વાસ્તુ દોષ નિવારણ: જૂના ગ્રંથો શું ઉપાય કહે છે
જૂના વાસ્તુ ગ્રંથો વાસ્તુ દોષ માટે થોડા જ ઉપાય આપે છે, અને તેમાંથી એક પણ ઉપાય ઘરમાં મૂકવાની કોઈ વસ્તુ નથી. તે ઉપાય આ છે: જમીનમાં દટાયેલી વસ્તુ બહાર કાઢવી, ગ્રંથો જે વૃક્ષો સામે ચેતવે છે તે કાપી ન શકાય તો તેમની વચ્ચે સારાં વૃક્ષો વાવવાં, દરવાજાની સામેના રસ્તા કે થાંભલાને દૂર રાખવો, ઘરના તૂટેલા ભાગ માટે વિધિ કરવી, અને વાસ્તુ પૂજા કરવી. નીચે વાસ્તુ શાસ્ત્રના આ ઉપાયો તેમના શ્લોકો સાથે આપ્યા છે, આજે લોકો સમજદારીથી શું કરે છે તે પણ, અને પિરામિડ કે યંત્ર જેવી પ્રચલિત નિવારણ વસ્તુઓ ક્યાંથી આવી તે પણ.
જૂના ગ્રંથોમાં આપેલા ઉપાય
- દટાયેલી વસ્તુ બહાર કાઢો. મત્સ્ય પુરાણ કહે છે કે શલ્ય, એટલે કે જમીનમાં દટાયેલો ખીલો, હાડકું કે બીજી કોઈ વસ્તુ, જમીનના જે ભાગમાં હોય ત્યાંથી કાઢી નાખવી: શલ્યવાળી જમીન ભય લાવે છે, શલ્ય વગરની જમીન શુભ ફળ આપે છે (253.49-50). વિશ્વકર્મા પ્રકાશ આ વિધિ, શલ્યોદ્ધાર, માટે આખો અધ્યાય (12) આપે છે, અને તેને પહેલેથી વસવાટ હોય એવા ઘરને પણ લાગુ કરે છે; દરવાજા પરના કે રસ્તા પરના અવરોધને પણ તે એક પ્રકારનું શલ્ય ગણે છે (12.34).
- ખરાબ વૃક્ષો વચ્ચે સારાં વૃક્ષો વાવો. ઘરની નજીક કાંટાળાં વૃક્ષો, દૂધ જેવો રસ નીકળતાં વૃક્ષો કે ફળનાં વૃક્ષો હોય અને તેમને સહેલાઈથી કાપી ન શકાય, તો બૃહત્ સંહિતા કહે છે કે તેમની વચ્ચે સારાં વૃક્ષો વાવવાં: પુન્નાગ, અશોક, અરિષ્ટ, બકુલ, ફણસ, શમી અને શાલ (53.86-87). મત્સ્ય પુરાણ પણ વૃક્ષોનાં નામ આપ્યા વગર આ જ નિયમ આપે છે (255.21-22). એમ. રામકૃષ્ણ ભટની ટિપ્પણી તેનો અર્થ ઘર અને ખરાબ વૃક્ષની વચ્ચે વાવવું એવો કરે છે. બંને ગ્રંથોમાં પહેલું સ્થાન કાપવાનું છે; કાપી ન શકાય ત્યારે વાવવાનો માર્ગ છે.
- અંતર રાખો. મુખ્ય દરવાજાની સામેનો અવરોધ તેની ઊંચાઈ કરતાં બમણાથી વધુ દૂર હોય તો કોઈ નુકસાન કરતો નથી (બૃહત્ સંહિતા 53.76); વિશ્વકર્મા પ્રકાશ ઘરની ઊંચાઈ કરતાં બમણું અંતર કહે છે (7.97-98). વિશ્વકર્મા પ્રકાશ એવા પ્રસંગો પણ ગણાવે છે જ્યારે તે દોષ જ નથી: ઘણો દૂર હોય, સીધો સામે નહીં પણ ત્રાંસો હોય, દીવાલની પાછળ હોય, કે વચ્ચે પાણી કે ટેકરીઓ હોય (14.49-54).
