ફ્લેટ અને ભાડાના ઘર માટે વાસ્તુ: શું લાગુ પડે
વાસ્તુના જૂના ગ્રંથો પોતાના અલગ પ્લોટ પર ઊભેલા, એક જ માલિકના ઘર માટે લખાયા હતા. તેથી ફ્લેટ કે ભાડાના ઘરમાં તેમના કેટલાક નિયમો લાગુ પડી શકતા નથી - પણ દીવાલો ક્યાં છે તેના નહીં, તમે ઘરમાં કેવી રીતે રહો છો તેના નિયમો કોઈ પણ ઘરમાં લાગુ પડે છે. અમે જોયેલા કોઈ પણ વાસ્તુ ગ્રંથમાં ફ્લેટની ચર્ચા નથી, અને આજના વાસ્તુ સલાહકારો ફ્લેટની દિશા કેવી રીતે જોવી એ વાતે પણ એકમત નથી. આ માર્ગદર્શિકામાં આટલું છે: ગ્રંથો શું ધારીને ચાલ્યા, આજના જાણકારો ફ્લેટને કેવી રીતે જુએ છે, હજી શું લાગુ પડે છે, ભાડૂત શું કરી શકે, અને "વાસ્તુ પ્રમાણે" કહીને વેચાતો ફ્લેટ ખરીદતાં પહેલાં શું પૂછવું.
ગ્રંથો કેવા ઘર માટે લખાયા હતા
વરાહમિહિરની છઠ્ઠી સદીની રચના બૃહત્ સંહિતા આખા પ્લોટ પર 81 ખાનાંનો નકશો પાથરે છે, અને મુખ્ય દરવાજો ચારેય દીવાલોમાંથી દરેક પરનાં આઠ સ્થાનોમાંથી કયા સ્થાને છે તે પરથી તેને પારખે છે (53.72-75). એમાં એવું ઘર ધારેલું છે જેની ચારેય બહારની દીવાલો પોતાની હોય અને જે પોતાની જમીન પર ઊભું હોય. ગ્રંથ ઘર બાંધનાર અને તેના માલિકને ઉદ્દેશીને વાત કરે છે: કામ શરૂ થાય ત્યારે પહેલી રેખા માલિક દોરે છે (53.100-101).
અનેક માળનાં મકાનોની વાત આવે છે ખરી, પણ હંમેશાં એક માલિકના ઘર કે મહેલ તરીકે. દક્ષિણ ભારતનો સ્થાપત્ય ગ્રંથ મયમત કહે છે કે ઉપલા માળે "થાંભલો થાંભલા પર ટકવો જોઈએ" (26.144), અને સમરાંગણ સૂત્રધાર તથા માનસાર ઇચ્છે છે કે ઉપલા માળના દરવાજા એકબીજાની બરાબર ઉપર હોય (39.44; XXXV.382). એક જ પ્લોટ પર એકની ઉપર એક ગોઠવાયેલાં, જુદા જુદા માલિકોનાં જુદાં ઘરોવાળું મકાન અમે જોયેલા કોઈ ગ્રંથમાં ચર્ચાયું નથી.
ગ્રંથો ફ્લેટની સૌથી નજીક આવે છે તે સહિયારી દીવાલની વાતમાં. વિશ્વકર્મા પ્રકાશ દીવાલને અડીને દીવાલ રાખી બંધાયેલાં શહેરી ઘરોને સારાં ગણતો નથી (14.31). દરેક ફ્લેટની દીવાલો સહિયારી હોય છે, એટલે આને તમારા ઘર પરનો ચુકાદો નહીં, પણ એ સંકેત તરીકે વાંચો કે લેખકોના મનમાં કોઈ જુદા પ્રકારનું મકાન હતું.
વાસ્તુ માટે ફ્લેટની દિશા કેવી રીતે જોવી
ગ્રંથો આ વિશે મૌન છે, તેથી આજના જાણકારોએ દરેકે પોતાની રીત બનાવી છે, અને પહેલા જ સવાલમાં તેઓ જુદા પડે છે: કયો દરવાજો ગણવો.
