દક્ષિણમુખી ઘર અને વાસ્તુ: શુભ કે અશુભ? ગ્રંથો શું કહે છે
કોઈ પણ જૂનો વાસ્તુ ગ્રંથ દક્ષિણમુખી ઘરને આખેઆખું ખરાબ નથી ઠરાવતો. ગ્રંથો એથી વધુ ચોક્કસ વાત જુએ છે: દક્ષિણ દીવાલ પર મુખ્ય દ્વાર ક્યાં આવેલું છે. બૃહત્ સંહિતા, મયમત, માનસાર અને સમરાંગણ સૂત્રધાર, આ ચારેય ત્યાં એક શુભ દ્વાર-સ્થાન બતાવે છે: દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણેથી ગણતાં આઠમાંથી ચોથું. બે ગૃહ્યસૂત્રો, ઘરના સંસ્કારોની જૂની માર્ગદર્શિકાઓ, તો દક્ષિણ દ્વારને સીધું વખાણે છે. તમે ફ્લૅટમાં રહેતા હો તો ટૂંકો જવાબ એ છે કે ગ્રંથો ફ્લૅટ વિશે કંઈ કહેતા નથી; છેલ્લો વિભાગ સમજાવે છે કે છતાં શું લાગુ પડે છે.
ગ્રંથો શું જુએ છે: દ્વારનું સ્થાન
"દક્ષિણમુખી ઘર" એટલે સામાન્ય રીતે એવું ઘર જેનું મુખ્ય દ્વાર દક્ષિણ દીવાલ પર હોય. વાસ્તુ ગ્રંથો એ દીવાલને નવ સરખા ભાગમાં વહેંચે છે અને દરેક ભાગમાં એક દેવને સ્થાન આપે છે. દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણેથી ગણતાં ભાગ 1 થી 8 દક્ષિણ દીવાલના છે, અને નવમો, દક્ષિણ-પશ્ચિમ ખૂણે આવેલો ભાગ, પશ્ચિમ દીવાલમાં ગણાય છે (બૃહત્ સંહિતા 53.72-75, એમ. રામકૃષ્ણ ભટ્ટ સમજાવે છે તે પ્રમાણે). દ્વાર જે ભાગમાં ખૂલે તે ભાગનું ફળ તેને મળે છે. બહાર ઊભા રહીને દક્ષિણ દીવાલ તરફ મોં રાખો, તો ગણતરી તમારી જમણી બાજુના ખૂણેથી શરૂ થાય છે. અમારી મુખ્ય દ્વાર વિશેની માર્ગદર્શિકા એક પછી એક પગલે માપવાની રીત બતાવે છે.

દક્ષિણ દીવાલ, એક એક સ્થાન
સ્થાન 5, યમનું ખાનું, દીવાલની બરાબર વચ્ચે છે. દિક્પાલોની યાદીમાં દક્ષિણ યમની દિશા છે, અને દક્ષિણ દ્વાર અંગેની મોટા ભાગની ચિંતા તેમને લઈને જ છે; છતાં મત્સ્ય પુરાણ બરાબર આ જ ખાનામાં દ્વારને વખાણે છે (255.8). સ્થાપત્યના ગ્રંથો ઘરનું દ્વાર દીવાલની બરાબર વચ્ચે નહીં, પણ વચ્ચેથી જરા ખસેડીને રાખવાનું પસંદ કરે છે (માનસાર XXXVIII.50-54; સમરાંગણ સૂત્રધાર 39.48), અને વચ્ચેના ખાનાની તરત પૂર્વે આવેલું સ્થાન 4 પસંદ કરે છે.
