કયું પંચાંગ અનુસરવું? પ્રદેશ, મઠ અને સંપ્રદાય

પરિવાર કયું પંચાંગ અનુસરે છે તે ત્રણ બાબતો પર આધાર રાખે છે. પ્રદેશ નક્કી કરે છે કે મહિના ચાંદ્ર છે કે સૌર, અને તે અમાસે પૂરા થાય છે કે પૂનમે. પ્રકાશક ગણતરીની પદ્ધતિ નક્કી કરે છે: વારસામાં મળેલાં સૂત્રો (વાક્ય કે સિદ્ધાંત આધારિત) કે આધુનિક ખગોળશાસ્ત્ર (દૃક્ ગણિત). અને સંપ્રદાય નક્કી કરે છે કે ઉપવાસ કયા દિવસે પાળવો, આકાશ એક જ હોય તોય. બેંગલુરુની એક જ શેરીમાં રહેતાં સ્માર્ત અને માધ્વ ઘરો એક દિવસના અંતરે એકાદશી પાળી શકે છે, અને કોલકાતાની બે પૂજાઓ બે જુદાં પંચાંગ અનુસરી શકે છે. અહીં પ્રદેશવાર કોણ શું અનુસરે છે, અને તમારું પંચાંગ અને તમારા પાડોશીનું પંચાંગ જુદું કહે ત્યારે શું કરવું, તે આપ્યું છે. આ તફાવતો પાછળના ખગોળશાસ્ત્ર માટે અમારો પંચાંગ કેમ જુદાં પડે છે લેખ જુઓ; દરેક પંચાંગમાં આવતાં પાંચ અંગો માટે જુઓ પંચાંગની સમજ.

તફાવતનાં ત્રણ સ્તર

• પ્રદેશ કેલેન્ડર નક્કી કરે છે: ચાંદ્ર કે સૌર મહિના, અમાસે પૂરા થતા (અમાંત) કે પૂનમે પૂરા થતા (પૂર્ણિમાંત) મહિના, અને વર્ષ ક્યારે શરૂ થાય. આનાથી મોટે ભાગે ફક્ત નામ બદલાય છે. પિતૃ પક્ષ બેંગલુરુના પંચાંગમાં "ભાદ્રપદ કૃષ્ણ" છે અને દિલ્હીના પંચાંગમાં "આશ્વિન કૃષ્ણ", અને તે એ જ પખવાડિયું છે.
• ગણતરી આંકડા નક્કી કરે છે. કેટલાંક પંચાંગ ગ્રહોની સ્થિતિ વારસામાં મળેલાં સૂત્રો (વાક્ય, કે સૂર્ય સિદ્ધાંત) પરથી ગણે છે, તો બીજાં આધુનિક ખગોળીય આંકડા (દૃક્ ગણિત) પરથી. તેનાથી તિથિનો અંત થોડી મિનિટો કે કલાકો ખસી શકે છે, અને ક્યારેક સૂર્યોદયની પેલે પાર પણ.
• સંપ્રદાય કોઈ વ્રત કે તહેવાર કયા દિવસે પાળવો તેનો નિયમ નક્કી કરે છે. ખગોળશાસ્ત્ર એકમત હોય તોય તેનાથી દિવસ પોતે ખસી શકે છે, જેમ નીચે સ્માર્ત અને વૈષ્ણવ એકાદશીમાં દેખાય છે.

પ્રદેશવાર, કોણ શું અનુસરે છે

કર્ણાટક

મોટા ભાગનાં કન્નડ ઘરો ઉગાદિથી શરૂ થતું ચાંદ્ર (ચાંદ્રમાન) વર્ષ અનુસરે છે, જેમાં મહિના અમાસે પૂરા થાય છે. દરિયાકાંઠે, ઉડુપી અને દક્ષિણ કન્નડમાં, સૌર (સૌરમાન) વર્ષ અનુસરાય છે, અને ઉડુપીના મઠો તહેવારો એ પ્રમાણે પાળે છે. ઘણાં સ્માર્ત ઘરોમાં, ખાસ કરીને જૂના મૈસૂર પ્રદેશમાં, જોવા મળતું પંચાંગ ઓંટિકોપ્પલ પંચાંગ છે, જેનું નામ મૈસૂરુના જે વિસ્તારમાંથી તે આવે છે તેના પરથી પડ્યું છે. માધ્વ ઘરો પોતાના મઠનું પંચાંગ અનુસરે છે, જેમ કે ઉત્તરાદિ મઠ કે મંત્રાલયમનો રાઘવેન્દ્ર સ્વામી મઠ, અને તેની એકાદશી અને તહેવારોની તારીખો ઓંટિકોપ્પલથી જુદી હોઈ શકે છે. વિધિઓ માટે આનું શું મહત્ત્વ છે, તે અમારી માધ્વ શ્રાદ્ધ વિશેની માર્ગદર્શિકામાં સમજાવ્યું છે.

