राहुकाळ, गुलिक काळ आणि चौघडिया म्हणजे काय?

राहुकाळ, गुलिक काळ आणि चौघडिया म्हणजे पंचांगात रोज दिलेले ठरावीक काळ - दिवसातले छोटे टप्पे, जे परंपरेने एखादे काम सुरू करण्यासाठी अशुभ किंवा शुभ मानले जातात. रोजच्या जगण्यात पंचांगाचा सर्वात जास्त पाहिला जाणारा भाग हाच आहे. तो लग्नकार्यासाठी किंवा वर्षातून एकदा होणाऱ्या विधींसाठी पाहिला जात नाही, तर आठवडाभरातल्या साध्या निर्णयांसाठी - प्रवासाला कधी निघायचे, कागदपत्रांवर सही कधी करायची, दुकान कधी उघडायचे, पहिली रक्कम कधी भरायची. प्रत्येक काळ नेमका काय असतो, तो कसा काढतात, त्याची वेळ शहरागणिक का बदलते, आणि घरोघरी हे काळ प्रत्यक्षात कसे पाळले जातात, हे या लेखात समजावून सांगितले आहे. आमच्या दैनिक पंचांगात तुमच्या शहराचा त्या दिवसाचा राहुकाळ आणि गुलिक काळ दिलेला असतो.

राहुकाळ: दिवसाच्या आठ भागांपैकी टाळायचा एक भाग

याचे गणित सोपे आहे, आणि ते माहीत असलेले बरे, कारण बाकी सगळे त्यावरूनच उलगडते. एखाद्या दिवशी तुमच्या शहरातील सूर्योदय ते सूर्यास्त हा वेळ घ्या आणि त्याचे आठ समान भाग करा. या आठांपैकी रोज एक भाग राहुकाळ असतो (हिंदीत त्याला राहुकाल म्हणतात). हा छाया ग्रह राहूला दिलेला काळ, ज्यात नवे काम सुरू करू नये असे परंपरा सांगते. कोणता भाग राहुकाळ असेल हे फक्त वारावर ठरते, एका ठरलेल्या क्रमाने: सोमवारी दुसरा भाग, मंगळवारी सातवा, बुधवारी पाचवा, गुरुवारी सहावा, शुक्रवारी चौथा, शनिवारी तिसरा आणि रविवारी आठवा. पहिला भाग, म्हणजे सूर्योदयानंतर लगेचचा, कधीच राहुकाळ नसतो.

यातून दोन गोष्टी थेट लक्षात येतात. पहिली, राहुकाळ साधारण दीड तासाचा असतो, पण अगदी नेमका दीड तास नाही - ऋतूप्रमाणे दिवसाची लांबी बदलते, त्यामुळे हे भाग उन्हाळ्यात मोठे आणि हिवाळ्यात लहान होतात. दुसरी, हा नियम कामाच्या सुरुवातीबद्दल आहे, चालू कामाबद्दल नाही. राहुकाळात सुरू झालेल्या कामात त्या काळाचा गुण उतरतो असे परंपरा मानते, पण आधीपासून चालू असलेले काम चालूच राहते. राहुकाळ लागला म्हणून कोणी चालू मीटिंग थांबवत नाही; घरची मंडळी मीटिंगची सुरुवात मात्र त्या वेळेत ठेवायचे टाळतात.

