastra

વાસ્તુ શાસ્ત્ર એ ઘર ક્યાં અને કેવી રીતે બાંધવું તે અંગેનું ભારતનું પરંપરાગત જ્ઞાન છે: જમીનની પરખ કરવી, સ્થળના દેવતાઓ માટે તેને 81 ખાનાંની ચોરસ જાળીમાં વહેંચવી, દરવાજો અને ઓરડા ક્યાં રાખવા તે નક્કી કરવું, અને કામની શરૂઆતે તથા અંતે પૂજા કરવી. આજે ઓનલાઇન જેને વાસ્તુ (અંગ્રેજી જોડણીમાં Vaastu પણ) કહેવાય છે, તેનો મોટો ભાગ ઘણો નવો ઉમેરો છે - અટેચ્ડ ટોઇલેટ, દીવાલોના રંગ, અરીસા અને પિરામિડ વિશેના નિયમો, જે જૂના ગ્રંથોમાં નથી.

વાસ્તુ કયા ગ્રંથોમાંથી આવે છે

"વાસ્તુ શાસ્ત્ર" નામનું કોઈ એક પુસ્તક નથી. આ જ્ઞાન સદીઓના અંતરે લખાયેલા અનેક ગ્રંથોમાં ફેલાયેલું છે. રૂપરેખામાં તેઓ સહમત છે, વિગતોમાં જુદા પડે છે.

  • બૃહત્ સંહિતા, અધ્યાય 53 - વરાહમિહિરનો છઠ્ઠી સદીનો આ જ્ઞાનકોશ ઘર બાંધવા વિશે 125 શ્લોક આપે છે: સ્થળ, ખાનાંની જાળી, દરવાજા, ઓરડા, ઘરની આસપાસનાં વૃક્ષો અને વિધિઓ. મોટા ભાગના લોકો આજે પણ વાંચી શકે એવું આ સૌથી જૂનું વ્યવસ્થિત વર્ણન છે. ઓનલાઇન મળતો 1884નો અંગ્રેજી અનુવાદ (ચિદંબરમ ઐયરનો) જ્યાં મૂળ સંસ્કૃતથી જુદો પડે છે, ત્યાં અમારી માર્ગદર્શિકાઓ સંસ્કૃત મૂળ અને એમ. રામકૃષ્ણ ભટના 1981ના અનુવાદને અનુસરે છે.
  • મત્સ્ય પુરાણ, અધ્યાય 252 થી 257 - વાસ્તુના અઢાર આચાર્યોનાં નામ આપે છે, જેમાં ભૃગુ, અત્રિ, વસિષ્ઠ, વિશ્વકર્મા, મય અને નારદ છે (252.2-4), વાસ્તુ પુરુષની કથા કહે છે, અને ઘરના નિયમો તથા વાસ્તુ પૂજાની વિધિ આપે છે.
  • અગ્નિ પુરાણ - જાળી, અર્પણો અને ઓરડા વિશે કેટલાક અધ્યાયો; તે પલંગ દક્ષિણમાં રાખવાનું કહે છે (105.29, 106.18).
  • સ્થાપત્યના ગ્રંથો (શિલ્પ શાસ્ત્ર) - દક્ષિણ ભારતનો મયમત, માનસાર, ધારાના રાજા ભોજને નામે ગણાતો સમરાંગણ સૂત્રધાર (અગિયારમી સદી) અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશ. તેઓ બૃહત્ સંહિતા કરતાં ઘણી વધુ વિગતમાં જાય છે, અને ક્યાંક તેનાથી અસંમત પણ થાય છે.

આ બધા કરતાં જૂનાં છે ગૃહ્યસૂત્રો, એટલે કે ઘરની વિધિઓની વૈદિક પુસ્તિકાઓ. તેમાં નવા ઘરની વિધિ પહેલેથી જ છે: દરવાજો કઈ દિશા તરફ હોવો જોઈએ, પાણી ક્યાં વહી જવું જોઈએ, કયાં વૃક્ષો ટાળવાં, અને ઘરની વચ્ચે પ્રગટાવેલા અગ્નિમાં આહુતિ (ગોભિલ ગૃહ્યસૂત્ર 4.7). તેમની સાથે ધર્મગ્રંથો અને પુરાણોના ઘરના નિયમો પણ છે - કઈ દિશામાં સૂવું, પ્રાર્થના વખતે કઈ દિશા તરફ મોં રાખવું - જેને લોકો આજે વાસ્તુમાં પણ ગણી લે છે.

