ટોઇલેટ વાસ્તુ: બાથરૂમ, સીટની દિશા અને ઈશાનમાં ટોઇલેટ
જૂના ગ્રંથોમાં બેડરૂમ સાથે જોડાયેલા ટોઇલેટની કલ્પના જ નથી. તેઓ શૌચ માટે ઘરથી દૂર, દક્ષિણ કે નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) તરફ જવાનું કહે છે, અને જે બે વાસ્તુ ગ્રંથો શૌચાલયને સ્થાન આપે છે તે બંને તેને નૈઋત્ય બાજુએ મૂકે છે. "ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ)માં ક્યારેય ટોઇલેટ નહીં" એવો આજનો નિયમ આ જ પરંપરામાંથી ઊગ્યો છે, પણ કોઈ શાસ્ત્રીય ગ્રંથ એવું કહેતો નથી. જો તમારા ઘરમાં ટોઇલેટ ઈશાનમાં હોય, તો જૂના ગ્રંથો પ્રમાણે સુધારવા જેવું કંઈ નથી: તેને સાફ રાખો, પૂજાનું સ્થાન તેનાથી દૂર રાખો, અને આ નિયમ ક્યાંથી આવ્યો અને મુખ કઈ દિશામાં રાખવું તે જાણવા આગળ વાંચો.
જૂના ગ્રંથો શું કહે છે: ઘરથી દૂર
અમે તપાસેલા જે ધર્મગ્રંથો અને પુરાણો આ વિશે વાત કરે છે, તે બધા માનીને જ ચાલે છે કે આ ક્રિયા બહાર થાય, લોકો જ્યાં રહે, રાંધે અને પ્રાર્થના કરે ત્યાંથી દૂર:
- મનુસ્મૃતિ (4.151): "રહેઠાણથી દૂર મૂત્રત્યાગ કરવો, દૂર જઈને પગ ધોવા, અને એઠું અન્ન પણ દૂર જઈને ફેંકવું" (ગંગાનાથ ઝાનો અનુવાદ). ગેઓર્ગ બ્યૂલરના અનુવાદમાં આ જ શ્લોક સ્નાનનું પાણી પણ દૂર નાખવાનું કહે છે; ટીકાકારો એ શબ્દનો જુદો જુદો અર્થ કરે છે.
- ગૌતમ ધર્મસૂત્ર (9.39), યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ (1.154) અને મહાભારત પણ આ જ કહે છે. મહાભારત (અનુશાસન પર્વ)ના શબ્દોમાં: "કુદરતી હાજત માટે હંમેશાં પોતાના રહેઠાણથી ઘણે દૂરની જગ્યાએ જવું."
- શિવ પુરાણ (વિદ્યેશ્વર સંહિતા 13.10): "તે ઘરથી દૂરની જગ્યાએ હોવું જોઈએ. તે ઢંકાયેલી જગ્યા હોવી જોઈએ."
એમાંથી બે ગ્રંથો દિશા પણ જણાવે છે, અને બંને દક્ષિણ કે નૈઋત્ય તરફ જ સંકેત કરે છે:
- આપસ્તંબ ધર્મસૂત્ર (1.11.31.2): "દક્ષિણ કે નૈઋત્ય તરફ જઈને, ઘરથી દૂર મળત્યાગ કરવો."
- વિષ્ણુ પુરાણ (3.11.8-9): નૈઋત્ય તરફ, ઘરથી તીર ફેંકાય તેટલા અંતરથી પણ આગળ. વિલ્સનના 1840ના અંગ્રેજી અનુવાદમાં અહીં "દક્ષિણ-પૂર્વ" લખ્યું છે, પણ મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ નૈર્ઋત્યનો અર્થ દક્ષિણ-પશ્ચિમ થાય છે.
સલામતી માટે નિયમમાં છૂટ પણ છે. આપસ્તંબ ઉમેરે છે કે સૂર્યાસ્ત પછી ગામની બહાર કે ઘરથી દૂર ન જવું (1.11.31.3). સ્નાનની જગ્યા પણ બહાર જ હતી: મત્સ્ય પુરાણ સ્નાનનો મંડપ ઘરની બહાર મૂકે છે (256.35).
