વાસ્તુ દિશાઓ: દરેક દિશા, દિક્પાલ અને ઉપયોગ
વાસ્તુ આઠ દિશાઓ સાથે કામ કરે છે, અને દરેક દિશાના પોતાના રક્ષક દેવ છે: પૂર્વમાં ઇન્દ્ર, દક્ષિણ-પૂર્વમાં અગ્નિ, દક્ષિણમાં યમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં નિઋતિ, પશ્ચિમમાં વરુણ, ઉત્તર-પશ્ચિમમાં વાયુ, ઉત્તરમાં કુબેર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં ઈશ. ઘરના મધ્યમાં બ્રહ્મા છે. કઈ વસ્તુ ક્યાં રાખવી, એ બાબતમાં વરાહમિહિરનો છઠ્ઠી સદીનો ગ્રંથ બૃહત્ સંહિતા ફક્ત ચાર ખૂણા જ જણાવે છે: ઉત્તર-પૂર્વમાં દેવસ્થાન, દક્ષિણ-પૂર્વમાં રસોડું, દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં ઘરવખરી, અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં ખજાનો અને અનાજનો કોઠાર (53.118). જૂના ગ્રંથો અને નવાં પુસ્તકોનું આખું ચિત્ર જોવા માટે વાસ્તુ શાસ્ત્રની સમજૂતી વાંચો.

આઠ રક્ષક દેવ અને ખૂણાનાં નામ
દિશાઓના રક્ષક દેવ, એટલે કે દિક્પાલ, સંસ્કૃતના પ્રાચીન શબ્દકોશ અમરકોશના એક જ શ્લોકમાં ગણાવ્યા છે (1.3.2): ઇન્દ્રો વહ્નિઃ પિતૃપતિર્નૈઋતો વરુણો મરુત્ / કુબેર ઈશઃ પતયઃ પૂર્વાદીનાં દિશાં ક્રમાત્. સાદા શબ્દોમાં: ઇન્દ્ર, અગ્નિ (વહ્નિ, એટલે અગ્નિ), યમ (પિતૃપતિ, એટલે પિતૃઓના સ્વામી), નિઋતિ (નૈઋત), વરુણ, વાયુ (મરુત્, એટલે પવન), કુબેર અને ઈશ, પૂર્વથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ દિશાઓના સ્વામી છે.
ચાર ખૂણાનાં સંસ્કૃત નામ આ રક્ષક દેવો પરથી જ પડ્યાં છે: ઈશ પરથી ઐશાન્ય કે ઈશાન્ય (ઉત્તર-પૂર્વ), અગ્નિ પરથી આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ), નિઋતિ પરથી નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) અને વાયુ પરથી વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ). ગ્રંથો આ નામોને રોજબરોજના શબ્દોની જેમ વાપરે છે. ઓરડાઓ વિશેનો બૃહત્ સંહિતાનો શ્લોક ઐશાન્યં દેવગૃહમ્ થી શરૂ થાય છે, એટલે કે ઉત્તર-પૂર્વમાં દેવોનું ઘર (53.118). ચાર મુખ્ય દિશાઓ પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર છે.
આ રક્ષક દેવોને વાસ્તુ પુરુષ મંડળના દેવોથી અલગ સમજવા: 81 ખાનાંના એ મંડળમાં બૃહત્ સંહિતા ઉત્તર-પૂર્વ ખૂણે અગ્નિનું એક નામ શિખી, અને દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણે પવન એટલે અનિલને બેસાડે છે (53.43). અમારી મંડળ વિશેની માર્ગદર્શિકા એક એક ખાનું સમજાવે છે.