ગ્રંથો શેની વાત કરે છે

  • જમીન પસંદ કરવી અને પરખવી. એક હાથ લાંબો, પહોળો અને ઊંડો ખાડો ખોદીને એ જ માટીથી પાછો પૂરો: માટી વધે તો શુભ સંકેત, ઓછી પડે તો નબળો સંકેત (બૃહત્ સંહિતા 53.92). જમીનનો ઢોળાવ ઉત્તર અને પૂર્વ તરફ નીચો હોવો જોઈએ (મત્સ્ય પુરાણ 256.27). અને બૃહત્ સંહિતાની એક પંક્તિ: જે જગ્યાએ વ્યક્તિનું મન પ્રસન્ન થાય, તે જગ્યા તેના માટે શુભ છે (53.95).
  • જાળી. સ્થળને 81 ખાનાંમાં વહેંચવામાં આવે છે, અને તેમાં 45 દેવતાઓનું સ્થાન નક્કી થાય છે; વચ્ચેનાં નવ ખાનાંમાં બ્રહ્મા. વાસ્તુ પુરુષ ઊંધા મોઢે સૂતેલા છે, અને તેમનું માથું ઈશાન ખૂણામાં (ઉત્તર-પૂર્વમાં) છે (53.42-51). વધુ માટે જુઓ વાસ્તુ પુરુષ મંડળ, એક એક ખાનું.
  • દરવાજો. દરેક દીવાલને પદ (સ્થાનો)માં વહેંચવામાં આવે છે, અને દરવાજો કયા પદમાં આવે છે તેના પરથી તેનું ફળ જોવાય છે, માત્ર ઘર કઈ દિશામુખી છે તેના પરથી નહીં (53.71-75). જુઓ મુખ્ય દરવાજાનું વાસ્તુ અને દરવાજાનાં 32 પદ.
  • ઓરડા. બૃહત્ સંહિતા ચાર ઓરડા ગણાવે છે: ઈશાનમાં દેવસ્થાન, અગ્નિ ખૂણામાં (દક્ષિણ-પૂર્વમાં) રસોડું, નૈઋત્યમાં (દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં) ઘરવખરી, અને વાયવ્યમાં (ઉત્તર-પશ્ચિમમાં) તિજોરી અને અનાજનો કોઠાર (53.118). પછીના ગ્રંથો બીજા ઓરડા ઉમેરે છે. જુઓ આઠ દિશાઓ અને તેમનો ઉપયોગ.
  • ઘરની આસપાસ શું હોય. દિશા પ્રમાણે વૃક્ષો (53.85-87), અને દરવાજાની બરાબર સામે કશું ઊભું ન હોવું જોઈએ - રસ્તો, વૃક્ષ, કૂવો કે થાંભલો - સિવાય કે તે તેની ઊંચાઈ કરતાં બમણાથી વધુ અંતરે હોય (53.76).
  • વિધિઓ. બાંધકામ પહેલાં દેવતાઓની પૂજા (53.99), સ્થળની ચારે બાજુ ક્રમસર મુકાતી પહેલી શિલા (53.112), અને તૈયાર ઘરમાં ફૂલ, તોરણ, જળભરેલા કુંભ અને વેદમંત્રોના પાઠ સાથે પ્રવેશ (53.125). મત્સ્ય પુરાણ પાંચ પ્રસંગે વાસ્તુ પૂજા કરવાનું કહે છે, જેમાં છેલ્લો છે વાસ્તુ-ઉપશમન, એટલે કે સ્થળની શાંતિ (256.10-11).