આંધ્ર પ્રદેશ અને તેલંગાણા

તેલુગુ ઘરો પણ ઉગાદિથી શરૂ થતું એ જ ચાંદ્ર વર્ષ, અમાસે પૂરા થતા મહિના સાથે, વાપરે છે. ઘણા પ્રકાશકો તેલુગુ પંચાંગમ્ છાપે છે અને તેમની પદ્ધતિઓ જુદી જુદી છે, એટલે ઉપયોગી પ્રશ્ન એ છે કે તમારો પરિવાર હંમેશાં કયા પ્રકાશકનું પંચાંગ લેતો આવ્યો છે.

તમિલનાડુ

તમિલ વર્ષ સૌર છે: તેના મહિના (ચિત્તિરૈ, વૈકાસી વગેરે) સૂર્ય નવી રાશિમાં પ્રવેશે ત્યારે શરૂ થાય છે, જ્યારે તિથિ અને નક્ષત્ર તો ચંદ્ર પરથી જ આવે છે. તમિલ ઘરો બે પ્રકારનાં પંચાંગમ્ વચ્ચે વહેંચાયેલાં છે:

• વાક્ય (વાક્કિય) પંચાંગમ્ વાક્યો પરથી ગણાય છે - મોઢે કરેલાં સંસ્કૃત વાક્યો, જેના અક્ષરોમાં આંકડા સંકેત રૂપે છુપાયેલા હોય છે, અને જે જૂના સિદ્ધાંત ગ્રંથોમાંથી વારસામાં મળ્યાં છે. તે આકાશમાં ખરેખર દેખાતી સ્થિતિથી, ક્યારેક કલાકોના ફરકથી, જુદું પડી શકે છે, અને એટલે જ 19મી સદીના ખગોળશાસ્ત્રીઓએ નવી પદ્ધતિ માટે આગ્રહ કર્યો. ઘણાં ઘરો અને મંદિરો તેને જાણીજોઈને જાળવી રાખે છે, કારણ કે તેમના તહેવારો અને વિધિઓ હંમેશાં એ જ ગણતરી પ્રમાણે ચાલતાં આવ્યાં છે. સૌથી જાણીતું વાક્ય પંચાંગ એ છે જેને તમિલ ઘરોમાં પામ્બુ (સાપ) પંચાંગમ્ કહે છે, તેના મુખપૃષ્ઠ પરના સાપને કારણે.
• તિરુક્કણિત (દૃક્ ગણિત) પંચાંગમ્ આધુનિક ખગોળીય આંકડા પરથી ગણાય છે. તેની શરૂઆત મદ્રાસ વેધશાળાના એક સહાયક, ચિંતામણિ રઘુનાથ ચારીએ કરી હતી, જેમણે 1869માં તમિલ અને તેલુગુ લિપિમાં તે પ્રકાશિત કરવાનું શરૂ કર્યું. લાંબા વિવાદ પછી, કુંભકોણમના શંકર મઠમાં થયેલી એક સભાએ દૃક્ ગણિત પદ્ધતિને માન્યતા આપી, અને 1877માં મઠના મઠાધિપતિએ તેના સમર્થનમાં સંદેશ આપ્યો.

કેરળ

મલયાલમ કેલેન્ડર (કોલ્લમ સંવત) તમિલ કેલેન્ડરની જેમ સૌર છે. કેરળની પોતાની દૃક્ ગણિતની પરંપરા પણ છે, જે તમિલનાડુની પરંપરા કરતાં જૂની છે. 15મી સદીમાં ખગોળશાસ્ત્રી વટશ્શેરી પરમેશ્વરે ગ્રહણોનાં પોતાનાં નિરીક્ષણો પરથી જૂનાં ખગોળીય મૂલ્યો સુધાર્યાં, દૃગ્ગણિત નામના ગ્રંથમાં. ત્યાં કુંડળી અને ગ્રહણ માટે તેમની પદ્ધતિ વપરાય છે, જ્યારે વિધિઓના સમય નક્કી કરવા માટે લાંબા સમયથી જૂની પરહિત પદ્ધતિ જાળવી રખાઈ છે. આ બંને તમિલનાડુમાં વપરાતી આધુનિક દૃક્ ગણિત પદ્ધતિથી જુદી છે.

મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત

બંને અમાસે પૂરા થતા મહિના અનુસરે છે. મહારાષ્ટ્રનું વર્ષ વસંતમાં ગુડી પડવાથી શરૂ થાય છે, અને મરાઠી ઘરોમાં દાતે પંચાંગ અને કાલનિર્ણય કેલેન્ડર જેવાં પંચાંગ વ્યાપક રીતે વપરાય છે. ગુજરાતનું વિક્રમ સંવતનું વર્ષ દિવાળીના બીજા દિવસે શરૂ થાય છે. 19મી સદીમાં મુંબઈના કેરુ લક્ષ્મણ છત્રે, અને પછીથી વેંકટેશ બાપુજી કેતકર, એવા લોકોમાંના હતા જેમણે જૂનાં સૂત્રોની જગ્યાએ દૃક્ ગણિત પંચાંગ લાવવાની હિમાયત કરી.

ઉત્તર ભારત

હિંદીભાષી પ્રદેશ મહિના પૂનમથી પૂનમ સુધી ગણે છે (પૂર્ણિમાંત) અને વિક્રમ સંવતનું વર્ષ ચૈત્રમાં શરૂ કરે છે. કૃષ્ણ પક્ષમાં તેનું મહિનાનું નામ દક્ષિણના નામ કરતાં એક મહિનો આગળ ચાલે છે, અને ખોટા મહિનામાં શોધાયેલા શ્રાદ્ધનું આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે. ઠાકુર પ્રસાદ અને હૃષીકેશ પંચાંગ જેવાં વારાણસીનાં પંચાંગ વ્યાપક રીતે વપરાય છે, અને મિથિલામાં પંચાંગને પત્રા કહે છે.

બંગાળ, ઓડિશા અને આસામ

પૂર્વનાં પંચાંગને પંજિકા કહે છે, અને તેમના મહિના, તમિલનાડુની જેમ, સૌર છે. બંગાળમાં પંજિકાની બે પરંપરાઓ છે: એક જૂની, જે સૂર્ય સિદ્ધાંત પરથી ગણતરી કરે છે, અને એક સુધારેલી, બિશુદ્ધ સિદ્ધાંત, જે સૌથી પહેલાં 1890માં પ્રકાશિત થઈ હતી. ક્યારેક તેઓ જુદી તારીખો આપે છે: 2005માં તેમણે દુર્ગા પૂજા માટે તારીખોના બે જુદા સેટ આપ્યા હતા. કોણ કઈ અનુસરે છે, તે અમારી ઉત્તર ભારત અને બંગાળમાં શ્રાદ્ધ વિશેની માર્ગદર્શિકામાં સમજાવ્યું છે. ઓડિશાની પંજિકાઓ પણ આ જ ચર્ચામાંથી પસાર થઈ, અને ખગોળશાસ્ત્રી ચંદ્રશેખર સામંત (પઠાણી સામંત) સુધારકોમાંના એક હતા.

સરકારનું પંચાંગ

આઝાદી પછી, ભૌતિકશાસ્ત્રી મેઘનાદ સાહાની આગેવાની હેઠળની કેલેન્ડર સુધારણા સમિતિએ રાષ્ટ્રીય પંચાંગની ભલામણ કરી, અને સરકારે સૌથી પહેલાં 1957માં રાષ્ટ્રીય પંચાંગ પ્રકાશિત કર્યું. તેણે તારાઓના સંદર્ભમાં સૂર્ય અને ચંદ્રની સ્થિતિ માપવાનું એક પ્રમાણભૂત આરંભબિંદુ નક્કી કર્યું, જેનું નામ ખગોળશાસ્ત્રી એન. સી. લાહિરી પરથી પડ્યું છે, અને ભારતમાં છપાતાં મોટા ભાગનાં પંચાંગ આજે પોતાની પ્રાદેશિક પરંપરાઓ જાળવી રાખીને આ જ પ્રમાણ વાપરે છે.