ગ્રંથો દરેક દિશામાં શું રાખે છે
બૃહત્ સંહિતા ફક્ત ચાર ખૂણા જ જણાવે છે. મત્સ્ય પુરાણ (256.33-35), અગ્નિ પુરાણ (105.28-30 અને 106.18-19), મયમત (26.216) અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશ વધુ વિગત આપે છે. વિશ્વકર્મા પ્રકાશમાં સોળ ઓરડાની યોજના આઠ દિશાઓ અને તેમની વચ્ચેનાં બિંદુઓ ફરતે ગોઠવાય છે (2.94-98); તેના કેટલાક શ્લોક લુપ્ત છે, અને તેના આધુનિક સંપાદક ખૂટતો ભાગ બીજા ગ્રંથમાંથી પૂરે છે. જ્યાં "-" છે, ત્યાં બૃહત્ સંહિતા કશું જણાવતી નથી.
| દિશા | બૃહત્ સંહિતા 53.118 | બીજા ગ્રંથો |
|---|---|---|
| ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન્ય) | દેવસ્થાન, "દેવો માટેનો ઓરડો" | દેવસ્થાન અને શાંતિકર્મ માટેનો ઓરડો (મત્સ્ય); દેવસ્થાન (વિશ્વકર્મા પ્રકાશ 2.94); ઘરની ફરતેના વધારાના ભાગમાં પૂજાનો ઓરડો અને કૂવો (મયમત 26.216); દેવતાઓ માટેનો ખંડ (અગ્નિ 106.19) |
| પૂર્વ | - | સ્નાનગૃહ (વિશ્વકર્મા પ્રકાશ 2.94); ખજાનાનું ઘર (અગ્નિ 106.18) |
| દક્ષિણ-પૂર્વ (આગ્નેય) | રસોડું | રસોડું, અને તેની ઉત્તરે બાજુમાં પાણી (મત્સ્ય); રસોડું (અગ્નિ 106.18; વિશ્વકર્મા પ્રકાશ 2.94) |
| દક્ષિણ | - | પલંગ અને શયનખંડ (અગ્નિ 105.29, 106.18) |
| દક્ષિણ-પશ્ચિમ (નૈઋત્ય) | ઘરનાં વાસણ અને સામાન | ઘરનાં બધાં સાધનો (મત્સ્ય); શસ્ત્રો (અગ્નિ 106.18); પ્રસૂતિગૃહ (વિશ્વકર્મા પ્રકાશ 2.98) |
| પશ્ચિમ | - | કીમતી વસ્તુઓ (અગ્નિ 105.28-30); ભોજનખંડ (અગ્નિ 106.19) |
| ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય) | ખજાનો અને અનાજનો કોઠાર | ધન અને અનાજ (મત્સ્ય); અનાજનો કોઠાર (અગ્નિ 106.19) |
| ઉત્તર | - | ભંડારિયું (વિશ્વકર્મા પ્રકાશ 2.94); ધન અને ઢોરઢાંખર (અગ્નિ 105.28-30); ભંડાર (અગ્નિ 106.19) |
વિશ્વકર્મા પ્રકાશ વચ્ચેનાં બિંદુઓ પણ જણાવે છે: દક્ષિણ-પૂર્વ અને પૂર્વની વચ્ચે દહીં વલોવવાની જગ્યા, દક્ષિણ-પૂર્વ અને દક્ષિણની વચ્ચે ઘીનો ભંડાર (2.95), દક્ષિણ અને દક્ષિણ-પશ્ચિમની વચ્ચે શૌચાલય, દક્ષિણ-પશ્ચિમ અને પશ્ચિમની વચ્ચે અભ્યાસખંડ (2.96), પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પશ્ચિમની વચ્ચે રુદન કે ક્રોધ માટેનો ઓરડો, ઉત્તર-પશ્ચિમ અને ઉત્તરની વચ્ચે દંપતીનો ઓરડો, અને ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વની વચ્ચે ઔષધિઓ (2.96-97). મત્સ્ય પુરાણ સ્નાન માટેનો મંડપ અને કારખાનું ઘરની બહાર જ રાખે છે (256.33-35). રસોડા વિશે વિગતે જાણવા અમારી રસોડાના વાસ્તુની માર્ગદર્શિકા જુઓ.
આમાંનો કોઈ ગ્રંથ બીજી દિશામાં આવેલા ઓરડા માટે કોઈ ઉપાય આપતો નથી (જુઓ ગ્રંથો ખરેખર કોને વાસ્તુ દોષ ગણે છે). પહેલેથી બનેલા ઘરમાં જે થઈ શકે તે વ્યવહારુ છે: જ્યાં સહેલું હોય ત્યાં ઓરડાનો ઉપયોગ બદલવો. ઘર માટે પરંપરા જે વિધિ રાખે છે તે વાસ્તુ યજ્ઞ છે, જે મત્સ્ય પુરાણ પાંચ પ્રસંગે કરવાનું કહે છે, જેમાંનો એક જગ્યાની શાંતિ છે (256.10-11); આજે તે વાસ્તુ શાંતિ તરીકે થાય છે, જે અમારી વાસ્તુ શાંતિ માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે.
ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન) વાસ્તુ અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ (નૈઋત્ય) વાસ્તુ
ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન્ય). આ માથાનો અને દેવોનો ખૂણો છે. વાસ્તુ પુરુષનું માથું અહીં છે (બૃહત્ સંહિતા 53.51), ઉપરની દરેક યાદી દેવસ્થાન અહીં જ રાખે છે, અને ધર્મસૂત્રો ઘરનાં રોજનાં કેટલાંક અર્પણ ઘરના ઉત્તર-પૂર્વ ભાગમાં કરવાનું કહે છે (આપસ્તંબ ધર્મસૂત્ર 2.2.3.23). ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વમાં પાણી સારું ગણાય છે: ઉત્તરમાં જળાશય ધન લાવે છે, અને ઉત્તર-પૂર્વમાં સંતાનોની સમૃદ્ધિ (બૃહત્ સંહિતા 53.119).
એક જાણીતી માન્યતા ગ્રંથોથી ઊલટી છે: કોઈ ગ્રંથ ઘરને ઉત્તર-પૂર્વ તરફ વધારવાને શુભ ગણતો નથી, અને મત્સ્ય પુરાણ તેનું પરિણામ અનાજની હાનિ ગણાવે છે (256.33). દેવસ્થાન વિશે અમારી પૂજાઘરની માર્ગદર્શિકા જુઓ.
દક્ષિણ-પશ્ચિમ (નૈઋત્ય). આ પગનો ખૂણો છે: અહીં પિતૃઓ વાસ્તુ પુરુષના પગ પકડી રાખે છે (53.54). બૃહત્ સંહિતા ઘરનાં વાસણ અને સામાન આ ખૂણે રાખે છે (53.118), અને મત્સ્ય પુરાણ ઘરનાં બધાં સાધનો (256.33-35); મયમત શૌચાલયો નિઋતિના ખાનામાં, મુખ્ય ઘરની બહારના વધારાના ભાગમાં રાખે છે (26.214). અહીંની જમીન વિશે ગ્રંથો એટલું કહે છે કે જગ્યા દક્ષિણ અને પશ્ચિમ તરફ ઊંચી હોવી જોઈએ (મયમત 3.1).
વારંવાર સાંભળવા મળતા બે નિયમ જૂના ગ્રંથોમાં નથી: "ભારે ફર્નિચર દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં રાખો" અને "મુખ્ય શયનખંડ દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં હોવો જોઈએ". કોઈ ગ્રંથ ફર્નિચરના વજનની વાત કરતો નથી, અને શયનખંડના નિયમો બીજી દિશા બતાવે છે: અગ્નિ પુરાણમાં દક્ષિણ (105.29, 106.18), માનસારમાં પૂર્વ બાજુ, દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણાની નજીક (XXXVI.37). અમારી સૂવાની દિશાની માર્ગદર્શિકા પલંગ અને માથું કઈ તરફ રાખવું તે સમજાવે છે.
ગ્રંથો ક્યાં સહમત છે અને ક્યાં જુદા પડે છે
જમીનના ઢાળ વિશે મત્સ્ય પુરાણ અને પછીના ગ્રંથો સહમત છે: ઉત્તર અને પૂર્વ તરફ નીચી, દક્ષિણ અને પશ્ચિમ તરફ ઊંચી. (બૃહત્ સંહિતાનો ઢાળ વિશેનો પોતાનો શ્લોક જુદી રીતે ચાલે છે, તેથી અમે તેને બાજુએ રાખીએ છીએ.)
