कन्या पूजन (कुमारिका पूजन): अष्टमी-नवमीचा विधी

कन्या पूजन किंवा कुमारिका पूजन - ज्याला पंजाबमध्ये कंजक आणि बंगालमध्ये कुमारी पूजा म्हणतात - म्हणजे नवरात्रातील अष्टमी किंवा नवमीला लहान मुलींची देवीचे साक्षात रूप म्हणून केलेली पूजा. अजून वयात न आलेल्या, परंपरेनुसार दोन ते दहा वर्षांच्या मुलींना घरी बोलावले जाते, त्यांचे पाय धुतले जातात, त्यांना खास नैवेद्याचे जेवण खाऊ घातले जाते आणि भेटवस्तू देऊन निरोप दिला जातो. वर्षभरातल्या सर्वात जिव्हाळ्याच्या विधींपैकी हा एक आहे: आठवडाभर ज्या देवीची तुम्ही मूर्तीरूपात पूजा केली, तीच आता तुमच्या घरात जमिनीवर मांडी घालून बसली आहे आणि आणखी थोडा हलवा मागते आहे. पूजा कशी करतात, कोणाला बोलावतात, जेवणात काय असते आणि पुरोहितांची भूमिका कुठे येते, हे सगळे या लेखात आहे. येणाऱ्या नवरात्रांच्या तारखांसाठी नवरात्र 2026 आणि नवरात्र 2027 पाहा.

मुलींची पूजा का करतात

देवी भागवत पुराणाच्या नवरात्रावरील अध्यायांमध्ये (स्कंध 3, अध्याय 26-27) उपासकाला सांगितले आहे की या उत्सवात लहान मुलींचा देवीचे रूप म्हणून सन्मान करावा. पूजा, होम आणि ब्राह्मण भोजन यांच्यासोबत कुमारी पूजनही झाले, तरच नवरात्राची पूजा पूर्ण होते, असेही तिथे सांगितले आहे. त्यात प्रत्येक वयासाठी एक रूप सांगितले आहे: दोन वर्षांची मुलगी कुमारी, तीन वर्षांची त्रिमूर्ती, आणि असेच पुढे दहा वर्षांची सुभद्रा. वयाचा इतका बारकाईने हिशेब फार थोडी घरे ठेवतात; या विधीचा भाव एवढाच की त्या मुली, कोणीही असोत, त्या घटकेपुरत्या देवीच असतात.

मुलींसोबत परंपरेने एका लहान मुलालाही बसवले जाते - तो देवीचा रक्षक भैरव किंवा हनुमान यांचे रूप असतो, आणि उत्तर भारतातील घरांमध्ये त्याला लांगुर किंवा लांगुरा म्हणतात. नेहमीची संख्या नऊ मुली आणि एक मुलगा, पण सात, पाच किंवा अगदी दोन मुलीही पूर्णपणे चालतात. महत्त्व सन्मानाला आहे, संख्येला नाही.

अष्टमीला की नवमीला?

दोन्ही दिवस हे पूजन केले जाते, आणि निवड बहुधा घरच्या प्रथेवर ठरते. पंजाबी आणि उत्तर भारतातील अनेक घरांमध्ये कंजक पूजन अष्टमीच्या सकाळी होते, अनेकदा अष्टमीच्या होमानंतर. इतर घरे, विशेषतः पूर्ण नऊ दिवस उपवास करणारी, नवरात्राची सांगता म्हणून नवमीला कन्या पूजन करतात, आणि मुलींचे जेवण झाल्यावरच आपला उपवास सोडतात. काही घरांत दोन्ही दिवस करतात. तुमची प्रथा स्पष्ट नसेल तर कोणताही दिवस योग्यच - आधी घरातल्या वडीलधाऱ्यांना विचारा, आणि ठरलेली प्रथा नसेल तर उत्तरेत अष्टमी जास्त प्रचलित आहे.

कोणाला बोलवायचे, आणि कसे

मुली सहसा शेजारच्या, नात्यातल्या किंवा घरातल्या मुलांच्या वर्गातल्या असतात. त्यांना आमंत्रण देणे हाच विधीचा एक भाग आहे - परंपरेने एक दिवस आधी, स्वतः जाऊन, मुलीला (आणि तिच्या आई-वडिलांना) वेळ सांगितली जाते. यजमानांना काही व्यावहारिक गोष्टी लवकरच कळून चुकतात:

• मुलींना आधीच सांगून ठेवा. अष्टमीच्या सकाळी गल्लीतल्या प्रत्येक घराला त्याच नऊ मुली हव्या असतात. मुली सहसा चार-पाच घरी जातात, त्यामुळे त्यांची वेळ आधीच ठरवून घ्या.
• लहान मुली आई किंवा वडिलांसोबत येतात. सोबत येणाऱ्या मोठ्यांच्या बसण्याची आणि प्रसादाचीही तयारी ठेवा.
• जात किंवा पार्श्वभूमी पाहून कोणत्याही मुलीला परत पाठवू नका. देवी भागवतात कोणत्या मुली निवडाव्यात याचे नियम दिले आहेत, आणि त्यात जातीचाही उल्लेख आहे, पण आज अनेक घरे प्रत्येक कन्येला देवीच मानतात आणि आपल्या ओळखीच्या वर्तुळाबाहेरच्या मुलींनाही आवर्जून बोलावतात.