गुलिक काळ आणि यमगंड

दिवसाच्या याच आठ भागांपैकी आणखी दोन भागांवर खूण केलेली असते. गुलिक काळ (किंवा गुलिकै) हा गुलिकाला दिलेला काळ. परंपरेत गुलिक हा शनीच्या पुत्राशी जोडलेला एक बिंदू मानला जातो, आणि वारानुसार त्याचा स्वतःचा वेगळा क्रम असतो. दक्षिण भारतात तो राहुकाळापेक्षा एका रंजक बाबतीत वेगळा मानला जातो: गुलिक काळात केलेली गोष्ट पुन्हा पुन्हा घडते, अशी सर्वसाधारण समजूत आहे. तमिळ घरांमध्ये याला कुळिगै म्हणतात, आणि म्हणूनच तिथे अंत्यसंस्कार आणि कर्ज घेणे या काळापासून दूर ठेवले जाते, तर सोने खरेदी करणे किंवा कर्जाचा पहिला हप्ता फेडणे मुद्दाम याच काळात केले जाते. तिसरा खूण केलेला काळ, यमगंड (तमिळ आणि तेलुगूमध्ये यमगंडम), यमाशी जोडलेला आहे, आणि राहुकाळाप्रमाणेच त्यातही नवी सुरुवात टाळली जाते. तेलुगू पंचांगांमध्ये दुर्मुहूर्तम आणि वर्ज्यम हे सुरुवातीसाठी टाळायचे आणखी दोन काळ, आणि चांगला काळ म्हणून अमृत कालम हेही छापलेले असतात. राहुकाळ, गुलिक काळ आणि यमगंड या तिघांपैकी राहुकाळ इतर दोघांपेक्षा कितीतरी जास्त काटेकोरपणे पाळला जातो, विशेषतः दक्षिणेत; उत्तर भारतातील अनेक घरांमध्ये फक्त राहुकाळ पाहिला जातो आणि बाकीचे दोन पूर्णपणे सोडून दिले जातात.

चौघडिया: गुजरात आणि राजस्थानचे वेळापत्रक

चौघडिया पद्धत उलट मार्ग स्वीकारते: दिवस साधा मानून त्यातल्या फक्त वाईट काळांवर खूण करण्याऐवजी ती दिवसाच्या प्रत्येक भागाला नाव देते. सूर्योदय ते सूर्यास्त हा दिवस आठ भागांत विभागला जातो (आणि रात्रही तशीच), आणि वारानुसार ठरलेल्या क्रमाने प्रत्येक भागाला सात नावांपैकी एक नाव मिळते: अमृत, शुभ आणि लाभ अनुकूल, चल मध्यम, आणि रोग, काळ आणि उद्वेग टाळायचे. गुजरात आणि राजस्थानमध्ये हीच पद्धत सर्वाधिक चालते. मुळात हे व्यापाऱ्यांचे साधन आहे - व्यापारावर चालणाऱ्या समाजासाठी तयार झालेले, ज्याला "ही घडी प्रवासाला किंवा व्यवहाराला चांगली आहे का?" या प्रश्नाचे रोज झटपट उत्तर हवे असायचे. व्यवसायाच्या सुरुवातीसाठी लाभ (फायदा) सर्वात चांगला मानला जातो, कायमस्वरूपी मोलाच्या कोणत्याही कामासाठी अमृत, आणि एकूणच शुभकार्यांसाठी शुभ. प्रवासी आणि व्यापारी आजही रात्रीचे चौघडिया पाहतात; राहुकाळ मात्र रात्रीला लागूच होत नाही. तमिळ घरांमध्ये याच्याशी अगदी मिळतीजुळती पद्धत वापरली जाते, गौरी पंचांगम: तीही दिवस आणि रात्र प्रत्येकी आठ भागांत विभागून प्रत्येक भागाला नाव देते, आणि लोक जेव्हा नल्ल नेरम (चांगली वेळ) विचारतात, तेव्हा त्यांना यातलेच चांगले भाग अभिप्रेत असतात.