વાસ્તુ ગ્રંથોમાં ટોઇલેટ અને બાથરૂમની દિશા
બૃહત્ સંહિતા, મત્સ્ય પુરાણ અને અગ્નિ પુરાણના ઘરના નકશામાં શૌચાલય છે જ નહીં. પછીના બે વાસ્તુ ગ્રંથોમાં છે, અને બંને તેને નૈઋત્ય બાજુએ મૂકે છે:
- મયમત (26.214), મકાન બાંધકામ વિશેનો દક્ષિણ ભારતીય ગ્રંથ: શૌચાલયો નિર્ઋતિના, એટલે કે નૈઋત્યના, ખાનામાં હોય છે, અને તે પણ મુખ્ય ઘરની બહાર ઊભેલા એક અલગ ઉપમકાનમાં.
- વિશ્વકર્મા પ્રકાશ (2.96): યામ્ય-નૈર્ઋત્યયોર્ મધ્યે પુરીષ-ત્યાગ-મંદિરમ્ - દક્ષિણ અને નૈઋત્યની વચ્ચે શૌચ માટેનો ઓરડો.
બંને ગ્રંથો ઘરની એક બાજુ જણાવે છે, ઘરનું મુખ કઈ દિશામાં છે તે નહીં. તેથી પૂર્વમુખી, ઉત્તરમુખી, પશ્ચિમમુખી કે દક્ષિણમુખી, કોઈ પણ ઘર માટે જવાબ એક જ છે.
આ ગ્રંથો સ્નાનની જગ્યાને શૌચાલયથી અલગ રાખે છે. વિશ્વકર્મા પ્રકાશ સ્નાનની જગ્યા પૂર્વમાં મૂકે છે (2.94), દક્ષિણ અને નૈઋત્યની વચ્ચેના પોતાના શૌચાલયથી ઘણી દૂર. મયમતના ઉપમકાનમાં સ્નાનગૃહો ઉત્તર બાજુએ, ઈશાન ખૂણાની પાસે છે (26.216), નૈઋત્યમાંનાં શૌચાલયોથી ઘરની બીજી બાજુએ. માનસાર, જેમાં શૌચાલય છે જ નહીં, બાથરૂમ ઉત્તરમાં, ઈશાનની પાસે મૂકે છે (XXXVI.41).
ઈશાનમાં ટોઇલેટ: "ઈશાનમાં ક્યારેય નહીં" ક્યાંથી આવ્યું
અમે તપાસેલો કોઈ પણ શાસ્ત્રીય વાસ્તુ ગ્રંથ એવું નથી કહેતો કે ઈશાનમાં શૌચાલય હોય તો નુકસાન થાય. આજનો નિયમ ત્રણ એવી વાતો પર ટકેલો છે જે ગ્રંથો ખરેખર કહે છે:
- ઈશાન ખૂણામાં વાસ્તુ પુરુષનું માથું છે (બૃહત્ સંહિતા 53.51; વિશ્વકર્મા પ્રકાશ 5.2-3).
- ઈશાન દેવસ્થાન, એટલે કે પૂજાના ઓરડા માટેની જગ્યા છે (બૃહત્ સંહિતા 53.118). અમારી પૂજા રૂમ માર્ગદર્શિકા જુઓ.
- જ્યાં ગ્રંથો શૌચાલયને સ્થાન આપે છે, ત્યાં તે સામેના ખૂણા તરફ, એટલે કે નૈઋત્ય તરફ જાય છે.
આજના વાસ્તુ જાણકારો આ જ તર્કને ઘર સાથે જોડાયેલા ટોઇલેટ સુધી લંબાવે છે, જેની જૂના ગ્રંથો ક્યારેય ચર્ચા કરતા નથી. પરંપરાનું આ વાજબી અર્થઘટન છે, અને નૈઋત્યમાં શૌચાલયનું સ્થાન એનો ખરો શાસ્ત્રીય સગો છે, પણ "ઈશાનમાં ક્યારેય નહીં" એ આધુનિક વિસ્તરણ છે, ગ્રંથમાંથી ટાંકેલો નિયમ નહીં. ગ્રંથોમાં દરેક દિશા સાથે શું જોડાયેલું છે તે માટે વાસ્તુ દિશાઓ જુઓ.