સંપ્રદાયનું સ્તર: એક જ શહેરમાં બે એકાદશી

ખગોળશાસ્ત્ર એકસરખું હોય તોય, કયા દિવસે વ્રત પાળવું તે પરંપરાઓ જુદી રીતે નક્કી કરે છે. એકાદશી તેનું સૌથી સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે. વૈષ્ણવ પરંપરાઓ - માધ્વો, શ્રીવૈષ્ણવો, ઇસ્કોન અને બીજા - એકાદશી પહેલાંની તિથિ અંગે વધુ ચુસ્ત નિયમ વાપરે છે, એટલે તેમની એકાદશી ક્યારેક સ્માર્ત એકાદશીના એક દિવસ પછી આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, 2026માં બેંગલુરુમાં દેવોત્થાન (દેવઊઠી) એકાદશી સ્માર્ત નિયમ પ્રમાણે શુક્રવાર, 20 નવેમ્બરે અને વૈષ્ણવ નિયમ પ્રમાણે શનિવાર, 21 નવેમ્બરે આવે છે.

માધ્વ મઠ કે ઇસ્કોનનું કેલેન્ડર પોતાની યાદી પ્રકાશિત કરે છે, જે વળી જુદી હોઈ શકે, એટલે તમારું કેલેન્ડર તપાસો. બેમાંથી કોઈ દિવસ ભૂલ નથી: આ બે પરંપરાઓ એક જ આકાશ પર પોતપોતાનો નિયમ લાગુ કરે છે. અમારું એકાદશીનું કેલેન્ડર તમારા શહેર માટેની તારીખો આપે છે.

વ્યવહારમાં શું કરવું

• કૌટુંબિક વિધિઓ માટે તમારા પરિવારનું પંચાંગ અનુસરો. પરિવારના સૌથી વડીલને, કે કુટુંબના પુરોહિતને પૂછો કે ઘરમાં કયા પ્રકાશકનું કે કયા મઠનું પંચાંગ વપરાતું આવ્યું છે. શ્રાદ્ધની તિથિઓ, વ્રતો અને બાળકના નામકરણનો દિવસ એ જ પંચાંગમાંથી લેવાં જોઈએ.
• જુદાં જુદાં સ્રોત ભેળવશો નહીં. એક પંચાંગ પરથી નક્કી કરેલું મુહૂર્ત એ જ પંચાંગ પ્રમાણે પાળવું. બે સ્રોત વચ્ચે થોડી મિનિટોનો ફરક સામાન્ય છે; અધવચ્ચે સ્રોત બદલવાથી બે સાચા જવાબ એક ખોટો જવાબ બની જાય છે.
• બીજે રહેવા જાઓ, તો પરંપરા તમારી જ રાખો પણ સૂર્યોદય નવા શહેરનો વાપરો. તિથિ આખા ભારતમાં એક જ ક્ષણે પૂરી થાય છે, પણ સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત શહેરે શહેરે જુદા હોય છે, અને તેની સાથે મુહૂર્તના સમય અને, ક્યારેક, તિથિ પાળવાનો દિવસ પણ. દિલ્હીમાં રહેતો બેંગલુરુનો પરિવાર પોતાના અમાંત મહિનાનાં નામ જાળવી રાખે છે, પણ દિલ્હીનો સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત વાપરે છે.
• ઉત્તર અને દક્ષિણ વચ્ચે મૃત્યુ તિથિનું રૂપાંતર કરો. તિથિનો આંકડો ક્યારેય બદલાતો નથી; કૃષ્ણ પક્ષમાં ઉત્તરનું મહિનાનું નામ એક મહિનો આગળ હોય છે. ખાતરી ન હોય, તો તમારા પુરોહિતને મૃત્યુની તારીખ આપો, તેઓ તિથિ ગણી આપશે.

Purohit.app પર

અમારું પંચાંગ પેજ તમારા પોતાના શહેર માટે, આધુનિક ખગોળશાસ્ત્રથી ગણેલાં, દિવસની તિથિ, નક્ષત્ર અને સમય બતાવે છે, અને તહેવાર અને વ્રતનું કેલેન્ડર તમારા શહેર માટે દરેક તારીખ આપે છે. કૌટુંબિક વિધિઓ માટે તમારા પરિવારનું પોતાનું છાપેલું પંચાંગ જ વાપરતા રહો, અને તમારી પરંપરા અનુસરતા પુરોહિતની જરૂર હોય, તો અહીં વિનંતી મોકલો અને તમારો સંપ્રદાય જણાવો.

* "ઓનલાઈન ખરીદવું છે?" પછી આપેલી લિંક Amazon પર ખૂલે છે. તમારે માટે કિંમત બિલકુલ એટલી જ રહે છે. Amazon Associate તરીકે Purohit.app ને લાયક ઠરતી ખરીદી પર નાની રેફરલ ફી મળે છે. તેનાથી અમે સારી માહિતી મફતમાં આપતા રહી શકીએ છીએ.