- ફ્લેટનો પોતાનો દરવાજો. એપાર્ટમેન્ટ સોસાયટી માટેની એક ઍપનો બ્લોગ કહે છે કે ફ્લેટની અંદર મુખ્ય દરવાજે બહાર તરફ મોં રાખીને ઊભા રહો અને હોકાયંત્ર કે ફોનની ઍપથી દિશા જુઓ: "આ દિશાને ફ્લેટની વાસ્તુ દિશા ગણવામાં આવે છે."
- મકાનનું પ્રવેશદ્વાર. એક સિમેન્ટ કંપનીની ઘર અંગેની માર્ગદર્શિકા કહે છે કે મકાનનું પ્રવેશદ્વાર પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ હોવું જોઈએ, અને જે ફ્લેટનો દરવાજો મકાનના પ્રવેશદ્વારની જ દિશામાં હોય તે "વધુ શુભ છે".
- કંઈ કહ્યું નથી. એક મોટી પ્રોપર્ટી વેબસાઇટની માર્ગદર્શિકા કયો દરવાજો ગણવો એ કહેતી નથી, અને બીજાં કેટલાંય પાનાં આ સવાલ જ છોડી દે છે.
એટલે બે સલાહકાર એક જ ફ્લેટને બે રીતે વાંચી શકે. ફ્લેટ વિશેના બીજા નિયમો જે તમારા જોવામાં આવશે, જેમ કે "ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર સૌથી સારો", તેમનું પણ એવું જ છે: એ આજની સલાહ છે, અને કોઈ જૂનો ગ્રંથ મકાનના માળને ક્રમ આપતો નથી. દરવાજાની જૂની પદ્ધતિ, દરેક દીવાલ પરનાં સ્થાનો અને દરેક બાજુનાં શુભ સ્થાનો સાથે, અમારી મુખ્ય દરવાજાની માર્ગદર્શિકામાં આપી છે; એ પદ્ધતિ કોરિડોર પર પડતા ફ્લેટના દરવાજાને લાગુ પાડવી એ પોતે જ આજના સમયનું પગલું છે.
કોઈ પણ ઘરમાં શું લાગુ પડે છે
પરંપરાનો મોટો ભાગ દીવાલો વિશે નહીં, આચરણ વિશે છે, અને એમાંના કશા માટે પોતાનો પ્લોટ જરૂરી નથી.
- માથું પૂર્વ કે દક્ષિણ તરફ રાખીને સૂવું. બૃહત્ સંહિતા કહે છે કે માથું ઉત્તર કે પશ્ચિમ તરફ રાખીને ન સૂવું (53.124), અને વિષ્ણુ પુરાણ પૂર્વ કે દક્ષિણ સિવાયની કોઈ પણ દિશાને આરોગ્ય માટે સારી નથી ગણતું (3.11). પલંગ લગભગ હંમેશાં ફેરવી શકાય છે. જુઓ સૂવાની દિશા.
- ભગવાનને સ્વચ્છ, સ્થિર જગ્યા આપો. બૃહત્ સંહિતા ભગવાનનો ઓરડો ઈશાન ખૂણામાં રાખે છે (53.118); ફ્લેટમાં એ ઓરડાને બદલે કોઈ ખૂણો કે છાજલી હોઈ શકે. જૂના ગૃહસ્થ નિયમોમાં સવારની પ્રાર્થના પૂર્વ તરફ મોં રાખીને થાય છે (આશ્વલાયન ગૃહ્યસૂત્ર 3.7). અને શિવ પુરાણ કહે છે: "જ્યાં મન પૂરેપૂરું ઠરે, એ જગ્યા બધી જગ્યાઓમાં સૌથી ઉત્તમ છે" (વિદ્યેશ્વર સંહિતા 15.6). જુઓ પૂજા રૂમનું વાસ્તુ.
- ઘરનો મધ્ય ભાગ સ્વચ્છ રાખો. બૃહત્ સંહિતા માલિકને કહે છે કે ઘરની વચ્ચે આવેલા બ્રહ્મસ્થાનની ખાસ કાળજી રાખે અને તેને સ્વચ્છ રાખે (53.66). પછીના ગ્રંથો પણ તેના પર બાંધકામ, દીવાલો અને થાંભલા આવવા દેતા નથી (મયમત 26.2; વિશ્વકર્મા પ્રકાશ 7.108-110). ફ્લેટમાં દીવાલો બિલ્ડરનો નિર્ણય છે; ઘરની વચ્ચેનો ભાગ સ્વચ્છ અને ખાલી રાખવો એ તમારા હાથમાં છે.