- તૂટેલા ભાગ માટે વિધિ. અગિયારમી સદીના રાજા ભોજની રચના ગણાતા સમરાંગણ સૂત્રધારમાં શાંતિ વિધિઓનો એક અધ્યાય છે (અધ્યાય 42, શાંતિકર્મ-વિધિ). ઘરનો કોઈ ભાગ તૂટે તો વાસ્તુ મંડળમાં એ ભાગના સ્વામી દેવ કોણ છે તે શોધી, તેમને નૈવેદ્ય ધરાવવું અને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું (42.56-57). નવા કામ દરમિયાન દરવાજાની બારસાખને નુકસાન થાય તો તે દરવાજાના પદ પ્રમાણે દેવનું નામ આપે છે: મહેન્દ્રના પદ (પૂર્વ) પરના દરવાજા માટે ઇન્દ્ર, ગૃહક્ષતના પદ (દક્ષિણ) પરના દરવાજા માટે યમ, પુષ્પદંતના પદ (પશ્ચિમ) માટે વરુણ, ભલ્લાટના પદ (ઉત્તર) માટે સોમ (42.62-65).
- થાંભલાઓ માટે રક્ષા વિધિ. મત્સ્ય પુરાણ ચેતવે છે કે ઘડિયાળના કાંટાની ઊલટી દિશામાં ઊભા કરેલા થાંભલા ભય લાવે છે, અને થાંભલાઓથી આવતી મુશ્કેલી સામે રક્ષા વિધિ કરવાનું કહે છે (256.25-26).
- વાસ્તુ પૂજા પોતે. મત્સ્ય પુરાણ કહે છે કે વાસ્તુ યજ્ઞ પાંચ પ્રસંગે થાય છે: દોરી નાખીને માપણી થાય ત્યારે, થાંભલા ઊભા થાય ત્યારે, બારસાખ ચડાવાય ત્યારે, ગૃહપ્રવેશ વખતે, અને વાસ્તુ-ઉપશમન એટલે કે જમીનની શાંતિ માટે (256.10-11). એક જૂનો અંગ્રેજી અનુવાદ આ પાંચમા પ્રસંગને દોષના ઉપાયમાં ફેરવી નાખે છે; સંસ્કૃત મૂળ તેને પાંચ નિયમિત પ્રસંગોમાંનો એક ગણાવે છે.
પરંપરામાં વાસ્તુ પૂજાનું મહત્ત્વ કેમ છે
મત્સ્ય પુરાણ કથા કહે છે કે દેવોએ વાસ્તુ પુરુષને ઊંધા મોઢે દબાવી રાખ્યા, ત્યારે તેમણે પૂછ્યું કે હવે તેઓ કેવી રીતે જીવશે. દેવોએ તેમને તેમનો આહાર આપ્યો; તેમાં જમીનના મધ્યમાં અપાતું નૈવેદ્ય અને યજ્ઞો તથા ઉત્સવોની શરૂઆતમાં અપાતા નૈવેદ્ય પણ હતા (252.15-18). ત્યારથી, પુરાણ કહે છે, શાંતિ માટે વાસ્તુ યજ્ઞ થતો આવ્યો છે (252.19).
પછીના ગ્રંથો પણ આ જ વાત કહે છે. માનસાર કહે છે કે જમીનની માપણી થાય ત્યારે નૈવેદ્ય આપવું જ જોઈએ, "આ દોષ ટાળવા માટે" (VIII.62-64), અને મયમત મકાન પૂરું કરવાના નિયમોમાં તેના રક્ષક દેવતાઓને અપાતા નૈવેદ્યને પણ ગણે છે (18.216). પરંપરામાં પૂજા એ જ રીત છે જેનાથી ઘર શરૂઆતથી જ દોષથી બચે છે; જો તમે તે કર્યા વગર રહેવા આવી ગયા હો, તો પુરોહિતો પહેલેથી વસવાટ હોય એવા ઘરમાં પણ તે કરાવે છે (નીચે જુઓ).
ગ્રંથોમાં શું નથી, "નિવારણ પૂજા" સહિત
અમે જોયેલા કોઈ પણ શાસ્ત્રીય ગ્રંથમાં ફક્ત ખોટી જગ્યાએ હોય એવા મુખ્ય દરવાજા, ઓરડા કે રસોડાનો ઉપાય નથી. બૃહત્ સંહિતા દરવાજાના દરેક સ્થાન અને દરેક દોષનું ફળ કહે છે, પણ તેને રદ કરવા કશું સૂચવતી નથી; તેના એકમાત્ર હળવા ઉપાય ઉપર કહેલાં વૃક્ષો અને અંતરનો નિયમ છે. સમરાંગણ સૂત્રધારની વિધિઓ નુકસાન અને અપશુકન માટે છે: દક્ષિણના દરવાજાની બારસાખ માટેની તેની વિધિ બાંધકામ દરમિયાન નુકસાન પામેલી બારસાખ માટે છે, દક્ષિણમાં દરવાજો હોવાનો ઉપાય નથી. તૈયાર ઘર માટે અલગ "વાસ્તુ દોષ નિવારણ પૂજા" આ ગ્રંથોમાં નામ સાથે આપેલી વિધિ નથી; તેની સૌથી નજીક એ શાંતિ વિધિઓ અને શલ્યોદ્ધાર છે.
