तिथी म्हणजे काय? ती लांबते, आखडते, गळते का?
तिथी म्हणजे चंद्र आणि सूर्य यांच्यातील कोनाची प्रत्येक 12 अंशांची एक पायरी. ती कॅलेंडरवरचा एखादा दिवस नसून, आकाशातून महिनाभर चालणाऱ्या चंद्राच्या प्रवासाचा एक तुकडा आहे. चंद्र आणि सूर्य एकाच रेखांशावर असतात तेव्हा हा कोन शून्य असतो: ती अमावास्या. चंद्र जसजसा पुढे सरकतो, तसतसा तो प्रत्येक 12 अंश पुढे जाताच एकेक तिथी पूर्ण होते - प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया आणि पुढे - आणि 180 अंशांवर चंद्र सूर्याच्या बरोबर समोर येतो, ती पौर्णिमा. मग कृष्ण पक्षात हा कोन पुन्हा कमी होत होत शून्यावर येतो. 12 अंशांच्या तीस पायऱ्या मिळून 360 अंशांचे पूर्ण वर्तुळ होते: एक चांद्र महिना, दोन पक्ष, तीस तिथी. तिथींबद्दल जे जे गोंधळात टाकते - त्या कधी मोठ्या तर कधी लहान का असतात, कधी कधी एखादी तिथी कॅलेंडरमधून गायबच का होते, एकादशी यंदा गुरुवारी आणि पुढच्या वर्षी शनिवारी का येते - ते सगळे याच एका व्याख्येतून आणि कक्षांच्या गतीविषयीच्या एका वस्तुस्थितीतून उलगडते.
चंद्र एकाच वेगाने फिरत नाही
चंद्राची पृथ्वीभोवतीची कक्षा वर्तुळाकार नसून लंबवर्तुळाकार आहे. उपभूजवळ, म्हणजे पृथ्वीच्या सर्वात जवळ असताना, चंद्र ताऱ्यांच्या पार्श्वभूमीवर सर्वात वेगाने सरकतो; अपभूजवळ, म्हणजे सर्वात दूर असताना, तो सर्वात हळू सरकतो. त्याचा दिसणारा वेग साधारण दिवसाला 12 ते 15 अंशांच्या दरम्यान बदलत राहतो. त्याच वेळी सूर्य दिवसाला साधारण एक अंश पुढे सरकताना दिसतो. त्यामुळे चंद्र त्याच्या लंबवर्तुळात कुठे आहे त्यानुसार दोघांमधले अंतर दिवसाला साधारण 11 ते 14 अंशांनी वाढत जाते.
तिथी म्हणजे या अंतराचे 12 अंश. चंद्र उपभूजवळ वेगाने धावत असतो तेव्हा हे 12 अंशांचे अंतर तो अवघ्या सुमारे 20 तासांत कापतो. अपभूजवळ तो रेंगाळत असतो तेव्हा तेच 12 अंश कापायला जवळपास 27 तास लागू शकतात. म्हणजे तिथी जणू श्वास घेतात: महिनाभर त्या सतत लांबतात आणि आखडतात, आणि कोणत्याही दोन तिथी अगदी सारख्या लांबीच्या नसतात. हा पंचांगातला ढिसाळपणा नाही. पंचांग एका लंबवर्तुळाकार कक्षेचे प्रामाणिकपणे दर्शन घडवत असते.
सूर्योदयाचा नियम: तिथी दिवसाला कशी जोडली जाते
तिथी कोणत्याही वेळी सुरू होऊन कोणत्याही वेळी संपू शकते, त्यामुळे ती कोणत्या दिवसाची मानायची याचा नियम परंपरेला हवा असतो. हा नियम म्हणजे उदय तिथी: स्थानिक सूर्योदयाच्या वेळी जी तिथी चालू असते, तिचे नाव त्या दिवसाला मिळते. समजा एकादशी आज रात्री 10 वाजता सुरू होऊन उद्या रात्री 8 वाजता संपते. तर उद्याचा सूर्योदय एकादशीच्या काळात येतो, आणि म्हणून उद्याचा दिवस एकादशी म्हणून पाळला जातो - तिथी प्रत्यक्षात आज रात्रीच सुरू झाली असली तरी. (काही व्रतांसाठी वेगळा आधार घेतला जातो: प्रदोषाला संध्याकाळी त्रयोदशी हवी, संकष्टी चतुर्थीला चंद्रोदयाला चतुर्थी हवी, मासिक शिवरात्रीला मध्यरात्री चतुर्दशी हवी, आणि वार्षिक श्राद्ध ज्या दिवशी मृत्यूची तिथी दुपारच्या (अपराह्न) काळात असते त्या दिवशी केले जाते. म्हणूनच एखादे व्रत केवळ सूर्योदयाच्या नियमावरून वाटेल त्यापेक्षा एक दिवस मागे-पुढे येते, असे पुरोहित कधी कधी सांगतात. कोणत्या व्रताला कोणता आधार हे परंपरा ठरवते; खगोलशास्त्र फक्त वेळापत्रक पुरवते.)