- દરવાજાનું માન રાખો. મત્સ્ય પુરાણ કહે છે કે મુખ્ય દરવાજાને જળના કળશ, પાંદડાં અને વેલથી શણગારવો અને રોજ નૈવેદ્ય, ચોખાના દાણા અને જળથી તેનું પૂજન કરવું (255.18-19). ધર્મગ્રંથોના રોજના નૈવેદ્યમાં દરવાજા પાસે મરુતો માટે થોડું અન્ન પણ મૂકવામાં આવે છે (મનુસ્મૃતિ 3.88). ફ્લેટનો આગળનો દરવાજો જ તમારો મુખ્ય દરવાજો છે: તેને આખો અને સ્વચ્છ રાખો, શણગારો, અને તમારા ઘરની રીત પ્રમાણે રોજ તેનું માન રાખો.
બે ઓરડા વિશે અલગ વાત કરવી પડે. રસોડાનું જૂનું સ્થાન અગ્નિ ખૂણો છે (બૃહત્ સંહિતા 53.118), પણ ફ્લેટમાં તે બિલ્ડરે જ્યાં મૂક્યું ત્યાં હોય છે, અને બીજા ખૂણામાં આવેલા રસોડા માટે અમે જોયેલો કોઈ ગ્રંથ ઉપાય આપતો નથી; જુઓ રસોડાનું વાસ્તુ. ઓરડા સાથે જોડાયેલાં ટોઇલેટ તો જૂના ગ્રંથોમાં છે જ નહીં. ધર્મગ્રંથો શૌચ માટે વ્યક્તિને ઘરથી દૂર જવાનું કહે છે (મનુસ્મૃતિ 4.151), મયમત શૌચાલયને નૈઋત્ય બાજુના અલગ બાંધકામમાં રાખે છે (26.214), અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશ તેને દક્ષિણ અને નૈઋત્યની વચ્ચે મૂકે છે (2.96). જોડાયેલું બાથરૂમ ક્યાં હોઈ શકે એ વિશેનો દરેક નિયમ આજના સમયનો છે; જુઓ ટોઇલેટ અને બાથરૂમનું વાસ્તુ.
ભાડાના ઘર માટે વાસ્તુ
ગ્રંથો ઘર બાંધનાર અને તેના માલિકને ઉદ્દેશીને લખાયા છે. ભાડૂત દીવાલ કે રસોડું ખસેડી શકતો નથી, અને ગ્રંથોમાં ક્યાંય ભાડૂતને એવું કરવાનું કહ્યું પણ નથી. પરંપરાની બે વાતો એવા ઘરને સ્પર્શે છે જે તમે બાંધ્યું નથી.
- જૂના ઘરની ગણતરી નવેસરથી થતી નથી. નવું ઘર બાંધતાં પહેલાં તેનાં માપની અમુક ગણતરીઓ (આય-વ્યય) કરવામાં આવે છે અને બાંધકામનો મહિનો કાળજીથી પસંદ કરવામાં આવે છે. વિશ્વકર્મા પ્રકાશ કહે છે કે જૂના ઘર માટે આય-વ્યય કે મહિનો જોવાની જરૂર નથી (2.93). એમાં ભાડૂતનો ઉલ્લેખ નથી, પણ પહેલેથી ઊભેલા ઘરની સૌથી નજીક ગ્રંથો આ જગ્યાએ આવે છે.
- રહેવા જતી વખતે એક વિધિ. જેના અગાઉના રહેવાસીઓને તમે ઓળખતા ન હો એવા રિસેલ કે ભાડાના ઘરમાં રહેવા જાઓ ત્યારે, વિધિપૂર્વકની સ્વચ્છ શરૂઆત તરીકે, ઘણા પુરોહિતો વાસ્તુ શાંતિની સલાહ આપે છે; જુઓ અમારી વાસ્તુ શાંતિ માર્ગદર્શિકા. નવા ઘરમાં ગૃહપ્રવેશ થાય છે, એટલે કે પ્રવેશની વિધિ, જેના પૂરા સ્વરૂપમાં વાસ્તુ શાંતિ પણ સમાયેલી છે.