ગ્રંથો શું નથી કહેતા

આજની વાસ્તુ સલાહનો મોટો ભાગ આમાંના કોઈ ગ્રંથમાં મળતો નથી. નીચેની દરેક બાબત માટે અમે બૃહત્ સંહિતા, મત્સ્ય અને અગ્નિ પુરાણ, મયમત, માનસાર, સમરાંગણ સૂત્રધાર અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશના ઘર વિશેના જે અધ્યાયો વાંચી શક્યા, તે તપાસ્યા.

  • અટેચ્ડ ટોઇલેટ. ધર્મગ્રંથો શૌચ માટે ઘરથી દૂર જવાનું કહે છે. સ્થાપત્યના બે ગ્રંથો શૌચાલયને જગ્યા આપે છે ખરા, અને બંને નૈઋત્ય બાજુએ: મયમત મુખ્ય ઘરની બહાર અલગ બાંધેલા ભાગમાં (26.214), અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશ દક્ષિણ અને નૈઋત્યની વચ્ચે (2.96). જુઓ ટોઇલેટ અને બાથરૂમનું વાસ્તુ.
  • દિશા પ્રમાણે દીવાલોના રંગ, દરેક દિશાનું એક તત્ત્વ, કયો ઓરડો ક્યાં તે ગ્રહો પરથી નક્કી કરવું, નૈઋત્યમાં ભારે ફર્નિચર, નૈઋત્યમાં માસ્ટર બેડરૂમ, "બીજા વિકલ્પ" તરીકે વાયવ્યમાં રસોડું. આમાંનું કશું જ ગ્રંથોમાં નથી.
  • પિરામિડ, ક્રિસ્ટલ, મીઠાના વાટકા, વિન્ડ ચાઇમ, ઘોડાની નાળ, લાફિંગ બુદ્ધાની મૂર્તિઓ અને તાંબાનાં "વાસ્તુ દોષ નિવારણ" યંત્રો. આમાંનું કશું જ ગ્રંથોમાં નથી. એમાંનાં ઘણાં 1970 થી 1990ના દાયકા દરમિયાન ફેંગ શૂઈ અને પશ્ચિમના ન્યૂ એજ આંદોલનમાંથી આવ્યાં. જુઓ પરંપરા ખરેખર શું ઉપાય કહે છે.
  • "દક્ષિણમુખી ઘર ખરાબ છે." કોઈ ગ્રંથ આખા ઘર વિશે આવું કહેતો નથી; બૃહત્ સંહિતા, મયમત, માનસાર અને સમરાંગણ સૂત્રધાર, દરેક દક્ષિણ દીવાલ પર દરવાજાનું એક શુભ પદ ગણાવે છે. જુઓ દક્ષિણમુખી ઘરનું વાસ્તુ.
  • ફ્લેટ. ગ્રંથો પોતાના અલગ પ્લોટ પર બંધાતા એક માલિકના ઘર માટે લખાયા હતા. જુઓ ફ્લેટ અને ભાડાના ઘર માટે વાસ્તુ.

આ આધુનિક ઉમેરો આજના હાઉસિંગ માર્કેટની સાથે સાથે વધ્યો. 1997માં કેરળમાં યોજાયેલી "વર્લ્ડ મીટ ઓન વાસ્તુ"માં 300થી વધુ પ્રતિનિધિઓ આવ્યા હતા, જેમાંના ઘણા આર્કિટેક્ટ હતા; એક અહેવાલના શબ્દોમાં, તેઓ "પોતાના ક્લાયન્ટ જે વાસ્તુ માગવા લાગ્યા છે તે શીખવા" આતુર હતા (હિંદુઇઝમ ટુડે, જૂન 1997). 2025માં બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડે (16 સપ્ટેમ્બર 2025) એક મોટા પ્રોપર્ટી પોર્ટલનાં લિસ્ટિંગના વિશ્લેષણનો અહેવાલ આપ્યો. તેમાં પુણે, મુંબઈ અને દિલ્હીમાં વેચાણ માટેનાં લગભગ અડધાં ઘરો વાસ્તુ-સુસંગત ગણાવાયાં હતાં.