જૂના ગ્રંથો અને આજની વેબસાઇટો, સાથે સાથે
ટોઇલેટ વાસ્તુની લોકપ્રિય માર્ગદર્શિકાઓ કોઈ ગ્રંથ ટાંકતી નથી, અને તે ન તો એકબીજા સાથે મેળ ખાય છે, ન ગ્રંથો સાથે:
| સ્રોત | ટોઇલેટ ક્યાં હોય | તમારું મુખ કઈ દિશામાં |
|---|---|---|
| મનુસ્મૃતિ, ગૌતમ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, મહાભારત | ઘરથી દૂર | દિવસે ઉત્તર, રાત્રે દક્ષિણ |
| વિષ્ણુ પુરાણ | નૈઋત્ય, તીર ફેંકાય તેનાથી વધુ અંતરે | દિવસે ઉત્તર, રાત્રે દક્ષિણ |
| આપસ્તંબ ધર્મસૂત્ર | દૂર, દક્ષિણ કે નૈઋત્ય તરફ | મળ માટે દક્ષિણ, મૂત્ર માટે ઉત્તર |
| મયમત | મુખ્ય ઘરની બહારનું ઉપમકાન, નૈઋત્ય | જણાવ્યું નથી |
| વિશ્વકર્મા પ્રકાશ | દક્ષિણ અને નૈઋત્યની વચ્ચે | જણાવ્યું નથી |
| એક મોટી પ્રોપર્ટી વેબસાઇટ (આધુનિક) | વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) કે નૈઋત્ય, ઈશાન નહીં | દક્ષિણ કે પશ્ચિમ |
| એક પેઇન્ટ કંપનીની હોમ-ડિઝાઇન વેબસાઇટ (આધુનિક) | વાયવ્ય; અગ્નિ (દક્ષિણ-પૂર્વ) કે ઈશાન "પણ વિચારી શકાય" | ઉત્તર કે દક્ષિણ |
જ્યારે લોકપ્રિય માર્ગદર્શિકાઓ એક જ પ્રશ્નના જુદા જુદા જવાબ આપે, ત્યારે સમજવું કે એ નિયમ કોઈ સ્થિર પરંપરા નથી.
ઈશાનના ટોઇલેટ માટે વેચાતા ઉપાયો
ઈશાનના ટોઇલેટ માટે સામાન્ય યાદી આવી હોય છે: વાસ્તુ પિરામિડ (એક પ્રોપર્ટી વેબસાઇટ તો બ્લેક ટુર્મલાઇન જેવા સ્ફટિક પણ સૂચવે છે), દર અઠવાડિયે કે દર મહિને બદલાતું દરિયાઈ મીઠાનું વાટકું, સામેની દીવાલ પર અરીસો, "નોર્થઈસ્ટ યંત્ર", અમુક ખાસ રંગો. આમાંનું કંઈ પણ બૃહત્ સંહિતામાં, મત્સ્ય કે અગ્નિ પુરાણમાં, કે પછીના વાસ્તુ ગ્રંથોમાં નથી. તે ક્યાંથી આવ્યું:
- પિરામિડ: પશ્ચિમનું "પિરામિડ પાવર" આંદોલન, જે 1930ના દાયકામાં શરૂ થયું અને 1970ના દાયકામાં લોકપ્રિય બન્યું. પિરામિડ-વાસ્તુની એક ભારતીય બ્રાન્ડ પોતે જ પોતાની પદ્ધતિ 1970ના દાયકાની ગણાવે છે અને તેને "એક ન્યૂ એજ વિજ્ઞાન" કહે છે.
- મીઠાનાં વાટકાં: એક ફેંગ શુઈ જાણકાર લખે છે કે મીઠાના પાણીના ઉપાયનું મૂળ મોટે ભાગે 1990ના દાયકાના અંતનાં અંગ્રેજી ફેંગ શુઈ પુસ્તકોમાં મળે છે.
- અરીસા: ઉપાય તરીકે અરીસો ફેંગ શુઈ મારફતે આવ્યો (બગુઆ અરીસો ચીની છે); શાસ્ત્રીય વાસ્તુ ગ્રંથો અરીસાનો ઉલ્લેખ માત્ર શણગાર તરીકે જ કરે છે.
- વાસ્તુ દોષ યંત્રો: યંત્રો પૂજાનું જૂનું સ્વરૂપ છે. જેનો કોઈ જૂનો આધાર નથી તે છે વાસ્તુ દોષ દૂર કરવા વેચાતી તાંબાની પ્લેટ; આવી પ્લેટો આધુનિક ટેલિશોપિંગ સાથે દેખાવા લાગી. ઍડવર્ટાઇઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાએ ટેલિશોપિંગની એવી વાસ્તુ અને યંત્ર જાહેરાતો સામેની ફરિયાદો માન્ય રાખી છે, જેમના દાવા સાબિત થયા ન હતા.
