રસોડાનું વાસ્તુ: દક્ષિણ-પૂર્વ, બીજો વિકલ્પ, ચૂલો અને સિંક
રસોડું ઘરના દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણામાં હોવું જોઈએ. વરાહમિહિરનો છઠ્ઠી સદીનો ગ્રંથ બૃહત્ સંહિતા આમ કહે છે (53.118), અને મત્સ્ય પુરાણ તથા અગ્નિ પુરાણ પણ આ જ કહે છે. ઓનલાઇન રસોડા વિશે બીજા જે નિયમો વાંચવા મળે છે - ઉત્તર-પશ્ચિમ "બીજો વિકલ્પ", રસોઈ કરનારનું મોં પૂર્વ તરફ, ચૂલો સિંકથી દૂર - તે આજના વાસ્તુ સલાહકારોના છે, વાસ્તુના પ્રાચીન ગ્રંથોના નહીં. આ લેખમાં જોઈશું કે કયો ગ્રંથ શું કહે છે, દક્ષિણ-પૂર્વ જ કેમ, ગૃહસ્થ જીવનના જૂના નિયમો ચૂલા વિશે શું કહે છે, અને તમારું રસોડું બીજા ખૂણામાં હોય તો શું કરવું.
ગ્રંથો રસોડા વિશે શું કહે છે
બૃહત્ સંહિતા ફક્ત ચાર ઓરડાનાં નામ આપે છે, અને તેમાંનો એક રસોડું છે: ઉત્તર-પૂર્વમાં દેવોનો ઓરડો, "દક્ષિણ-પૂર્વમાં રસોડું", દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં ઘરવખરી, અને ઉત્તર-પશ્ચિમમાં ધનભંડાર તથા અનાજનો કોઠાર (બૃહત્ સંહિતા 53.118). બીજા મોટા ભાગના ગ્રંથો પણ આ વાત સાથે સહમત છે.
| ગ્રંથ | રસોડું કે ચૂલો ક્યાં |
|---|---|
| બૃહત્ સંહિતા 53.118 | દક્ષિણ-પૂર્વ |
| મત્સ્ય પુરાણ 256.34 | દક્ષિણ-પૂર્વ, અને તેની બાજુમાં ઉત્તર તરફ પાણી |
| અગ્નિ પુરાણ 105.28-30 અને 106.18 | દક્ષિણ-પૂર્વ |
| ગરુડ પુરાણ 1.46.14-19 | દક્ષિણ-પૂર્વ, વિષ્ણુ આશ્રમ (એક મંદિર સંકુલ)ના નકશામાં |
| વિશ્વકર્મા પ્રકાશ 2.94 | દક્ષિણ-પૂર્વ: આગ્નેય્યમ્ પાકસદનમ્, એટલે કે અગ્નિની દિશામાં રસોઈનો ઓરડો |
| કાશ્યપ સંહિતા 38.73-74 | દક્ષિણ-પૂર્વ, ઓરડાઓના પૂરા નકશામાં. આ જ્યોતિષનો ગ્રંથ છે, અને અમે તેને ફક્ત સ્કેન કરેલી નકલમાં જ જોઈ શક્યા |
| મયમત 27.100 | ચૂલો પૂર્વ બાજુએ, દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણાની બાજુના ખાનામાં; ઉત્તર-પૂર્વમાં ભઠ્ઠી "સૌ માટે યોગ્ય છે" |
| માનસાર XXXVI.26 | ઉત્તર કે ઉત્તર-પૂર્વ, પી. કે. આચાર્યના 1934ના અંગ્રેજી અનુવાદમાં; સંસ્કૃત મૂળ અમે જોઈ શક્યા નથી |
દક્ષિણ ભારતનો સ્થાપત્ય ગ્રંથ મયમત બીજા ગ્રંથો કરતાં વધુ વિગત આપે છે. તેના ઘરના નકશાઓમાં ચૂલો અંતરિક્ષ નામના ખાના પર હોય છે, પૂર્વ બાજુએ, દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણાની બરાબર બાજુમાં; અને અનાજ ખાંડવાનો ખાંડણિયો એ જ બાજુએ વધુ આગળ હોય છે. એક પ્રકારના ઘરમાં દક્ષિણ-પૂર્વનાં બે ખાનાંમાં રસોડું અને મરી-મસાલાનો ભંડાર હોય છે (27.100, 27.114-119).