આજે તમે શું કરી શકો
- ઓરડાનો ઉપયોગ બદલો. ગ્રંથો દરેક દિશાને એક ઉપયોગ આપે છે: ઈશાનમાં દેવસ્થાન, અગ્નિ ખૂણામાં રસોડું, નૈઋત્યમાં ઘરવખરી, વાયવ્યમાં ભંડાર અને અનાજ (બૃહત્ સંહિતા 53.118). કોઈ ગ્રંથ ઉપાય તરીકે ઓરડો બદલવાનું કહેતો નથી; આ સામાન્ય સમજની વાત છે. દીવાલ તોડ્યા વગર તમે બદલી શકો એવી એક જ વસ્તુ ઓરડાનો ઉપયોગ છે: સ્ટોર તરીકે વપરાતા ઈશાનના ઓરડામાં પૂજાનો ખૂણો આવી શકે, અને જે ઓરડામાં દેવસ્થાન રાખતાં તમારું મન ન માને તે સ્ટોર બની શકે.
- વાસ્તુ શાંતિ. પરંપરામાં વાસ્તુ પૂજા ઘર બંધાતું હોય ત્યારે, ગૃહપ્રવેશ વખતે અને જમીનની શાંતિ માટે થાય છે (મત્સ્ય પુરાણ 256.10-11); પુરોહિતો મોટા ફેરફાર પછી કે ઘર વિશેની ચિંતા શમે નહીં ત્યારે પણ તે કરાવે છે. પુરોહિત તેને વાસ્તુ શાંતિ હવન તરીકે કરાવે છે, અલગથી અથવા ગૃહપ્રવેશની અંદર. આ ઘર અને તેમાં રહેનારાઓ માટેની પ્રાર્થના છે, સમારકામ નથી; હવનમાં શું થાય છે તે અમારી વાસ્તુ શાંતિ માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે.
- કશું જ નહીં. જો "દોષ" ફક્ત આધુનિક યાદીઓમાં જ હોય - ઈશાનમાં શૌચાલય, દીવાલોના રંગ, અરીસા - તો જૂના ગ્રંથોમાં સુધારવા જેવું કશું નથી (એ યાદી વાસ્તુ દોષ એટલે શું વિશેની અમારી માર્ગદર્શિકામાં છે). વિશ્વકર્મા પ્રકાશ તો જૂના ઘરના માલિકને તેનાં માપનાં સૂત્રો (આય-વ્યય) અને મહિનાની પસંદગીની ચિંતા ન કરવાનું પણ કહે છે (2.93).
પ્રચલિત ઉપાયો ક્યાંથી આવ્યા
નીચેનામાંથી એક પણ બૃહત્ સંહિતામાં, પુરાણોના વાસ્તુ અધ્યાયોમાં કે અમે જોયેલા પછીના વાસ્તુ ગ્રંથોમાં નથી. અમે આમાંની કોઈ વસ્તુ વેચતા નથી.
| ઉપાય | ક્યાંથી આવ્યો |
|---|---|
| વાસ્તુ પિરામિડ | પશ્ચિમનું "પિરામિડ પાવર" આંદોલન, જે 1930ના દાયકામાં શરૂ થયું અને 1970ના દાયકામાં લોકપ્રિય બન્યું. પિરામિડ-વાસ્તુની એક ભારતીય બ્રાન્ડ પોતાની પદ્ધતિને 1970ના દાયકાની ગણાવે છે અને તેને "નવા યુગનું વિજ્ઞાન" કહે છે. |
| વિન્ડ ચાઇમ | ફેંગ શુઈ, વસ્તુઓની ગોઠવણની ચીની પરંપરા; 1980ના દાયકામાં અમેરિકામાં છપાયેલાં ફેંગ શુઈનાં પુસ્તકોના "ઇલાજ"માં વિન્ડ ચાઇમ પણ હતા. |
| સ્ફટિક (ક્રિસ્ટલ) | પશ્ચિમની ન્યૂ એજ ક્રિસ્ટલ હીલિંગ. |
| લાફિંગ બુદ્ધા | બુદાઈ, એક ચીની ચાન ભિક્ષુ, જેમનું એક મંદિરના રેકોર્ડ પ્રમાણે ઈ.સ. 917માં અવસાન થયું અને જેમને પછીથી મૈત્રેય તરીકે પૂજવામાં આવ્યા; ભારતમાં ફેંગ શુઈના તાવીજ તરીકે વેચાય છે. |
| બાગુઆ અને બહિર્ગોળ અરીસા | ચીની: આઇ ચિંગનાં આઠ ત્રિરેખા ચિહ્નો, જે ફેંગ શુઈમાં વપરાય છે. |