ગ્રંથો ક્યાં એકબીજાથી જુદા પડે છે

વાસ્તુ ક્યારેય એક જ નિયમપોથી નહોતું, અને ગ્રંથો પોતે એકબીજાથી જુદા પડીને આ વાત બતાવે છે.

  • વાસ્તુ પુરુષનું માથું. બૃહત્ સંહિતા (53.51) અને પછીના મોટા ભાગના ગ્રંથોમાં ઈશાનમાં; મયમતમાં પૂર્વમાં (7.49).
  • દક્ષિણનો દરવાજો. બૃહત્ સંહિતા, મયમત, માનસાર અને સમરાંગણ સૂત્રધાર અગ્નિ ખૂણાથી ગણતાં ચોથા પદને પસંદ કરે છે, અને સમરાંગણ સૂત્રધાર છઠ્ઠાને પણ માન્ય રાખે છે; જ્યારે મત્સ્ય પુરાણ તેના બદલે ત્રીજા અને પાંચમા પદનાં વખાણ કરે છે (255.8).
  • મધ્યભાગ. બૃહત્ સંહિતા કહે છે કે બ્રહ્માનું મધ્યસ્થાન સ્વચ્છ રાખવું (53.66); પછીના ગ્રંથો એથી આગળ જાય છે: તેના પર મુખ્ય ઇમારત નહીં (મયમત), રહેઠાણ નહીં (માનસાર), થાંભલો કે દીવાલ નહીં (વિશ્વકર્મા પ્રકાશ).
  • કૂવા. બૃહત્ સંહિતા ગામ કે નગરના અગ્નિ ખૂણામાં કૂવો રાખવા સામે ચેતવે છે (54.97); જ્યારે માનસારનો એક ફકરો, તેના અનુવાદ પ્રમાણે, ઘરોના કૂવા ત્યાં જ મૂકે છે.

કોઈ ચોક્કસ ગ્રંથને અનુસરતા પુરોહિત કે વાસ્તુના જાણકાર તે ગ્રંથની રીત જ પાળશે. બે જણ તમને વાસ્તુની સાવ ઊલટી સલાહ આપે, ત્યારે ઘણી વાર કારણ આ જ હોય છે.

શું વાસ્તુ સાચું છે? શું તે વૈજ્ઞાનિક છે?

વાસ્તુ એક સાચી પરંપરા છે અને તેની પાછળ સાચા ગ્રંથો છે, પણ તેને એક પદ્ધતિ તરીકે ચકાસતો કોઈ નિયંત્રિત અભ્યાસ અમને મળ્યો નથી. આજની કેટલીક વાસ્તુ સલાહ, જેમ કે દક્ષિણ અને પશ્ચિમ બાજુ ભારે રાખવી અને સીડી નૈઋત્યમાં રાખવી, સંજોગવશાત્ ભારતના ઊર્જા સંશોધકો ઠંડાં ઘરો માટે જે ભલામણ કરે છે તેની સાથે મેળ ખાય છે: બફર જગ્યાઓ, છાંયાવાળી દીવાલો અને દક્ષિણ બાજુએ સીડી (TERI, 2021). આ બેમાંથી એક પણ નિયમ જૂના ગ્રંથોમાં નથી, અને આવો મેળ બાકીની વાતો સાચી હોવાનો પુરાવો નથી.

વિભૂતિ ચક્રવર્તીનો 1998નો વાસ્તુ ગ્રંથોનો અભ્યાસ, Indian Architectural Theory, ગ્રંથોની સ્થાપત્ય પદ્ધતિને આજના વાસ્તુ કન્સલ્ટન્ટની સલાહથી અલગ પાડે છે. મોટા ભાગના લોકો માટે વાસ્તુ વળી કંઈક જુદું જ છે: નવા ઘરને શુભ બનાવવાનો એક ભાગ, જે પૂજા અને કાળજી સાથે થાય છે.