મત્સ્ય પુરાણ એવી જગ્યા માગે છે જે પૂર્વ અને ઉત્તર તરફ ઢળતી હોય (256.1, 256.27). મયમત એવી જગ્યાની પ્રશંસા કરે છે જે "દક્ષિણ કે પશ્ચિમ તરફ ઊંચી હોય, અને જેની ઉત્તરે કે પૂર્વે નદી હોય" (3.20). સમરાંગણ સૂત્રધાર પૂર્વ અને ઉત્તર તરફ ઢળતી જમીનને સારી કહે છે (8.40), અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશ કહે છે કે જે જમીનનું પાણી પૂર્વ તરફ વહે તે લક્ષ્મી લાવે, ઉત્તર તરફ વહે તે વંશવૃદ્ધિ, અને ઉત્તર-પૂર્વ તરફ વહે તે રત્નોનો ભંડાર (2.15-16).
ઓરડાઓની બાબતમાં તેઓ જુદા પડે છે. પી. કે. આચાર્યના 1934ના અંગ્રેજી અનુવાદ પ્રમાણે માનસાર "સૌનાં રસોડાં" ઉત્તર કે ઉત્તર-પૂર્વમાં રાખે છે (XXXVI.26), જે બૃહત્ સંહિતાના દક્ષિણ-પૂર્વથી ઘણું દૂર છે; આ પંક્તિ મૂળ સંસ્કૃત સાથે ચકાસાઈ નથી, તેથી તેને અનિશ્ચિત માનવી. એ જ ગ્રંથ કૂવા દક્ષિણ-પૂર્વની આસપાસ રાખે છે (XXXVI.27), જ્યારે બૃહત્ સંહિતા કહે છે કે ગામ કે નગરની દક્ષિણ-પૂર્વે કૂવો હોય તો આગનો ભય સતત રહે છે (54.97). વાસ્તુ પુરુષનું માથું પણ ખસે છે: મોટા ભાગના ગ્રંથોમાં ઉત્તર-પૂર્વ, મયમતમાં પૂર્વ (7.49).
દિશા પ્રમાણે વાસ્તુના રંગ, તત્ત્વ અને ગ્રહ: આધુનિક
ઓનલાઇન મળતા ઘણા વાસ્તુ ચાર્ટ ઘરને સોળ ઝોનમાં વહેંચે છે અને દરેકને એક ગ્રહ, એક તત્ત્વ અને એક રંગ આપે છે. આ માર્ગદર્શિકાઓ જે પ્રાચીન અધ્યાયો પર આધારિત છે, તેમાં આવું કશું નથી. વિશ્વકર્મા પ્રકાશમાં સોળ ઓરડાની યોજના જરૂર છે, પણ તે ઓરડા માટે છે, ગ્રહો કે રંગો માટે નહીં (2.94-98); પંચ તત્ત્વોને દિશાઓ સાથે જોડવામાં આવ્યાં નથી; અને ઘરની જગ્યા માટે રંગનો એકમાત્ર નિયમ તેની માટીનો રંગ છે (બૃહત્ સંહિતા 53.96).
આધુનિક ચાર્ટ એકબીજા સાથે પણ મેળ ખાતા નથી: એક ઉત્તર-પૂર્વને ગુરુ માટે પીળો કે ક્રીમ રંગ આપે છે, બીજો પાણી માટે આછો વાદળી, અને ત્રીજો તેને પાણી અને બુધ ગ્રહ સાથે જોડે છે. કોઈ દિશાનો રંગ કે તત્ત્વ, અને ગ્રહો પર આધારિત ઓરડાની યોજનાને આધુનિક સલાહકારની પદ્ધતિ ગણવી, વાસ્તુ ગ્રંથોનું શિક્ષણ નહીં.
કંપાસથી તમારા ઘરની વાસ્તુ દિશાઓ કેવી રીતે શોધવી
ગ્રંથો ઊભી ખોડેલી લાકડી, એટલે કે શંકુના પડછાયા પરથી પૂર્વ દિશા શોધતા હતા (મયમત અધ્યાય 6, માનસાર અધ્યાય VI, વિશ્વકર્મા પ્રકાશ 7.57-62), અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશના આધુનિક હિન્દી સંપાદક નોંધે છે કે તેને બદલે કંપાસ પણ વાપરી શકાય. આજે ફોનનો કંપાસ આ કામ કરી આપે છે. ફોનને સપાટ પકડો, સ્ટીલનાં કબાટ અને ઉપકરણોથી દૂર રાખો, કારણ કે તે માપને ખોટું કરી શકે છે, અને નક્કી કરતાં પહેલાં એકથી વધુ જગ્યાએ તપાસી લો.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.