पद्धत	काय दाखवते	कुठे सर्वाधिक चालते
राहुकाळ	रोज टाळायचा एक काळ	संपूर्ण भारत, सर्वात काटेकोरपणे दक्षिणेत
गुलिक काळ	एक काळ; शेवटाशी संबंधित कामांसाठी टाळला जातो, यात केलेली गोष्ट पुन्हा घडते असे मानतात	दक्षिण भारत
यमगंड	रोज टाळायचा एक काळ	दक्षिण भारत
चौघडिया	दिवस आणि रात्र, प्रत्येक भागाला नाव	गुजरात, राजस्थान, व्यापारी समाज
गौरी पंचांगम (नल्ल नेरम)	दिवस आणि रात्र, प्रत्येक भागाला नाव	तमिळनाडू

वेळा शहरानुसार का बदलतात

कारण सूर्योदय आणि सूर्यास्त बदलतात. हे काळ म्हणजे एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी, विशिष्ट तारखेला असलेल्या प्रत्यक्ष दिवसाच्या उजेडाचे भाग आहेत, त्यामुळे जास्त पश्चिमेला किंवा उत्तरेला असलेल्या शहरात ते सरकतात. एकाच वाराचा राहुकाळ भारतातील दोन महानगरांमध्ये अर्धा तास किंवा त्याहून जास्त वेगळा असू शकतो, आणि एकाच शहरातही तो वर्षभर हळूहळू सरकत राहतो. म्हणूनच प्रत्येक वारासाठी घड्याळातली एकच ठरलेली वेळ देणाऱ्या छापील याद्या केवळ अंदाजे असतात, आणि तुमच्या ठिकाणासाठी गणित करून काढलेले पंचांग हाच विश्वासार्ह आधार आहे. आमचे पंचांग पान तुमच्या शहराच्या प्रत्यक्ष सूर्योदय आणि सूर्यास्तावरून राहुकाळ आणि गुलिक काळ काढते, रोज नव्याने.

घरोघरी हे काळ प्रत्यक्षात कसे पाळले जातात

व्यवहारात हे काळ छोट्या सुरुवातींसाठीच, आणि तेही फार ताण न घेता, पाळले जातात. नेहमीचे उपयोग असे: राहुकाळात प्रवासाला न निघणे; नव्या दुकानाचे शटर पहिल्यांदा उघडण्यासाठी किंवा पहिली रक्कम भरण्यासाठी लाभ किंवा शुभ चौघडिया निवडणे; गृहप्रवेशातील पहिल्या विधीची सुरुवात, एखादा महत्त्वाचा फोन किंवा कागदपत्रांवरची सही टाळायच्या काळांबाहेर ठेवणे. परंपरा स्वतःच दोन समजूतदार मर्यादा पाळते:

• रोजचे काळ मुहूर्तापेक्षा वरचढ नसतात. मोठ्या संस्कारांसाठी पुरोहित संपूर्ण पंचांग पाहून - तिथी, नक्षत्र, लग्न - मुहूर्त ठरवतात, आणि त्या मुहूर्तात टाळायच्या काळांचा विचार आधीच झालेला असतो. पुरोहितांनी ठरवलेला मुहूर्त पुन्हा राहुकाळाशी ताडून पाहण्याची गरज नाही; ते काम झालेले आहे.
• हे काळ तुमच्या हातात असलेल्या निर्णयांसाठी मार्गदर्शन आहेत. विमान राहुकाळात सुटत असेल किंवा एखादी आणीबाणी उद्वेगात येऊन पडली, तर परंपरेने कधीही हातपाय गाळून बसायला सांगितलेले नाही - तातडीची आणि आधीपासून चालू असलेली कामे होतच राहतात. ज्या सुरुवातींची वेळ ठरवणे तुमच्या हातात असते, त्यांच्यासाठी हे काळ आहेत.

अशा पद्धतीने पाहिले - सकाळचे नियोजन करताना त्या दिवसाच्या पंचांगावर एक नजर - तर हे काळ अंधश्रद्धा कमी आणि जगण्याची लय जास्त ठरतात: एखादा क्षण योगायोगाने नव्हे, तर विचारपूर्वक निवडण्याची रोजची सवय, आणि हेच पंचांगाचे सर्वात जुने काम आहे.