તમે જે ઘરમાં રહો છો તેના માટે વાસ્તુ ટિપ્સ

તૈયાર ફ્લેટમાં તમે દરવાજો કે રસોડું ખસેડી શકતા નથી, અને અમે તપાસેલા કોઈ ગ્રંથમાં "ખોટા" ખૂણે આવેલા ઓરડા માટે કોઈ ઉપાય નથી. પણ પરંપરાનો જે ભાગ તમારી રહેણીકરણી વિશે છે, તે તમે ગમે ત્યાં પાળી શકો:

  • માથું પૂર્વ કે દક્ષિણ તરફ રાખીને સૂઓ (સૂવાની દિશા).
  • દેવો માટે સ્વચ્છ અને સ્થિર જગ્યા રાખો, શક્ય હોય તો ઈશાનમાં (પૂજા ઘરનું વાસ્તુ).
  • મુખ્ય દરવાજો મજબૂત, અવરોધ વિનાનો અને આદરપૂર્વક રાખો; મત્સ્ય પુરાણ રોજ નૈવેદ્ય, ચોખાના દાણા અને જળથી તેની પૂજા કરવાનું કહે છે (255.19).
  • ઘરનો મધ્યભાગ સ્વચ્છ રાખો (53.66), અને શક્ય હોય તો સામાનના ખડકલા વગરનો.
  • ઘરમાં રહેવા જાઓ ત્યારે, અથવા મોટા સમારકામ પછી, વાસ્તુ પૂજા કરાવો - પ્રવેશ વખતે પરંપરા જે વિધિ કહે છે, તે આજે હવન રૂપે થાય છે (વાસ્તુ શાંતિ, અને નવા ઘર માટે ગૃહપ્રવેશ).

ઘરની કોઈ બાબત તમને ચિંતા કરાવતી હોય, તો વાસ્તુ દોષ શું છે તેનાથી શરૂઆત કરો, અને પ્રશ્ન રસોડાનો હોય તો રસોડાની માર્ગદર્શિકા વાંચો.

અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.

તમારા પ્રસંગ માટે પુરોહિત જોઈએ છે?

કઈ પૂજા કરાવવી છે તે જણાવો. તમારા શહેરના પુરોહિત તમને ફોન કે WhatsApp પર સંપર્ક કરશે.

પુરોહિત માટે વિનંતી કરોપુરોહિત માટે વિનંતી કરો

આ શહેરોમાં પંડિત બુક કરો: અમદાવાદ સુરત વડોદરા ભાવનગર દાહોદ જિલ્લો નડિયાદ કોલકાતા બેંગલુરુ

આવનારા બધા તહેવાર અને વ્રત, તમારા શહેરની તારીખો સાથે

સંબંધિત લેખો

પૂજા અને સંસ્કાર

વાસ્તુ દોષ નિવારણ: જૂના ગ્રંથો શું ઉપાય કહે છે

જૂના વાસ્તુ ગ્રંથો ખરેખર કયા ઉપાય આપે છે, શ્લોક સાથે; આજે લોકો સમજદારીથી શું કરે છે; અને પિરામિડ, મીઠાના વાટકા, વિન્ડ ચાઇમ અને યંત્રો ક્યાંથી આવ્યાં.

પૂજા અને સંસ્કાર

વાસ્તુ પુરુષ મંડળ: 81 ખાનાં અને 45 દેવતા

81 ખાનાંનું વાસ્તુ પુરુષ મંડળ, બૃહત્ સંહિતા પ્રમાણે એક એક ખાનું: કથા, 45 દેવતા અને દરેક ક્યાં બેસે છે, વાસ્તુ પુરુષ કેવી રીતે સૂતા છે, મર્મ અને બ્રહ્મસ્થાન, અને આ જાળીની પૂજા શા માટે થાય છે.

પૂજા અને સંસ્કાર

સીમંત અને ગોદ ભરાઈ (ખોળો ભરવો): ક્યારે, કેવી રીતે

ગર્ભાવસ્થાના આશીર્વાદ સંસ્કારનાં અનેક નામ છે - સીમંતમ, ગોદ ભરાઈ, વળૈકાપ્પુ, શાદ: તે ક્યારે થાય છે, તે દિવસે શું શું થાય છે, તેની પાછળની વૈદિક વિધિ કઈ છે, અને તૈયારી કેવી રીતે કરવી.

Purohit App

Panchang & Kundali

Get App