વાસ્તુ પુરુષ મંડળ: 81 ખાનાં અને 45 દેવતા
વાસ્તુ પુરુષ મંડળ એ ખાનાંની જાળી છે જે વાસ્તુ ઘરની જમીન પર ગોઠવે છે: 81 ખાનાં, તેમના પર બેઠેલા 45 દેવતા, અને તેમની નીચે ઊંધા મોઢે સૂતેલા વાસ્તુ પુરુષ, જેમનું માથું ઉત્તર-પૂર્વમાં અને પગ દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં છે. એનું જાણીતું વર્ણન વરાહમિહિરના છઠ્ઠી સદીના ગ્રંથ બૃહત્ સંહિતામાં, અધ્યાય 53, શ્લોક 42 થી 50માં મળે છે. નીચે એક એક ખાનું લઈને સમજાવ્યું છે, દરેક વાત માટે તેનો શ્લોક અને પછીના ગ્રંથો ક્યાં જુદું કહે છે તે સાથે. આ ગ્રંથો એકબીજા સાથે કેવી રીતે જોડાય છે તે માટે વાસ્તુ શાસ્ત્રની સમજૂતી જુઓ.

વાસ્તુ પુરુષ ક્યાંથી આવ્યા
બૃહત્ સંહિતા આ કથા બે શ્લોકમાં કહે છે. એક એવો જીવ પ્રગટ થયો જેના શરીરે પૃથ્વી અને આકાશને ઢાંકી દીધાં. દેવતાઓએ તેને પકડીને ઊંધા મોઢે સુવડાવી દીધો, અને જે દેવતાએ શરીરનો જે ભાગ પકડ્યો હતો તે ત્યાં જ રહ્યા. બ્રહ્માએ તેને વાસ્તુ પુરુષ બનાવ્યો, એવું શરીર જે દેવતાઓનું જ બનેલું છે (53.2-3). તેનો જન્મ કેવી રીતે થયો તે ગ્રંથ કહેતો નથી.
આખી કથા મત્સ્ય પુરાણ (252.5-19)માં છે. શિવજી અંધક દૈત્ય સાથે યુદ્ધ કરતા હતા ત્યારે તેમના કપાળ પરથી પરસેવો પડ્યો, અને તેમાંથી એક ભયંકર જીવ ઊભો થયો. તેણે તપ કર્યું, તેને વરદાન મળ્યું, તેણે ત્રણેય લોકને ખાઈ જવાની માગણી કરી, અને તે પૃથ્વી પર પડ્યો, પૃથ્વી અને આકાશને ઢાંકીને. દેવતાઓ, બ્રહ્મા અને શિવ, અને અસુરો પણ, ચારે બાજુથી તેને દબાવી બેઠા, અને જે જ્યાં દબાવતા હતા ત્યાં જ રહ્યા.
બધા દેવતાઓ તેના પર વસે છે, તેથી તે વાસ્તુ કહેવાય છે (252.14). ઊંધા મોઢે દબાયેલા તેણે પૂછ્યું કે હું જીવીશ કેવી રીતે, ત્યારે દેવતાઓએ તેને તેનો આહાર આપ્યો. તેમાં રોજના વૈશ્વદેવ નૈવેદ્યના અંતે જગ્યાની વચ્ચે ધરાવાતું અન્નનું અર્પણ, અને યજ્ઞો તથા ઉત્સવોની શરૂઆતમાં ધરાવાતાં નૈવેદ્ય પણ છે (252.15-18). ગ્રંથ કહે છે કે ત્યારથી શાંતિ માટે વાસ્તુ યજ્ઞ થતો આવ્યો છે (252.19).
ઘર માટે 81 ખાનાં, મંદિર માટે સામાન્ય રીતે 64
પૂર્વથી પશ્ચિમ દોરેલી દસ રેખા અને ઉત્તરથી દક્ષિણ દોરેલી દસ રેખા જમીનને 81 ખાનાંમાં વહેંચે છે (બૃહત્ સંહિતા 53.42). ઘર માટેની જાળી આ છે. રાજા ભોજને નામે ઓળખાતો ગ્રંથ સમરાંગણ સૂત્રધાર 81 ખાનાં ઘરો અને રાજમહેલો માટે આપે છે (13.3-5), અને માનસાર રહેઠાણની લંબાઈ-પહોળાઈમાં તેમની આંકણી કરે છે (XXXVI.14).