શાસ્ત્રીય ગ્રંથો "ખોટી" દિશાના ઓરડા માટે કોઈ ઉપાય આપતા જ નથી. અને "ઈશાનમાં ટોઇલેટ" માત્ર વાસ્તુ દોષની આધુનિક યાદીઓમાં જ દેખાય છે, તેથી પરંપરામાં દૂર કરવા જેવું કંઈ નથી. ગ્રંથો ખરેખર શું સૂચવે છે તે અમારી વાસ્તુ દોષના ઉપાયો વિશેની માર્ગદર્શિકા જણાવે છે.
ફ્લેટમાં શું કરવું વાજબી છે
ફ્લેટમાં તમે ટોઇલેટ ખસેડી શકતા નથી, અને ખસેડવાની જરૂર પણ નથી. નીચેની વાતો વ્યવહારુ સમજની છે, શાસ્ત્રવચન નથી:
- તેને સાફ અને કોરું રાખો, દરવાજો બંધ અને એક્ઝોસ્ટ ચાલુ. ગ્રંથો કહે છે કે ગંદકી રહેઠાણથી દૂર રાખવી; આજના ફ્લેટમાં સ્વચ્છતા અને બંધ દરવાજો એની સૌથી નજીકની વાત છે.
- પૂજાનું સ્થાન તેનાથી દૂર રાખો. પૂજાની છાજલી ટોઇલેટની દીવાલ પર કે તેના દરવાજાની સામે ન રાખો. કોઈ શ્લોક આવું કહેતો નથી, પણ ગ્રંથો જે શુદ્ધતા માગે છે તે આ જ દિશામાં સંકેત કરે છે.
- જો મનમાં આનો ભાર રહેતો હોય, તો ઘર માટે પરંપરાનો પોતાનો વિધિ વાસ્તુ શાંતિ છે. પુરોહિતો નવા ઘરમાં રહેવા જતી વખતે, રિનોવેશન પછી, કે આવી કોઈ ચિંતા મનમાંથી ન જાય ત્યારે તે કરાવે છે; અમારી વાસ્તુ શાંતિ માર્ગદર્શિકા તે સમજાવે છે.
ફ્લેટમાં દિશાઓ કેવી રીતે જોવી, અને ભાડૂઆત માટે વાસ્તુનો શો અર્થ છે, તે માટે ફ્લેટ અને ભાડાના ઘરમાં વાસ્તુ જુઓ.
ટોઇલેટ સીટનું મુખ કઈ દિશામાં હોવું જોઈએ?
સાધન માટે ભલે નહીં, પણ વ્યક્તિ માટે પરંપરા પાસે સ્પષ્ટ જવાબ છે. મનુસ્મૃતિ 4.50 (ગેઓર્ગ બ્યૂલરનો અનુવાદ; ઝાના અનુવાદમાં 4.51): "મળમૂત્રનો ત્યાગ દિવસે ઉત્તર તરફ મુખ રાખીને, રાત્રે દક્ષિણ તરફ મુખ રાખીને કરવો, અને બંને સંધ્યા સમયે દિવસની જેમ જ (દિશામાં)." યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ (1.16), વિષ્ણુ સ્મૃતિ (60.2), ગૌતમ ધર્મસૂત્ર (9.41-43), મહાભારત અને વિષ્ણુ, માર્કંડેય, પદ્મ તથા સ્કંદ પુરાણ, બધાં આ જ નિયમ આપે છે. (માત્ર આપસ્તંબ ધર્મસૂત્ર તેને બે ભાગમાં વહેંચે છે: મળ માટે દક્ષિણ તરફ, મૂત્ર માટે ઉત્તર તરફ મુખ, 1.11.31.1.)
સીટનું મુખ તો એક જ દિશામાં હોય, અને ગ્રંથો એ વાતની છૂટ આપે છે. શિવ પુરાણ કહે છે: "ઉત્તર તરફ મુખ રાખીને બેસવું. કોઈ અડચણને કારણે એ શક્ય ન હોય તો બીજી દિશાઓ તરફ મુખ રાખીને બેસી શકાય" (વિદ્યેશ્વર સંહિતા 13.10). તેથી જો તમે નવી સીટ બેસાડી રહ્યા હો અને પરંપરા પાળવા માગતા હો, તો તેને એવી રીતે ગોઠવો કે બેસતી વખતે તમારું મુખ ઉત્તર તરફ રહે. જો તમારી સીટ પહેલેથી બીજી દિશામાં હોય, તો શિવ પુરાણ પોતે જ એ સ્વીકારે છે.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.