| સ્થાન (દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણેથી) | દેવ | મુખ્ય દ્વાર માટે કયા ગ્રંથ શુભ ગણે છે |
|---|---|---|
| 1 | અનિલ | આમાંથી કોઈ ગ્રંથ નહીં |
| 2 | પૂષા | આમાંથી કોઈ ગ્રંથ નહીં |
| 3 | વિતથ | મત્સ્ય પુરાણ (255.8) |
| 4 | બૃહત્ક્ષત, જેને ગૃહક્ષત કે રાક્ષસ પણ કહે છે | બૃહત્ સંહિતા (53.73), મયમત (27.132), માનસાર (XXXVI.66-67, XXXVIII.20-21), સમરાંગણ સૂત્રધાર (39.60) |
| 5 | યમ (વચ્ચેનું ખાનું) | મત્સ્ય પુરાણ (255.8) |
| 6 | ગંધર્વ | સમરાંગણ સૂત્રધાર (39.60) |
| 7 | ભૃંગરાજ | - |
| 8 | મૃગ | - |
બૃહત્ સંહિતા, વરાહમિહિરનો છઠ્ઠી સદીનો ગ્રંથ, દક્ષિણ દીવાલ પર એક જ શુભ સ્થાન આપે છે, ચોથું, બૃહત્ક્ષત: ત્યાંનું દ્વાર "અન્ન, પાન અને સંતાનની વૃદ્ધિ" લાવે છે (53.73, ભટ્ટના અનુવાદ પ્રમાણે). એ ખાનું વચ્ચેના ખાનાની તરત પૂર્વે છે. એ જ શ્લોક બાકીનાં સાત સ્થાનોનાં ફળ અશુભ બતાવે છે.
સ્થાપત્યના ગ્રંથો પણ એ જ ખાનું બતાવે છે. દક્ષિણ ભારતનો ગ્રંથ મયમત તેને રાક્ષસ કહે છે, અને બાકીની દરેક દીવાલના એક એક ખાના સાથે તેને શુભ મુખ્ય દ્વારના સ્થાન તરીકે ગણાવે છે (27.132). માનસાર ઘરના મુખ્ય દ્વાર માટેનાં ચાર ખાનાંમાં મહેન્દ્ર, પુષ્પદંત અને મુખ્યની સાથે ગૃહક્ષતનું નામ આપે છે (XXXVI.66-67), અને દ્વારો વિશેનો તેનો અધ્યાય દક્ષિણનો મોટો દરવાજો પણ ત્યાં જ મૂકે છે (XXXVIII.20-21).
રાજા ભોજના નામે ઓળખાતો સમરાંગણ સૂત્રધાર દક્ષિણ દ્વાર માટે ગૃહક્ષતને કલ્યાણકારી ગણીને નિયત કરે છે, અને વચ્ચેના ખાનાની તરત પશ્ચિમે આવેલા ગંધર્વને પણ માન્ય રાખે છે (39.60). જમીન અને ઘરની તેની એક જોડીમાં તો તે દક્ષિણમુખી ઘરને વખાણે પણ છે, જો તેના વાડાનો દરવાજો પૂર્વમુખી હોય: તેના માલિકનાં ધન અને ધાન્ય વધે છે (39.6).
મત્સ્ય પુરાણ જુદી પસંદગી કરે છે. તે ત્રીજા સ્થાન વિતથને અને બરાબર વચ્ચે આવેલા યમના ખાનાને વખાણે છે (255.8). એટલે આ દીવાલ વિશે ગ્રંથો બીજી કોઈ પણ દીવાલ કરતાં વધુ અસહમત છે: વરાહમિહિર દક્ષિણનું એક સ્થાન શુભ ગણે છે, મત્સ્ય પુરાણ બીજાં બે સ્થાનને વખાણે છે.
અગ્નિ પુરાણ દક્ષિણ દીવાલ માટે આઠ ફળની પોતાની યાદી આપે છે (105.34-38). જો તે બૃહત્ સંહિતાની જેમ દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણેથી ગણતું હોય, તો તે પશ્ચિમ છેડાને શુભ ગણે છે - છેલ્લાં ત્રણ સ્થાનો માટે ધન, કોઈ કળામાં કુશળતા અને સંતાન - જે બૃહત્ સંહિતાથી ઊલટું છે. ગ્રંથ માત્ર એટલું કહે છે કે તેની ગણતરી ઈશાન ખૂણેથી ફરતી ચાલે છે, એટલે દક્ષિણ દીવાલની ગણતરી ક્યાંથી શરૂ થાય તે અમારું અર્થઘટન છે: તેને સંભવિત માનજો, નક્કી નહીં.