पूजा, टप्प्याटप्प्याने

• स्वागत - दारात मुलींचे स्वागत देवीच आल्यासारखे केले जाते, कधी फुलांच्या पाकळ्या उधळून आणि शंख वाजवून.
• पाद प्रक्षालन - यजमान प्रत्येक मुलीचे पाय पाण्याने धुतात (काही जण दूध-पाणी वापरतात), पुसतात आणि आदराने त्यांना स्पर्श करतात. हाच या विधीचा भावनिक गाभा आहे: एक मोठी व्यक्ती एका लहान मुलीपुढे नतमस्तक होते.
• टिळा आणि कलावा - कपाळाला कुंकू किंवा रोळी लावली जाते, आणि मनगटावर लाल पवित्र दोरा, म्हणजे कलावा, बांधला जातो. मुलालाही टिळा लावला जातो.
• नैवेद्य - मुलींना पाटांवर किंवा चटयांवर एका ओळीत बसवून जेवण वाढले जाते. उत्तर भारतात हे जवळजवळ नेहमी हलवा (शिरा), पुरी आणि काळे चणे असते - सौम्य मसाल्यात केलेले सुके चणे. जेवण आधी घरच्या देव्हाऱ्यात देवीला नैवेद्य म्हणून दाखवले जाते, आणि मग वाढले जाते.
• भेटवस्तू आणि निरोप - प्रत्येक मुलीला एखादी छोटी भेट मिळते: बांगड्या, केसांचे क्लिप, ओढणी, वही-पेन्सिल, आणि बहुधा थोडे पैसे. मुली घराला आशीर्वाद देतात - जाताना अनेक यजमान पुन्हा त्यांच्या पाया पडतात.

सगळा विधी तासाभराच्या आत आटोपतो. खोली भरून जाते, हलवा संपतो, आणि मुली कंटाळण्याआधीच सगळे पूर्ण होते - आणि ते तसेच व्हायला हवे.

पुरोहितांची भूमिका - आणि घरच्यांनी स्वतः केलेले कन्या पूजन

कन्या पूजन हा असा विधी आहे जो घरचे लोक पूर्णपणे स्वतः करू शकतात, आणि बहुतेक घरे तसेच करतात. पाय धुणे, टिळा लावणे आणि वाढणे यजमान स्वतःच करतात, कारण देवीची स्वतःच्या हातांनी सेवा हाच याचा मूळ हेतू आहे. साध्या आवाहनापलीकडे कोणत्याही मंत्रांची गरज नसते, आणि वाढण्याचे काम पुरोहित नव्हे, तर यजमान करतात.

कन्या पूजन एखाद्या मोठ्या उपासनेचा भाग असते, तेव्हा पुरोहितांची गरज पडते: घरी अष्टमी किंवा नवमीचा होम, संकल्प आणि पाठ (दुर्गा सप्तशतीचे पठण) यांसह संपूर्ण दुर्गा पूजा, किंवा पहिल्यांदाच केले जाणारे कन्या पूजन, जेव्हा सगळा क्रम नीट व्हावा असे घरच्यांना वाटते. अशा वेळी होम आणि आवाहन पुरोहित करतात, आणि पाय धुणे आणि वाढणे तरीही घरचे लोक स्वतःच करतात. सोबत होम ठेवायचा असेल तर आधीच बुकिंग करा - संपूर्ण नवरात्रात अष्टमी आणि नवमीच्या सकाळी पुरोहितांना सर्वाधिक मागणी असते, आणि तुम्ही आधीच पडताळणी झालेल्या पुरोहितांसाठी विनंती करू शकता.

प्रदेशानुसार रूपे

प्रदेश	नाव आणि स्वरूप
पंजाब, हरियाणा, दिल्ली	कंजक किंवा कंजिका - अष्टमीची सकाळ, हलवा-पुरी-चणे, लांगुर मुलगा, ओढणी आणि पैशांची भेट
उत्तर प्रदेश, बिहार, मध्य प्रदेश	कन्या पूजन किंवा कुमारी भोज - अष्टमी किंवा नवमी, अनेकदा होमानंतर; हलव्यासोबत खीर-पुरीही असते
बंगाल	कुमारी पूजा - सर्वात प्रसिद्ध बेलूर मठातील महाअष्टमीची पूजा, जिथे एकाच कन्येची संपूर्ण उपचारांनी देवी म्हणून विधिवत पूजा होते; घरी याचे साधे रूप केले जाऊ शकते
गुजरात, महाराष्ट्र	नवरात्रात, आणि अनेकदा चैत्र नवरात्रातही, कन्या भोजन होते; जेवण हलवा-पुरीऐवजी त्या प्रदेशाचे सणाचे ताट असू शकते
दक्षिण भारत	नवरात्रातील कन्या पूजा आणि विजयादशमीच्या प्रथांमध्ये मिसळून जाते; केरळ आणि तमिळनाडूमध्ये याच दिवसांत भर सरस्वती पूजन आणि विद्यारंभ यांवर असतो

छोट्या पण महत्त्वाच्या गोष्टी

इतर कोणी जेवण्याआधी मुलींना वाढा. त्यांची घाई करू नका, त्यांच्यावर प्रश्नांची सरबत्ती करू नका किंवा त्यांच्या वागण्यात चुका काढू नका - त्या मानाच्या पाहुण्या आहेत, वाढदिवसाच्या पार्टीला आलेली मुले नाहीत. सोबत आलेल्या मुलाकडेही मुलींइतकेच लक्ष द्या. आणि एखाद्या मुलीला ताट संपवता आले नाही, तर ते बांधून द्या - तिच्यासोबत घरी जाणारा नैवेद्य हा आशीर्वादाचाच भाग आहे, नासाडी नाही.