એક ગ્રંથ ઊલટી દિશા બતાવે છે. આચાર્યનો માનસારનો અનુવાદ "સૌનાં રસોડાં" ઉત્તર કે ઉત્તર-પૂર્વમાં મૂકે છે (XXXVI.26). એ પંક્તિ અમે સંસ્કૃત મૂળ સાથે મેળવી શક્યા નથી, અને માનસાર બીજે પણ એક જ વાત નથી કહેતો: મંદિરનું રસોડું દક્ષિણ-પૂર્વમાં (XXXII.64), મહેલનું ઉત્તર-પૂર્વમાં (XL.98-99). એને નિયમ નહીં, પણ હજી ખાતરી કરવાની બાકી હોય એવું વાંચન ગણો.
નિયમ ઘરના એક ખૂણાની વાત કરે છે, ઘરનું મુખ કઈ દિશામાં છે તેની નહીં. પૂર્વમુખી કે ઉત્તરમુખી ઘરમાં પણ રસોડાનો ખૂણો દક્ષિણ-પૂર્વનો જ રહે છે. ઘરની લગભગ વચ્ચે ફોનનું કંપાસ લઈને ઊભા રહો અને પૂર્વ અને દક્ષિણની બરાબર વચ્ચેની દિશા શોધો; ગ્રંથો એ જ ખૂણાની વાત કરે છે.
દક્ષિણ-પૂર્વ જ કેમ: અગ્નિનો ખૂણો
દિશાઓના આઠ રક્ષક દેવો, એટલે કે દિક્પાલોની જૂની વ્યવસ્થામાં દક્ષિણ-પૂર્વ અગ્નિદેવની દિશા છે. સંસ્કૃતનો જાણીતો શબ્દકોશ અમરકોશ પૂર્વથી શરૂ કરીને ક્રમવાર દિક્પાલો ગણાવે છે: ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ, નિર્ઋતિ, વરુણ, વાયુદેવ, કુબેર અને ઈશ (1.3.2). ગ્રંથોના શબ્દોમાં પણ આ દેખાય છે. બૃહત્ સંહિતા અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશ જ્યારે રસોડાનું સ્થાન કહે છે, ત્યારે દક્ષિણ-પૂર્વ માટે તેઓ આગ્નેય્યમ્, એટલે કે "અગ્નિની દિશામાં", એવો શબ્દ વાપરે છે. તેઓ કારણ સ્પષ્ટ લખતા નથી, પણ મેળ ચોખ્ખો છે: ઘરના અગ્નિનો ઓરડો અગ્નિદેવની દિશામાં રહે છે. આજનાં વાસ્તુ પાનાં આ જ ખૂણાને "અગ્નિ કોણ" કહે છે.
જો તમે બૃહત્ સંહિતાનો 81 ખાનાંનો નકશો જુઓ, તો ધ્યાનમાં રાખજો કે તે દક્ષિણ-પૂર્વના ખૂણાના ખાના પર અનિલ એટલે કે વાયુને મૂકે છે (એક હસ્તપ્રતમાં અનલ, એટલે કે અગ્નિ, એવો પાઠ છે) અને શિખી એટલે કે અગ્નિને ઉત્તર-પૂર્વ પર મૂકે છે (53.43), જ્યારે મયમત જેવા પછીના ગ્રંથો અગ્નિને દક્ષિણ-પૂર્વ પર અને ઈશને ઉત્તર-પૂર્વ પર મૂકે છે. છતાં એ જ ગ્રંથ રસોડું દક્ષિણ-પૂર્વમાં મૂકે છે (53.118), અને એ દિશાને અગ્નિના નામથી જ ઓળખાવે છે.
ઉત્તર-પશ્ચિમનો "બીજો વિકલ્પ" અને રસોડાના બીજા આધુનિક નિયમો
રસોડાના વાસ્તુ વિશેનાં મોટા ભાગનાં પાનાં એક જ યાદી આપે છે: પહેલું દક્ષિણ-પૂર્વ, બીજું ઉત્તર-પશ્ચિમ, રસોઈ કરનારનું મોં પૂર્વ તરફ, ચૂલો સિંકથી અલગ. દરેક વાત ક્યાંથી આવી છે તે જોઈએ.