ગૃહ્યસૂત્રો, એટલે ઘરના સંસ્કારોની વૈદિક માર્ગદર્શિકાઓ, જે આ બધા ગ્રંથોથી જૂની છે, દક્ષિણ દ્વારને સીધું વખાણે છે. ગોભિલ ગૃહ્યસૂત્ર કહે છે કે જેને યશ કે બળ જોઈએ તેણે પૂર્વમાં દ્વાર રાખીને ઘર બાંધવું, જેને સંતાન કે પશુધન જોઈએ તેણે ઉત્તરમાં દ્વાર રાખીને, અને જેને આ બધું જોઈએ તેણે દક્ષિણમાં દ્વાર રાખીને; માત્ર પશ્ચિમ દ્વારનો નિષેધ છે (4.7.15-18). ખાદિર ગૃહ્યસૂત્ર કહે છે કે દક્ષિણમાં દ્વારવાળા ઘરથી "બધી ઇચ્છાઓ" પૂરી થાય છે (4.2.14-15).
એક જ નકશો, જેમાં દક્ષિણ દ્વારનો નિષેધ છે
બૃહત્ સંહિતા ચાર પાંખવાળાં ઘરના પાંચ નકશા ગણાવે છે (53.31-36). તેમાંના એક, વર્ધમાનમાં, દક્ષિણ દ્વાર ન બનાવવું: દ્વારં તુ ન દક્ષિણં કાર્યમ્ (53.33). ઑનલાઇન મળતો 1884નો અંગ્રેજી અનુવાદ ઊલટું કહે છે, કે વર્ધમાનનો પ્રવેશ દક્ષિણમાં હોય છે; મૂળ સંસ્કૃત અને ભટ્ટનો અનુવાદ એવું નથી કહેતા, અને મત્સ્ય પુરાણ તેમની સાથે સહમત છે (254.3). બાકીના નકશાઓમાંથી ત્રણમાં દક્ષિણ દ્વાર માન્ય છે (53.31-35). એ જ અધ્યાય કહે છે કે ત્રણ પાંખવાળા ઘરમાં દક્ષિણની પાંખ ન હોય તો ધનહાનિ થાય છે (53.38).
"દક્ષિણમુખી ખરાબ" એ વાત આવી ક્યાંથી
આ ગ્રંથોમાંથી તો નહીં. આવો સર્વસામાન્ય નિયમ બૃહત્ સંહિતામાં, મત્સ્ય, અગ્નિ કે ગરુડ પુરાણમાં, ગૃહ્યસૂત્રોમાં, કે અમે જોયેલા સ્થાપત્યના ચાર ગ્રંથોમાં (ઉપરના ત્રણ અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશ) નથી. તેની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ તે અમને મળ્યું નથી. એટલું કહી શકાય કે આજનું સલાહકારો ચલાવે છે તે વાસ્તુ, જેને વિદ્વાન વિભૂતિ ચક્રવર્તી (1998) જૂના વાસ્તુ શાસ્ત્રના ગ્રંથોથી જુદું ગણાવે છે, વીસમી સદીના છેલ્લા ભાગમાં ફેલાયું.
તેમ છતાં આ માન્યતા મજબૂત છે. 2020માં તેલંગાણાએ નવું સચિવાલય બાંધવા જૂનું તોડી પાડ્યું ત્યારે ThePrintએ (31 જુલાઈ 2020) અહેવાલ આપ્યો હતો કે સરકારને સલાહ આપતા વાસ્તુ નિષ્ણાતોને જૂની ઇમારતમાં દોષ દેખાયા હતા, જેમાં તેનો દક્ષિણમુખી પ્રવેશ પણ હતો; અને સૂત્રોને ટાંકીને લખ્યું હતું કે એન. ટી. રામારાવ અવિભાજિત આંધ્ર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી હતા ત્યારે તેમને આ જ કારણે બીજો પ્રવેશ વાપરવાનું કહેવાયું હતું. આજે કેટલાક બિલ્ડરો ઊલટું લખે છે, કે દક્ષિણમુખી ઘર "જરાય અપશુકન નથી". બંનેમાંથી કોઈ પક્ષ ગ્રંથ ટાંકતો નથી.