મંદિરો માટે મોટા ભાગના ગ્રંથો 64 ખાનાં વાપરે છે. બૃહત્ સંહિતા બીજા વિકલ્પ તરીકે 64 ખાનાંની જાળી આપે છે (53.55-56), અને મત્સ્ય પુરાણ સ્પષ્ટ કહે છે કે 64 ખાનાંનું વાસ્તુ પ્રાસાદ, એટલે કે મંદિર, માટે છે (253.47). દરેક ગ્રંથ આ રીતે વહેંચતો નથી: સમરાંગણ સૂત્રધાર મંદિરોને 100 ખાનાં આપે છે, અને દક્ષિણ ભારતનો ગ્રંથ મયમત કહે છે કે દરેક બાંધકામ માટે 64 ખાનાંની જાળી વાપરવી (7.30-32), છતાં ઘરના દરવાજા તો તે 81 પર જ મૂકે છે. તે એક ખાનાથી માંડીને 1,024 સુધીના 32 શક્ય નકશા ગણાવે છે (7.2-21), પણ તે અને માનસાર પૂરેપૂરું વર્ણન માત્ર 64 અને 81નું જ કરે છે.
જો તમે પોતે અધ્યાય 53 વાંચો, તો એક સાવચેતી: એન. ચિદંબરમ્ અય્યરનો 1884નો અંગ્રેજી અનુવાદ એક ડઝનથી વધુ જગ્યાએ ખોટો છે (53.43માં તે ઉત્તર-પશ્ચિમ અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ ખૂણાનાં ખાનાં અદલબદલ કરી નાખે છે), તેથી જ્યાં તે સંસ્કૃતથી જુદો પડે ત્યાં અમે એમ. રામકૃષ્ણ ભટ્ટનો 1981નો અનુવાદ અનુસરીએ છીએ.
કોણ ક્યાં બેસે છે: 45 દેવતા
જાળી પર પિસ્તાળીસ દેવતા બેસે છે, બહારની હારમાં 32 અને અંદર 13 (53.42). વચ્ચેનાં નવ ખાનાં બ્રહ્મા લે છે. તેમની ચાર બાજુએ પૂર્વમાં અર્યમા, દક્ષિણમાં વિવસ્વાન, પશ્ચિમમાં મિત્ર અને ઉત્તરમાં પૃથ્વીધર છે. તેમની આસપાસ ત્રાંસી દિશાઓમાં આપવત્સ (ઉત્તર-પૂર્વ), સવિતા (દક્ષિણ-પૂર્વ), બીજા એક ઇન્દ્ર જેમને ગ્રંથ "દેવોના સ્વામી" કહે છે (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) અને રાજયક્ષ્મા (ઉત્તર-પશ્ચિમ) બેસે છે. અંદરના ચાર ખૂણામાં, એ જ ક્રમમાં, આપ, સાવિત્ર, જય અને રુદ્ર બેસે છે (53.46-48).
ખાનાં બધાને સરખાં વહેંચાયાં નથી (53.49-50). વીસ દેવતાને એક એક ખાનું મળે છે: બહારના ચાર ખૂણા, એ ખૂણાની બાજુનાં આઠ ખાનાં, અને ત્રાંસી દિશાઓ તથા અંદરના ખૂણામાંના આઠ અંદરના દેવતા. બહારની હારના બીજા વીસ દેવતાને બે બે ખાનાં મળે છે, એક ખાનું અંદર સુધી પહોંચતાં. અર્યમા, વિવસ્વાન, મિત્ર અને પૃથ્વીધરને ત્રણ ત્રણ, અને બ્રહ્માને નવ: 20 + 40 + 12 + 9 = 81. મયમત તેમને જુદી રીતે વહેંચે છે: બ્રહ્માની આસપાસના ચાર દેવતાને છ છ ખાનાં, અંદરના ખૂણાના આઠ દેવતાને બે બે, અને બહારના દરેક દેવતાને એક (7.58).
ગ્રંથ બહારની હારને એક એક બાજુ ગણે છે: પૂર્વ બાજુ ઉત્તર-પૂર્વ ખૂણાથી, દક્ષિણ બાજુ દક્ષિણ-પૂર્વથી, પશ્ચિમ બાજુ દક્ષિણ-પશ્ચિમથી અને ઉત્તર બાજુ ઉત્તર-પશ્ચિમથી. દરેક બાજુનો છેલ્લો ખૂણો પછીની બાજુનો ગણાય છે (53.72-75 પર ભટ્ટની ટિપ્પણી).