- બીજી પસંદગી તરીકે ઉત્તર-પશ્ચિમ: આધુનિક. કોઈ પણ જૂનો ગ્રંથ એ નથી કહેતો - ન બૃહત્ સંહિતા, ન મત્સ્ય, અગ્નિ કે ગરુડ પુરાણ, ન મયમત, ન માનસાર, ન વિશ્વકર્મા પ્રકાશ. આ આજના સલાહકારોની સલાહ છે: એક વાસ્તુ સલાહકારની સાઇટ ઉત્તર-પશ્ચિમને "બીજો શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ" કહે છે, અને સિમેન્ટ કંપનીઓ તથા ઇન્ટિરિયર ડિઝાઇનનાં પાનાં પણ એ જ કહે છે. ગ્રંથો પોતે જે વિકલ્પ આપે છે તે છે દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણાની બાજુની પૂર્વ બાજુ, મયમતમાં ઉત્તર-પૂર્વમાં ભઠ્ઠી (27.100), અને આચાર્યના માનસારમાં ઉત્તર કે ઉત્તર-પૂર્વ.
- રસોઈ કરનારનું મોં પૂર્વ તરફ: આધુનિક. આમાંનો કોઈ ગ્રંથ નથી કહેતો કે રસોઈ કરતી વખતે કઈ દિશામાં મોં રાખવું. જૂનો નિયમ જમવા વિશે છે, રસોઈ વિશે નહીં (નીચે જુઓ).
- ચૂલો સિંકથી દૂર: આધુનિક. આમાંના કોઈ ગ્રંથમાં રસોડાની અંદર ચૂલા અને સિંક વિશે કોઈ નિયમ નથી. પાણી અને રસોડા વિશેની એકમાત્ર જૂની પંક્તિ મત્સ્ય પુરાણની છે, અને તે પાણીને રસોડાની બાજુમાં, તેની ઉત્તર બાજુએ મૂકે છે (256.34).
બાકીની દરેક દિશા માટે ગ્રંથો શું નક્કી કરે છે તે જાણવા વાસ્તુની દિશાઓ વિશેનો લેખ જુઓ.
ગૃહસ્થ જીવનના જૂના નિયમો ચૂલા વિશે શું કહે છે
ધર્મશાસ્ત્રો, એટલે કે ઘરના રોજિંદા જીવન માટેના નિયમગ્રંથો, રસોડું ક્યાં હોય તે નથી કહેતા; એ નિયમ વાસ્તુના ગ્રંથોમાંથી આવે છે, જેમાં પુરાણોના વાસ્તુ અધ્યાયો પણ આવી જાય છે. પણ ચૂલા વિશે તેઓ ઘણું કહે છે.
- પૂજા અને ભોજન માટે એક જ અગ્નિ. લગ્ન વખતે પ્રગટાવેલો પવિત્ર અગ્નિ એ જ અગ્નિ છે જેનાથી ગૃહસ્થ ઘરની વિધિઓ કરે છે, અને "(તેનાથી) તે રોજ પોતાનું ભોજન રાંધે" (મનુસ્મૃતિ 3.67).
- રસોડાના અગ્નિમાં આહુતિ. રોજની આહુતિઓ "રસોડાના અગ્નિમાં અથવા પવિત્ર (ગૃહ્ય) અગ્નિમાં" આપી શકાય (આપસ્તંબ ધર્મસૂત્ર 2.2.3.16).
- ચૂલો અને રોજના પાંચ યજ્ઞ. ઘરમાં રોજનાં સામાન્ય કામ કરતાં જ્યાં હાનિ થાય છે એવાં પાંચ સ્થાનોમાં મનુ ચૂલાને પહેલો ગણાવે છે; બાકીનાં છે ઘંટી, સાવરણી, ખાંડણિયો-સાંબેલું અને પાણીનું માટલું. એના ઉપાય રૂપે ગૃહસ્થો માટે રોજના પાંચ મહાયજ્ઞ નક્કી કરવામાં આવ્યા (મનુસ્મૃતિ 3.68-69).
- અગ્નિની સંભાળ. અગ્નિ પર મોંથી ફૂંક ન મારવી, પલંગની નીચે કે પલંગના પગ તરફ અગ્નિ ન રાખવો, અને અગ્નિને ઓળંગવો નહીં (મનુસ્મૃતિ 4.53-54).