| દરિયાઈ મીઠાના વાટકા | એક ફેંગ શુઈ પ્રેક્ટિશનરનો પોતાનો ઇતિહાસ મીઠાના પાણીના ઇલાજને 1990ના દાયકાના અંતનાં અંગ્રેજી ફેંગ શુઈ પુસ્તકો સુધી લઈ જાય છે. |
| ઘોડાની નાળ | યુરોપનું લોક-તાવીજ: દુષ્ટ આત્માઓને દૂર રાખવા લોખંડ. |
| મની પ્લાન્ટ | સામાન્ય રીતે ગોલ્ડન પોથોસ, એક વેલ, જેનું મૂળ વતન પ્રશાંત મહાસાગરમાં ફ્રેન્ચ પોલિનેશિયાનો મૂરેઆ ટાપુ છે. |
| "વાસ્તુ દોષ નિવારણ યંત્ર" | પૂજાનાં આકૃતિ-ચિહ્નો તરીકે યંત્રો જૂનાં છે. વાસ્તુ દોષ રદ કરવા વેચાતી તાંબાની પ્લેટનો આધુનિક ટેલિશોપિંગ અને ઓનલાઇન દુકાનો પહેલાંનો કોઈ સ્રોત અમને મળ્યો નથી. એડવર્ટાઇઝિંગ સ્ટાન્ડર્ડ્સ કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયાએ 2012, 2013 અને 2014માં વાસ્તુ અને યંત્રની ટેલિશોપિંગ જાહેરાતો સામેની ફરિયાદોને માન્ય રાખી હતી. |
ઈશાનમાં શૌચાલય અને રસોડાના ઉપાય
ઈશાનમાં શૌચાલય. કોઈ પણ ગ્રંથ ઘરની સાથે જોડાયેલા શૌચાલયની ચર્ચા કરતો નથી, એટલે કોઈ ગ્રંથ ઈશાનમાંના શૌચાલયનો ઉપાય પણ આપતો નથી; તેના માટે વેચાતા પિરામિડ અને મીઠાના વાટકા ઉપરના કોષ્ટકમાં છે. તેને સ્વચ્છ, સૂકું અને હવાઉજાસવાળું રાખો, અને જો તમે બાંધકામ કરી રહ્યા હો તો ઈશાન ખૂણો દેવસ્થાન માટે રાખો; એ ખૂણા માટે બૃહત્ સંહિતાનો આ જ નિયમ છે (53.118). "ઈશાનમાં ક્યારેય નહીં" નિયમ ક્યાંથી આવ્યો તે અમારી શૌચાલય અને બાથરૂમ માર્ગદર્શિકામાં છે.
રસોડું. બૃહત્ સંહિતા રસોડું અગ્નિ ખૂણામાં મૂકે છે (53.118), અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશ પણ સંમત છે (2.94). આધુનિક વેબસાઇટો પરના "બીજી પસંદગી તરીકે વાયવ્ય" અને "પૂર્વ તરફ મોઢું રાખીને રસોઈ કરવી" જેવા નિયમો અમે જોયેલા ગ્રંથોમાં નથી, અને બીજી દિશામાં હોય એવા રસોડા માટે એમાંનો કોઈ ગ્રંથ ઉપાય આપતો નથી: ન કોઈ રંગ, ન કોઈ વસ્તુ, ન કોઈ યંત્ર. જો તમે બાંધકામ કરી રહ્યા હો, તો અગ્નિ ખૂણો ગ્રંથ પ્રમાણે છે; જો ન કરી રહ્યા હો, તો ગ્રંથો તેમાં કશું મૂકવાનું કહેતા નથી. વધુ અમારી રસોડા માર્ગદર્શિકામાં.
પુરોહિતને ક્યારે બોલાવવા
નવા ઘરમાં રહેવા જાઓ, રિનોવેશન કે વિસ્તરણ પૂરું થાય, કામ દરમિયાન ખોદતાં કંઈ નીકળે, અથવા દોષની ચિંતા તમારા મનમાંથી જાય નહીં, ત્યારે પુરોહિતને બોલાવો. દરવાજે, મધ્યમાં અને ખૂણાઓમાં તમને શું દેખાય છે અને ઘરમાં શું બદલાયું છે તે પુરોહિતને જણાવો. પુરોહિત સામાન્ય રીતે કેટલી દક્ષિણા લે છે તે માટે પુરોહિતનો ખર્ચ કેટલો થાય જુઓ.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.