कोणते पंचांग पाळावे? प्रदेश, मठ आणि संप्रदाय

एखादे घर कोणते पंचांग पाळते, हे तीन गोष्टींवर अवलंबून असते. प्रदेश ठरवतो की महिने चांद्र आहेत की सौर, आणि ते अमावास्येला संपतात की पौर्णिमेला. प्रकाशक गणनेची पद्धत ठरवतो: परंपरेने चालत आलेली सूत्रे (वाक्य किंवा सिद्धांती) की आधुनिक खगोलशास्त्र (दृक् गणित). आणि संप्रदाय ठरवतो की उपवास कोणत्या दिवशी पाळायचा - आकाश तेच असले तरी. बंगळुरूच्या एकाच रस्त्यावरील स्मार्त आणि माध्व घरे एक दिवसाच्या अंतराने एकादशी पाळू शकतात, आणि कोलकात्यातील दोन सार्वजनिक पूजा दोन वेगवेगळ्या पंचांगांनुसार होऊ शकतात. कोण काय पाळते, प्रदेशवार, आणि तुमचे पंचांग शेजाऱ्याच्या पंचांगाशी जुळत नसेल तेव्हा काय करावे, ते इथे दिले आहे. या फरकांमागच्या खगोलशास्त्रासाठी आमचा पंचांगांमध्ये फरक का असतो हा लेख पाहा; प्रत्येक पंचांगात दिलेल्या पाच अंगांसाठी पंचांग म्हणजे काय हा लेख पाहा.

फरकांचे तीन स्तर

• प्रदेश दिनदर्शिका ठरवतो: चांद्र की सौर महिने, अमावास्येला संपणारे (अमान्त) की पौर्णिमेला संपणारे (पौर्णिमान्त) महिने, आणि वर्ष कधी सुरू होते. यामुळे बहुतेक नावेच बदलतात. पितृपक्ष बंगळुरूच्या पंचांगात "भाद्रपद कृष्ण" असतो आणि दिल्लीच्या पंचांगात "आश्विन कृष्ण", आणि तो पंधरवडा एकच असतो.
• गणना आकडे ठरवते. काही पंचांगे ग्रहस्थिती परंपरेने चालत आलेल्या सूत्रांवरून (वाक्य, किंवा सूर्यसिद्धांत) काढतात, तर काही आधुनिक खगोलशास्त्रीय माहितीवरून (दृक् गणित). यामुळे तिथीची समाप्ती काही मिनिटांनी किंवा तासांनी पुढे-मागे होऊ शकते, आणि क्वचित सूर्योदयाच्या पलीकडेही जाऊ शकते.
• संप्रदाय एखादे व्रत किंवा सण कोणत्या दिवशी पाळायचा, याचा नियम ठरवतो. खगोलशास्त्र जुळत असतानाही यामुळे दिवसच बदलू शकतो, जसे खाली दिलेल्या स्मार्त आणि वैष्णव एकादशीच्या बाबतीत.

कोण काय पाळते, प्रदेशवार

कर्नाटक

बहुतेक कन्नड घरे उगादीपासून सुरू होणारे चांद्र (चांद्रमान) वर्ष पाळतात, आणि त्यांचे महिने अमावास्येला संपतात. किनारपट्टीवर, उडुपी आणि दक्षिण कन्नड भागात, सौर (सौरमान) वर्ष पाळले जाते, आणि उडुपीचे मठ सण त्यानुसार पाळतात. अनेक स्मार्त घरांत, विशेषतः जुन्या म्हैसूर भागात, आढळणारे पंचांग म्हणजे ओंटिकोप्पल पंचांग; ते म्हैसूरमधील ज्या परिसरातून येते, त्याच्या नावावरून त्याला हे नाव पडले आहे. माध्व घरे आपल्या मठाचे पंचांग पाळतात - उदाहरणार्थ उत्तरादि मठ किंवा मंत्रालयातील राघवेंद्र स्वामी मठ - आणि त्यातील एकादशी आणि सणांच्या तारखा ओंटिकोप्पलपेक्षा वेगळ्या असू शकतात. विधींसाठी याचे महत्त्व काय, हे आमच्या माध्व श्राद्धावरील लेखात सांगितले आहे.

आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा

तेलुगू घरेही उगादीपासून सुरू होणारे तेच चांद्र वर्ष आणि अमावास्येला संपणारे महिने वापरतात. अनेक प्रकाशक तेलुगू पंचांगम् छापतात, आणि त्यांच्या पद्धती वेगवेगळ्या असतात; म्हणून उपयोगी प्रश्न हा की तुमचे कुटुंब नेहमी कोणत्या प्रकाशकाचे पंचांग घेत आले आहे.

तमिळनाडू

तमिळ वर्ष सौर आहे: त्याचे महिने (चित्तिरै, वैकासी इत्यादी) सूर्य नव्या राशीत प्रवेश करतो तेव्हा सुरू होतात, तर तिथी आणि नक्षत्रे चंद्रावरूनच ठरतात. तमिळ घरे दोन प्रकारच्या पंचांगांमध्ये विभागलेली आहेत:

• वाक्य (वाक्कियम्) पंचांगम् वाक्यांवरून काढले जाते - म्हणजे जुन्या सिद्धांत ग्रंथांतून चालत आलेली, पाठ केलेली संस्कृत वाक्ये, ज्यांच्या अक्षरांत आकडे सांकेतिक रूपात दडलेले असतात. ते प्रत्यक्ष आकाशापेक्षा वेगळे असू शकते, कधी कधी काही तासांनी; म्हणूनच 19 व्या शतकातील खगोलशास्त्रज्ञांनी नव्या पद्धतीचा आग्रह धरला. अनेक घरे आणि मंदिरे ते मुद्दाम पाळतात, कारण त्यांचे सण आणि विधी नेहमी याच गणनेनुसार होत आले आहेत. सर्वात प्रसिद्ध वाक्य पंचांग म्हणजे तमिळ घरांत पाम्बु (साप) पंचांगम् म्हणून ओळखले जाणारे पंचांग; त्याच्या मुखपृष्ठावरील सापावरून हे नाव पडले.
• तिरुक्कणित (दृक् गणित) पंचांगम् आधुनिक खगोलशास्त्रीय मूल्यांवरून काढले जाते. ते मद्रास वेधशाळेतील सहायक चिंतामणी रघुनाथ चारी यांनी सुरू केले; त्यांनी 1869 मध्ये ते तमिळ आणि तेलुगू लिपीत प्रकाशित करायला सुरुवात केली. दीर्घ वादानंतर कुंभकोणम येथील शंकर मठात झालेल्या एका सभेने दृक् गणित पद्धतीला मान्यता दिली, आणि मठाधिपतींनी 1877 मध्ये तिला पाठिंबा देणारा संदेश दिला.

केरळ

मलयाळम दिनदर्शिका (कोल्लम शक) तमिळ दिनदर्शिकेप्रमाणेच सौर आहे. केरळची स्वतःची दृक् गणित परंपराही आहे, आणि ती तमिळनाडूच्या परंपरेपेक्षा जुनी आहे. 15 व्या शतकात खगोलशास्त्रज्ञ वटश्शेरी परमेश्वर यांनी ग्रहणांच्या स्वतः केलेल्या निरीक्षणांवरून जुनी खगोलशास्त्रीय मूल्ये दुरुस्त केली, दृग्गणित नावाच्या ग्रंथात. त्यांची पद्धत तिथे पत्रिका आणि ग्रहणांसाठी वापरली जाते, तर विधींच्या वेळा ठरवण्यासाठी जुनी परहित पद्धत फार पूर्वीपासून पाळली जाते. या दोन्ही पद्धती तमिळनाडूत वापरल्या जाणाऱ्या आधुनिक दृक् गणित पद्धतीपेक्षा वेगळ्या आहेत.