દક્ષિણમુખી ઘરના ઉપાય: તમારું દ્વાર શુભ સ્થાને ન હોય તો
અમે જોયેલો કોઈ ગ્રંથ "ખોટા" ખાનામાં આવેલા દ્વાર માટે ઉપાય નથી આપતો, ન દક્ષિણ દીવાલ પર, ન બીજી કોઈ દીવાલ પર. દક્ષિણ દ્વાર સાથે જોડાયેલી એકમાત્ર વિધિ નુકસાન માટે છે: ઘર બંધાતું હોય ત્યારે ગૃહક્ષત દ્વારની ચોખટને નુકસાન થાય, તો સમરાંગણ સૂત્રધાર યમની પૂજા અને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાનું કહે છે (42.62-65). એ તૂટેલી ચોખટની વાત છે, દ્વાર ક્યાં છે તેની નહીં. પરંપરા જે આપે છે તે તમે કોઈ પણ ઘરમાં કરી શકો:
- મુખ્ય દ્વારની રોજ પૂજા કરો, નૈવેદ્ય, અક્ષત અને જળથી (મત્સ્ય પુરાણ 255.19).
- દ્વાર સારી રીતે બનેલું રાખો: જે પોતાની મેળે ખૂલી કે બંધ ન થઈ જાય, સાંકડું ન હોય, અને ઘરનું સૌથી સુંદર દ્વાર હોય, જળના કળશ, પાન અને ફળથી શણગારેલું (બૃહત્ સંહિતા 53.79-82).
- દ્વારની સામેની જગ્યા અવરોધ વગરની રાખો. દ્વારની બરાબર સામે રસ્તો, ઝાડ, થાંભલો, કૂવો કે પાણીની નીક હોય, તો તે ઊંચાઈના બમણા અંતરની અંદર હોય ત્યારે જ દોષ ગણાય છે (53.76; મત્સ્ય પુરાણ 255.14; વિશ્વકર્મા પ્રકાશ ઘરની ઊંચાઈનું બમણું અંતર કહે છે, 7.97-98).
- વાસ્તુ પૂજા કરાવો. મત્સ્ય પુરાણ ઘરમાં પ્રવેશ વખતે અને જગ્યાની શાંતિ માટે તે કરવાનું કહે છે (256.10-11); આજે તે વાસ્તુ શાંતિ તરીકે થાય છે.
દક્ષિણ દ્વાર માટે વેચાતા ઉપાયો - પિરામિડ, તાંબાનાં યંત્રો, ઘોડાની નાળ, બહિર્ગોળ અરીસા - આમાંના કોઈ ગ્રંથમાં નથી. પિરામિડ પશ્ચિમના "પિરામિડ પાવર" આંદોલનમાંથી આવ્યો છે, જે 1930ના દાયકામાં શરૂ થયું અને 1970ના દાયકામાં લોકપ્રિય બન્યું; ઘોડાની નાળ યુરોપની લોકમાન્યતામાંથી, અને બહિર્ગોળ અરીસો ચીની પ્રથામાંથી. તેમનો ઇતિહાસ અમે વાસ્તુ દોષના ઉપાય લેખમાં આપ્યો છે. બૃહત્ સંહિતા પોતે વ્યક્તિ માટે જગ્યા રાખે છે: જે જગ્યાએ કોઈનું મન પ્રસન્ન રહે, તે જગ્યા તેના માટે શુભ છે (53.95).
દક્ષિણમુખી ફ્લૅટ
ફ્લૅટમાં "દક્ષિણમુખી" ઘણી વાર આખી ઇમારત માટે કહેવાય છે, તમારા પોતાના દ્વાર માટે નહીં; તમારું દ્વાર કદાચ કોઈ પણ દિશામાં ખૂલતી લૉબીમાં ખૂલે. ગ્રંથો પોતાની જમીન પર ઊભેલા ઘર માટે લખાયા હતા અને ફ્લૅટ વિશે કંઈ કહેતા નથી. આજના વાસ્તુ જાણકારો એ બાબતે સહમત નથી કે શું ગણવું, ઇમારતનો પ્રવેશ કે ફોનના હોકાયંત્રથી માપેલું ફ્લૅટનું દ્વાર, અને કોઈ સર્વમાન્ય રીત નથી. શાસ્ત્રીય નિયમ બહારની દીવાલમાં દ્વારના સ્થાન વિશે છે, જે ફ્લૅટમાં ભાગ્યે જ બંધબેસે છે; જે લાગુ પડે છે તે દ્વાર પોતે છે, મજબૂત, અવરોધ વગરનું અને પૂજાતું. જુઓ ફ્લૅટ અને ભાડાના ઘર માટે વાસ્તુ.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.