| બાજુ | તેના આઠ દેવતા, ગ્રંથના ક્રમમાં |
|---|---|
| પૂર્વ, ઉત્તર-પૂર્વ ખૂણાથી | શિખી, પર્જન્ય, જયંત, ઇન્દ્ર, સૂર્ય, સત્ય, ભૃશ, અંતરિક્ષ |
| દક્ષિણ, દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણાથી | અનિલ, પૂષા, વિતથ, બૃહત્ક્ષત, યમ, ગંધર્વ, ભૃંગરાજ, મૃગ |
| પશ્ચિમ, દક્ષિણ-પશ્ચિમ ખૂણાથી | પિતૃ, દૌવારિક, સુગ્રીવ, કુસુમદંત, વરુણ, અસુર, શોષ, પાપયક્ષ્મા |
| ઉત્તર, ઉત્તર-પશ્ચિમ ખૂણાથી | રોગ, અહિ, મુખ્ય, ભલ્લાટ, સોમ, ભુજગ, અદિતિ, દિતિ |
કેટલાંક નામ બદલાય છે: બૃહત્ક્ષતને ગૃહક્ષત પણ કહે છે, અને મયમત એ જ ખાનાને રાક્ષસ કહે છે. ખૂણાઓ વિશે એક નોંધ જરૂરી છે. બૃહત્ સંહિતા ઉત્તર-પૂર્વમાં શિખી, એટલે કે શિખાવાળા, જે અગ્નિનું એક નામ છે, અને દક્ષિણ-પૂર્વમાં અનિલ, એટલે કે વાયુ, ને બેસાડે છે (53.43; એક હસ્તપ્રતમાં અનલ, એટલે કે અગ્નિ, પાઠ છે). મત્સ્ય પુરાણ પણ શિખી જ રાખે છે, પણ મયમત જેવા પછીના ગ્રંથો ઉત્તર-પૂર્વમાં ઈશ અને દક્ષિણ-પૂર્વમાં અગ્નિ મૂકે છે (7.33-38). અમારા નકશામાં બૃહત્ સંહિતાનાં નામ રાખ્યાં છે. મુખ્ય દરવાજો આ 32 માંથી કયા ખાના પર આવે છે તે પરથી પણ ગ્રંથ તેનું ફળ કહે છે (53.71-75); અમારી મુખ્ય દરવાજાની માર્ગદર્શિકા જુઓ.
વાસ્તુ પુરુષની સ્થિતિ: તેઓ જમીન પર કેવી રીતે સૂતા છે
તેઓ ઊંધા મોઢે સૂતા છે, માથું ઉત્તર-પૂર્વમાં (બૃહત્ સંહિતા 53.51) અને પગ દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં, જ્યાં પિતૃ, એટલે કે પૂર્વજો, તેમને પકડી રાખે છે (53.54). સમરાંગણ સૂત્રધાર (14.2) અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશ (5.2-3) પણ તેમને ઉત્તર-પૂર્વ તરફ સુવડાવે છે, અને માનસાર તેમનું માથું અર્યમાના ખાના પર મૂકે છે પણ કહે છે કે તેઓ ઉત્તર-પૂર્વ તરફ સૂતા છે (VII.255). મયમત અપવાદ છે: તે તેમનું માથું પૂર્વ તરફ રાખે છે (7.49), અને તેના અનુવાદક બ્રુનો ડાગેન્સ નોંધે છે કે બીજા ગ્રંથો ઘણી વાર તેને ઉત્તર-પૂર્વમાં મૂકે છે.
જે દેવતાએ શરીરનો જે ભાગ દબાવ્યો હતો, તે ભાગ તેઓ પકડી રાખે છે (53.51-54). શ્લોકો જમણી બાજુનાં નામ આપે છે; ડાબી બાજુ એનું પ્રતિબિંબ છે. તેમાંથી થોડાં:
| શરીરનો ભાગ | તેને પકડનાર દેવતા | જાળી પર સ્થાન |
|---|---|---|
| માથું | શિખી | ઉત્તર-પૂર્વ ખૂણો |
| છાતી | અર્યમા | મધ્યની પૂર્વ બાજુ |
| હૃદય | બ્રહ્મા | મધ્ય |
| પેટ | વિવસ્વાન | મધ્યની દક્ષિણ બાજુ |
| જમણો હાથ | સવિતા અને સાવિત્ર | અંદરનો દક્ષિણ-પૂર્વ |
| પગ | પિતૃ | દક્ષિણ-પશ્ચિમ ખૂણો |
દિશાઓના આઠ રક્ષક (પૂર્વમાં ઇન્દ્ર, દક્ષિણ-પૂર્વમાં અગ્નિ વગેરે), એ અલગ યાદી છે; અમારી વાસ્તુ દિશાઓની માર્ગદર્શિકા જુઓ.
મર્મ અને બ્રહ્મસ્થાન
જાળીની લાંબી રેખાઓ જ્યાં એકબીજીને કાપે છે તે બિંદુઓ, અને દરેક ખાનાનો બરાબર મધ્યભાગ, મર્મ છે, એટલે કે વાસ્તુ પુરુષના શરીરનાં મહત્ત્વનાં બિંદુઓ (બૃહત્ સંહિતા 53.57). ઘરની આંકણી કરતી વખતે તેમના પર કોઈ થાંભલો, ખીલી કે ખૂંટી ન મૂકવી અને ત્યાં કંઈ અશુદ્ધ ન દાટવું, કારણ કે કહેવાય છે કે મર્મને થયેલું નુકસાન માલિકના શરીરના એ જ ભાગ પર આવે છે (53.58). મર્મ જમીનની જાળી પરનાં બિંદુઓ છે, જે પોતાના પ્લોટ પર ઘરનું આયોજન કરતી વખતે આંકવામાં આવે છે; આ નિયમ ઘરનું આયોજન કરનાર અને બાંધનાર માટે છે.