महाराष्ट्र आणि गुजरात

दोन्हीकडे अमान्त महिने पाळले जातात. महाराष्ट्राचे वर्ष वसंत ऋतूत गुढीपाडव्याला सुरू होते, आणि मराठी घरांत दाते पंचांग आणि कालनिर्णय दिनदर्शिका यांसारखी पंचांगे मोठ्या प्रमाणावर वापरली जातात. गुजरातचे विक्रम संवत वर्ष दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी सुरू होते. 19 व्या शतकात, जुन्या सूत्रांऐवजी दृक् गणित पंचांगे वापरावीत असा आग्रह धरणाऱ्यांमध्ये मुंबईतील केरो लक्ष्मण छत्रे आणि नंतरच्या काळात व्यंकटेश बापूजी केतकर हे होते.

उत्तर भारत

हिंदी पट्टा पौर्णिमेपासून पौर्णिमेपर्यंत महिने मोजतो (पौर्णिमान्त), आणि विक्रम संवत वर्ष चैत्रात सुरू करतो. कृष्ण पक्षासाठी तिथल्या महिन्याचे नाव दक्षिणेकडील नावापेक्षा एक महिना पुढे असते, आणि चुकीच्या महिन्यात शोधलेल्या श्राद्धाचे हेच सर्वात सामान्य कारण आहे. ठाकूर प्रसाद आणि हृषीकेश पंचांग यांसारखी वाराणसीची पंचांगे मोठ्या प्रमाणावर वापरली जातात, आणि मिथिलेत पंचांगाला पत्रा म्हणतात.

बंगाल, ओडिशा आणि आसाम

पूर्वेकडील पंचांगांना पंजिका म्हणतात, आणि तमिळनाडूप्रमाणेच त्यांचे महिने सौर असतात. बंगालमध्ये पंजिकांच्या दोन परंपरा आहेत: सूर्यसिद्धांतावरून गणना करणारी जुनी परंपरा, आणि 1890 मध्ये प्रथम प्रकाशित झालेली दुरुस्त परंपरा, बिशुद्ध सिद्धांत. त्या कधी कधी वेगवेगळ्या तारखा देतात: 2005 मध्ये त्यांनी दुर्गापूजेच्या तारखांचे दोन वेगवेगळे संच दिले. कोण कोणती पंजिका पाळते, हे आमच्या उत्तर भारत आणि बंगालमधील श्राद्धावरील लेखात सांगितले आहे. ओडिशाच्या पंजिकांमध्येही हाच वाद झाला, आणि सुधारकांमध्ये खगोलशास्त्रज्ञ चंद्रशेखर सामंत (पठाणी सामंत) होते.

सरकारचे पंचांग

स्वातंत्र्यानंतर, भौतिकशास्त्रज्ञ मेघनाद साहा यांच्या नेतृत्वाखालील दिनदर्शिका सुधारणा समितीने राष्ट्रीय पंचांगाची शिफारस केली, आणि सरकारने 1957 मध्ये पहिल्यांदा राष्ट्रीय पंचांग प्रकाशित केले. त्यात ताऱ्यांच्या सापेक्ष सूर्य आणि चंद्र यांची स्थिती मोजण्यासाठी एक प्रमाण आरंभबिंदू निश्चित करण्यात आला, ज्याला खगोलशास्त्रज्ञ एन. सी. लाहिरी यांचे नाव दिले आहे, आणि आज भारतातील बहुतेक छापील पंचांगे आपापले प्रादेशिक संकेत कायम ठेवत हेच प्रमाण वापरतात.

संप्रदायाचा स्तर: एका शहरात दोन एकादशी

खगोलशास्त्र अगदी तेच असतानाही, एखादे व्रत कोणत्या दिवशी पाळायचे हे परंपरा वेगवेगळ्या प्रकारे ठरवतात. एकादशी हे याचे सर्वात स्पष्ट उदाहरण. वैष्णव परंपरा - माध्व, श्रीवैष्णव, इस्कॉन आणि इतर - एकादशीच्या आधीच्या तिथीबद्दल अधिक काटेकोर नियम वापरतात, त्यामुळे त्यांची एकादशी कधी कधी स्मार्त एकादशीनंतर एक दिवसाने येते. उदाहरणार्थ, 2026 मध्ये बंगळुरूत देवोत्थान (देवउठनी) एकादशी स्मार्त नियमानुसार शुक्रवार, 20 नोव्हेंबर रोजी येते आणि वैष्णव नियमानुसार शनिवार, 21 नोव्हेंबर रोजी.