गळणाऱ्या आणि पुन्हा येणाऱ्या तिथी
आता या दोन गोष्टी एकत्र पाहा: तिथी साधारण 20 ते जवळपास 27 तासांच्या असतात, आणि दिवसाला नाव सूर्योदयाला मिळते, दोन सूर्योदयांमध्ये साधारण 24 तासांचे अंतर असते. त्यामुळे दोन प्रकारचे मेळ न बसणे अटळ ठरते:
- क्षय (गळणारी) तिथी. एखादी लहान तिथी एका सूर्योदयानंतर लगेच सुरू होऊन पुढच्या सूर्योदयाच्या आधीच संपू शकते. ती कोणत्याच सूर्योदयाला स्पर्श करत नाही, म्हणून तिला कोणताच दिवस मिळत नाही. कॅलेंडर जणू उडी मारते - उदाहरणार्थ चतुर्थीवरून थेट षष्ठीवर - जरी पंचमी पूर्णपणे झालेली असते; ती फक्त संपूर्णपणे दोन सूर्योदयांच्या मधे होऊन गेलेली असते.
- वृद्धी (पुन्हा येणारी) तिथी. एखादी मोठी तिथी दोन सूर्योदयांवर पसरू शकते आणि दोन्ही सूर्योदय गाठते. मग लागोपाठच्या दोन दिवसांना एकाच तिथीचे नाव मिळते, आणि कॅलेंडरमध्ये उदाहरणार्थ सप्तमी सलग दोनदा दिसते.
या दोन्ही गोष्टी नेहमीच्याच आहेत. साधारण एका वर्षात दोन्ही प्रकारच्या अनेक तिथी येतात, आणि प्रत्येक पारंपरिक पंचांगकर्त्याने शतकानुशतके याच सूर्योदयाच्या नियमाने त्या हाताळल्या आहेत.
मग एकादशी वेगवेगळ्या वर्षी वेगवेगळ्या दिवशी का येते?
याचे सरळ उत्तर असे आहे, त्यात कोणतेही गूढ उरत नाही. चांद्र महिना साधारण 29.5 दिवसांचा असतो, आणि तो आठवड्यांत किंवा इंग्रजी महिन्यांत नीट बसत नाही. त्यामुळे चंद्र-सूर्याचा कोन एकादशीच्या टप्प्यात येण्याचा क्षण इंग्रजी कॅलेंडरमध्ये सतत सरकत राहतो - दर वर्षी साधारण 11 दिवसांनी आधी, जोपर्यंत अधिक महिना येऊन तो पुन्हा जागेवर आणत नाही. ती कोणत्या वारी येते, हे केवळ गणिताचे फलित असते. आणि व्रताचा दिवस सूर्योदयावरून ठरत असल्याने, एकच एकादशी वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळ्या दिवशीही येऊ शकते: तिथी सकाळी मधेच संपत असेल, तर ज्या शहरात तिथी संपण्याआधी सूर्योदय झाला तिथे ती त्याच दिवशी पाळली जाते, तर उशिरा सूर्योदय होणाऱ्या शहरात ती हुकलेली असू शकते. कोणीही चंद्राचे गणित वेगळे करत नाही; सगळे एकच आकाश वेगवेगळ्या सूर्योदयांतून वाचत असतात.
एकाच शहरातही दोन घरे एक दिवसाच्या अंतराने एकादशी पाळू शकतात. स्मार्त नियमानुसार साधारणपणे ज्या दिवशी सूर्योदयाला एकादशी असते तो दिवस घेतला जातो. वैष्णव परंपरांना - माध्व, श्रीवैष्णव, इस्कॉन आणि इतर - शिवाय हेही हवे असते की आधीची तिथी, दशमी, अरुणोदयापूर्वी म्हणजे सूर्योदयाच्या आधीच्या 96 मिनिटांपूर्वी संपलेली असावी; ती संपलेली नसेल तर त्यांचा उपवास पुढच्या दिवशी जातो. तुमचे कुटुंब कोणते पंचांग पाळते या आमच्या मार्गदर्शक लेखात याचे एक उदाहरण दिले आहे.
तिथी जशा वाचायच्या तशा वाचणे
तिथीकडे तक्त्यातला एक चौकोन म्हणून न पाहता, ठरावीक वेळी संपणारा एक जिवंत कोन म्हणून पाहणे सर्वात योग्य. म्हणूनच दैनिक पंचांग तिथी नेहमी तिच्या समाप्तीच्या वेळेसह दाखवते - "शुक्ल पंचमी 14:32 पर्यंत" - आणि म्हणूनच परंपरा आग्रह धरते की विधी तिथीच्या प्रत्यक्ष कालावधीचा मान राखून करावेत. एखाद्या ठरावीक तिथीशी जोडलेले श्राद्ध, व्रत किंवा पूजा हे तुमच्या ठिकाणी तो 12 अंशांचा टप्पा खरोखर ज्या वेळी चालू असतो त्या वेळेशी जोडलेले असते. Purohit.app वरील पंचांग हा टप्पा ग्रहांच्या स्थितीवरून काढते आणि तुमच्या शहराच्या स्वतःच्या सूर्योदयाशी ताडून पाहते. दुर्बिणीइतक्या अचूक ग्रहसारण्या हाताशी असलेला एखादा काळजीपूर्वक काम करणारा पंचांगकर्ता हातानेही नेमके हेच करेल. वेळापत्रक चंद्र ठरवतो; पंचांग फक्त ते प्रामाणिकपणे सांगते.
आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.