આજના સલાહકારો કહે છે કે વાસ્તુ ભાડૂતોને પણ લાગુ પડે છે, અને એવા ઉપાયો આપે છે જેમાં બાંધકામની જરૂર ન પડે: ભાડાનાં ઘરો વિશે એક સલાહકારનું પાનું મીઠાના પાણીથી પોતું, ધૂપ અને મની પ્લાન્ટ સૂચવે છે. આમાંનો કોઈ પણ જૂના ગ્રંથોમાં ઘર માટેનો ઉપાય નથી.
ગ્રંથો પ્રમાણે ભાડૂત જે કરી શકે તે ઉપરની યાદી જ છે: પલંગ, દેવસ્થાન, ઘરનો મધ્ય ભાગ અને દરવાજો. જ્યાં ઓરડા પસંદ કરવાની છૂટ હોય, ત્યાં તમે જૂની ગોઠવણ પણ અનુસરી શકો, જેમ કે દેવસ્થાન ઈશાન ખૂણામાં.
"વાસ્તુ પ્રમાણે" કહીને વેચાતો ફ્લેટ ખરીદતાં પહેલાં
આ લેબલ બહુ સામાન્ય છે. એક મોટા પ્રોપર્ટી પોર્ટલની જાહેરાતોના વિશ્લેષણ વિશે બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડે (16 સપ્ટેમ્બર 2025) અહેવાલ આપ્યો હતો: પુણેમાં વેચાણ માટેનાં 56% ઘરોને "વાસ્તુ પ્રમાણે" ગણાવાયાં હતાં, અને મુંબઈ, દિલ્હી, બેંગલુરુ અને હૈદરાબાદમાં 43% થી 55%. એ જ લેખ ચેતવે છે: "કેટલીક જાહેરાતો આ શબ્દ કોઈ વ્યાવસાયિક પ્રમાણપત્ર વિના, માત્ર માર્કેટિંગ લેબલ તરીકે ઢીલી રીતે વાપરતી હોઈ શકે." આ શબ્દ ઢીલી રીતે વપરાઈ શકે છે, એટલે પૂછો કે શું ચકાસ્યું હતું:
- કયો દરવાજો જોયો: ફ્લેટનો પોતાનો દરવાજો કે મકાનનું પ્રવેશદ્વાર (ઉપર જુઓ).
- મુખ્ય દરવાજાનું સ્થાન તેની દીવાલ પર ક્યાં છે, અને તેની દિશા પણ; યાદ રાખજો કે દરવાજાની જૂની પદ્ધતિ ફ્લેટને લાગુ પાડવી એ આજના સમયનું પગલું છે.
- રસોડાનો ખૂણો, અને તે અગ્નિ ખૂણો છે કે નહીં.
- ભગવાન માટેની જગ્યા ફ્લેટના કે કોઈ ઓરડાના ઈશાન ખૂણામાં.
- બેડરૂમ: દરેક પલંગ માથું પૂર્વ કે દક્ષિણ તરફ રહે એમ ગોઠવી શકાય છે કે નહીં.
- ટોઇલેટ: તે ક્યાં છે, જો એ તમારા માટે મહત્ત્વનું હોય; યાદ રાખજો કે તેમના વિશેના નિયમો આજના સમયના છે.
ઉત્તર દિશા દર્શાવેલો ફ્લોર પ્લાન માગો, અને ફોનના હોકાયંત્રથી આ મુદ્દા જાતે ચકાસો. તમને ગમતો ફ્લેટ આમાંના કોઈ એક મુદ્દામાં પાછો પડે, તો તેને બૃહત્ સંહિતામાં જગ્યાની પરખ વિશેની આ પંક્તિ સામે તોલજો: જે વ્યક્તિનું મન કોઈ જગ્યાએ પ્રસન્ન રહે, તેના માટે એ જગ્યા શુભ છે (53.95).
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.