माध्व मठाचे किंवा इस्कॉनचे कॅलेंडर स्वतःची यादी प्रसिद्ध करते, जी आणखी वेगळी असू शकते, त्यामुळे तुमची यादी तपासा. यातला कोणताही दिवस चूक नाही: त्याच आकाशाला दोन परंपरा आपापला नियम लावतात, इतकेच. आमच्या एकादशी दिनदर्शिकेत तुमच्या शहरासाठीच्या तारखा दिल्या आहेत.

व्यवहारात काय करावे

• कौटुंबिक विधींसाठी तुमच्या कुटुंबाचे पंचांग पाळा. घरातील सर्वात ज्येष्ठ व्यक्तीला, किंवा घरच्या पुरोहितांना विचारा की घर कोणत्या प्रकाशकाचे किंवा मठाचे पंचांग वापरत आले आहे. श्राद्धाच्या तिथी, व्रते आणि बाळाच्या नामकरणाचा दिवस त्याच पंचांगातून घ्यावेत.
• आधार मिसळू नका. एका पंचांगावरून ठरवलेला मुहूर्त त्याच पंचांगानुसार पाळावा. दोन आधारांमध्ये काही मिनिटांचा फरक असणे साहजिक आहे; अर्ध्यातून आधार बदलला, तर दोन बरोबर उत्तरांमधून एक चुकीचे उत्तर तयार होते.
• स्थलांतर केले, तर परंपरा तीच ठेवा, पण नव्या शहराचा सूर्योदय वापरा. तिथी संपूर्ण भारतात एकाच क्षणी संपते, पण सूर्योदय आणि सूर्यास्त शहरागणिक बदलतात, आणि त्यांच्याबरोबर मुहूर्ताच्या वेळा, आणि कधी कधी तिथी पाळण्याचा दिवसही. दिल्लीत राहणारे बंगळुरूचे कुटुंब आपली अमान्त महिन्यांची नावे कायम ठेवते, पण दिल्लीचा सूर्योदय आणि सूर्यास्त वापरते.
• निधनाची तिथी उत्तर आणि दक्षिणेदरम्यान रूपांतरित करा. तिथीचा क्रमांक कधीच बदलत नाही; कृष्ण पक्षासाठी उत्तरेकडील महिन्याचे नाव एक महिना पुढे असते. खात्री नसेल, तर निधनाची तारीख तुमच्या पुरोहितांना सांगा, ते तिथी काढून देतील.

Purohit.app वर

आमचे पंचांग पान तुमच्या स्वतःच्या शहरासाठी दिवसाची तिथी, नक्षत्र आणि वेळा आधुनिक खगोलशास्त्राने काढून दाखवते, आणि सण आणि व्रतांच्या दिनदर्शिकेत प्रत्येक तारीख तुमच्या शहरानुसार दिली आहे. कौटुंबिक विधींसाठी तुमच्या कुटुंबाचेच छापील पंचांग वापरत राहा, आणि तुमची परंपरा पाळणारे पुरोहित हवे असतील, तर येथे विनंती पाठवा आणि तुमचा संप्रदाय नमूद करा.

* "ऑनलाइन खरेदी करायची आहे?" नंतर दिलेल्या लिंक Amazon वर उघडतात. तुमच्यासाठी किंमत अगदी तेवढीच राहते. Amazon Associate म्हणून Purohit.app ला पात्र खरेदीवर थोडे रेफरल शुल्क मिळते. यामुळे आम्हाला चांगली माहिती विनामूल्य देत राहता येते.