- પૂર્વ તરફ મોં રાખીને જમવું. પૂર્વ તરફ મોં રાખીને જમવાથી આયુષ્ય વધે છે (મનુસ્મૃતિ 2.52), અને વિષ્ણુ પુરાણ પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મોં રાખીને જમવાનું કહે છે, ક્યારેય બે દિશાની વચ્ચેની દિશામાં નહીં (3.11). પૂર્વ તરફનો જૂનો નિયમ ભોજન વિશે છે, ચૂલા વિશે નહીં.
રસોડું ઉત્તર-પૂર્વમાં કે બીજા ખૂણામાં હોય તો શું કરવું
ફ્લેટમાં રસોડું ત્યાં જ હોય છે જ્યાં બિલ્ડરે બનાવ્યું હોય, અને ગૅસની લાઇન, પ્લમ્બિંગ અને એક્ઝોસ્ટ તેની આસપાસ ગોઠવાયેલાં હોય છે; તેને ખસેડવું એટલે આખું રિનોવેશન. બીજા ખૂણામાં રસોડું હોય તો કોઈ ગ્રંથ ઉપાય આપતો નથી: બૃહત્ સંહિતા ઓરડા ક્યાં હોય તે કહે છે, પણ બીજી જગ્યાએ મૂકેલા ઓરડા માટે કોઈ ઉપાય નથી આપતી; અને પછીના ગ્રંથોના ઉપાયો નુકસાન, અપશુકન અને દાટેલી વસ્તુઓ માટે છે, બીજી દિશામાં બનેલા ઓરડા માટે નહીં.
ઉત્તર-પૂર્વ ખામી છે એ વાતે પણ ગ્રંથો સહમત નથી: મયમત ત્યાં ભઠ્ઠીની છૂટ આપે છે, "સૌ માટે યોગ્ય" (27.100), અને આચાર્યનો માનસાર રસોડાં ઉત્તર કે ઉત્તર-પૂર્વમાં મૂકે છે. દક્ષિણ-પૂર્વનું રસોડું ઘર બાંધતી વખતે કરવાની પસંદગી છે, પહેલેથી બનેલા ઘરમાં ગભરાવાનું કારણ નથી.
લોકો સમજદારીથી શું કરે છે:
- ઘર બાંધતી કે પસંદ કરતી વખતે દક્ષિણ-પૂર્વના રસોડાને મહત્ત્વ આપો, કારણ કે અહીં ગ્રંથો એકમત છે. વાસ્તુ-અનુકૂળ કહીને વેચાતા ફ્લેટ વિશે શું પૂછવું તે અમારી ફ્લેટ અને ભાડાના ઘર માટે વાસ્તુ માર્ગદર્શિકામાં છે.
- જે ઘરમાં રહો છો ત્યાં દીવાલો પર આધાર ન રાખતા નિયમો પાળો: ચૂલો સ્વચ્છ રાખો, અગ્નિ સલામત રાખો, અને પૂર્વ તરફ મોં રાખીને જમો.
- નવા ઘરમાં રહેવા જાઓ ત્યારે, અથવા રસોડું ફરી બનાવ્યા પછી, પુરોહિતો ઘરની પોતાની વિધિ કરાવે છે: વાસ્તુ પુરુષ અને સ્થાનના દેવોની વાસ્તુ પૂજા, જે આજે વાસ્તુ શાંતિ હવન તરીકે થાય છે. અમારી વાસ્તુ શાંતિ માર્ગદર્શિકામાં જે ફેરફારો પછી તે કરાય છે તેમાં રસોડું ફરી બનાવવાનો પણ સમાવેશ છે.
બીજા ખૂણાના રસોડાને જાણે વાસ્તુ દોષ હોય એમ ગણીને જે પિરામિડ, મીઠાના વાટકા અને રંગના ચાર્ટ વેચાય છે, તે આધુનિક છે અને આમાંના કોઈ ગ્રંથમાં નથી; પિરામિડ અને મીઠાના વાટકા ક્યાંથી આવ્યા અને પરંપરા ખરેખર શું સૂચવે છે, તે અમારી વાસ્તુ દોષના ઉપાયો વિશેની માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.