છ રેખાઓ, એટલે કે બે ત્રાંસી અને બીજી ચાર, નવ બિંદુએ એકબીજીને કાપે છે; તેમને અતિમર્મ કહે છે, જે બધાંમાં સૌથી મહત્ત્વનાં છે (53.63-64). સમરાંગણ સૂત્રધાર શરીર પરના છ મહામર્મ ગણાવે છે: મોં, હૃદય, નાભિ, માથું અને બંને સ્તન (13.7). મયમત એ જ વાત આમ કહે છે: ઘરનાં "અંગો"થી તેમનાં અંગોને પીડા ન આપવી (7.55-56).
મધ્યભાગ, એટલે કે બ્રહ્મસ્થાન, બ્રહ્માનું છે. બૃહત્ સંહિતાનો તેના માટેનો નિયમ સ્વચ્છતા છે: સમૃદ્ધિ ઇચ્છતા માલિકે બ્રહ્માના સ્થાનની ખાસ કાળજી લેવી અને તેને ગંદું થવા ન દેવું (53.66), અને શ્લોક પોતે જ એઠા અન્નને એવી ગંદકી તરીકે ગણાવે છે.
પછીના શિલ્પગ્રંથો એથી આગળ જાય છે અને મુખ્ય ઇમારતને મધ્યભાગથી દૂર રાખે છે. મયમત બ્રહ્માના ખાના પર કોઈ મુખ્ય ઇમારત મૂકતો નથી (26.2); ચાર પાંખવાળા ઘરની વચ્ચેનો ભાગ તે ચોક તરીકે ખુલ્લો રાખે છે, ત્યાં વધુમાં વધુ બ્રહ્માની વેદી પર એક મંડપ (27.20-26). માનસાર બ્રહ્માના ખાના સિવાય દરેક ખાના પર રહેઠાણની છૂટ આપે છે (XXXVI.15). વિશ્વકર્મા પ્રકાશ ઘરની વચ્ચે આવેલા થાંભલાને બ્રહ્મવેધ, એટલે કે બ્રહ્માનો વેધ, કહે છે, અને ત્યાં દીવાલની પણ મનાઈ કરે છે (7.108-110).
ફ્લેટમાં દીવાલો અને થાંભલા બિલ્ડરે મૂક્યા છે, અને મધ્યભાગ પર બાંધકામ ન કરવાનો નિયમ બાંધનાર માટે હતો. તમારા હાથમાં જે છે તે બૃહત્ સંહિતાની પોતાની વિનંતી છે: ઘરનો વચ્ચેનો ભાગ સ્વચ્છ અને ખુલ્લો રાખો.
મંડળની પૂજા શા માટે થાય છે
મંડળ માત્ર ઘરના આયોજન માટે નહીં, પૂજા માટે પણ દોરાય છે. મત્સ્ય પુરાણમાં 81 ખાનાં દોરીને, ઉત્તર-પૂર્વ ખૂણાથી શરૂ કરીને, 45 દેવતાઓની હવિથી પૂજા થાય છે (253.19-23). તે વાસ્તુ યજ્ઞના પાંચ પ્રસંગ ગણાવે છે: માપની દોરી નાખતી વખતે, થાંભલા ઊભા કરતી વખતે, બારસાખ ચડાવતી વખતે, ઘરમાં પ્રવેશ કરતી વખતે, અને જગ્યાની શાંતિ માટે (256.10-11). બૃહત્ સંહિતા બાંધકામ શરૂ થાય તે પહેલાં દેવતાઓની પૂજા કરવાનું કહે છે (53.99; આજની ભૂમિ પૂજા), અને પરિવાર ઘરમાં પ્રવેશે તે પહેલાં ફરી (53.125).
આજે એ પૂજા વાસ્તુ શાંતિ છે: વાસ્તુ પુરુષ અને મંડળના દેવતાઓનું આવાહન થાય છે, વધુ વિસ્તૃત વિધિમાં જમીન પર મંડળ બનાવીને, અને પછી હવન થાય છે. તે પૂરા ગૃહપ્રવેશનો ભાગ છે, અને બાંધકામ પછી કે જે ઘરમાં તમે પહેલેથી રહો છો તેમાં અલગથી પણ કરવામાં આવે છે. અમારી વાસ્તુ શાંતિ માર્ગદર્શિકા હવન સમજાવે છે, અને ગૃહપ્રવેશ માર્ગદર્શિકા તેની આસપાસની પ્રવેશ વિધિ.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.