કન્યા પૂજન (કંજક): આઠમ-નોમે કેવી રીતે કરવું

કન્યા પૂજન - જેને પંજાબમાં કંજક અને બંગાળમાં કુમારી પૂજા કહે છે - નાની બાળાઓને દેવીનાં જીવંત સ્વરૂપ માનીને તેમની પૂજા કરવાની વિધિ છે, જે નવરાત્રીની આઠમ (અષ્ટમી) કે નોમ (નવમી)ના દિવસે થાય છે. હજી રજસ્વલા ન થઈ હોય એવી, પરંપરાગત રીતે બેથી દસ વર્ષની બાળાઓને ઘરે બોલાવવામાં આવે છે, તેમના પગ ધોવામાં આવે છે, ખાસ ભોગ જમાડવામાં આવે છે અને ભેટ આપીને વિદાય કરવામાં આવે છે. આખા વર્ષના હિંદુ તહેવારોમાં આ સૌથી આત્મીય વિધિઓમાંની એક છે: આખું અઠવાડિયું તમે જે દેવીની મૂર્તિ રૂપે પૂજા કરી, તે જ હવે તમારા ઘરની ફરસ પર પલાંઠી વાળીને બેઠી છે અને થોડો વધુ શીરો માગે છે. પૂજન કેવી રીતે થાય છે, કોને બોલાવવાં, શું જમાડવું અને પુરોહિતની ભૂમિકા શી છે, તે બધું આ લેખમાં આપ્યું છે. આવનારી નવરાત્રીઓની તારીખો માટે નવરાત્રી 2026 અને નવરાત્રી 2027 જુઓ.

કન્યાઓની પૂજા શા માટે થાય છે

દેવી ભાગવત પુરાણમાં નવરાત્રી વિશેના અધ્યાયોમાં (સ્કંધ 3, અધ્યાય 26-27) ભક્તને કહેવામાં આવ્યું છે કે તહેવાર દરમિયાન નાની બાળાઓને દેવીનાં સ્વરૂપ માનીને તેમનું સન્માન કરે. પુરાણ એમ પણ કહે છે કે પૂજા, હોમ અને બ્રાહ્મણ ભોજનની સાથે કુમારી પૂજા પણ થાય, ત્યારે જ નવરાત્રીની પૂજા પૂર્ણ ગણાય. તેમાં દરેક ઉંમર માટે એક સ્વરૂપ કહ્યું છે: બે વર્ષની બાળા કુમારી, ત્રણ વર્ષની ત્રિમૂર્તિ, અને એમ દસ વર્ષની બાળા સુભદ્રા સુધી. બહુ ઓછાં ઘરો ઉંમરનો આટલો ચોક્કસ હિસાબ રાખે છે; વિધિનો ભાવ એ છે કે જે પણ બાળાઓ આવે, એ ઘડી પૂરતી તેઓ સ્વયં દેવી છે.

કન્યાઓની સાથે પરંપરાગત રીતે એક નાના છોકરાને પણ બોલાવવામાં આવે છે - તે દેવીના રક્ષક ભૈરવ કે હનુમાનનું રૂપ ગણાય છે, અને ઉત્તર ભારતનાં ઘરોમાં તેને લાંગુર કે લાંગુરા કહે છે. સામાન્ય રીતે નવ કન્યા અને એક છોકરો હોય છે, પણ સાત, પાંચ કે બે જ કન્યા હોય તો પણ બિલકુલ ચાલે. મહત્ત્વ સન્માનનું છે, ગણતરીનું નહીં.

આઠમ કે નોમ?

બંને દિવસે થાય છે, અને કયો દિવસ લેવો તે મોટે ભાગે ઘરની પ્રથા પ્રમાણે નક્કી થાય છે. પંજાબી અને ઉત્તર ભારતનાં ઘણાં ઘરો આઠમની સવારે કંજક કરે છે, ઘણી વાર આઠમના હવન પછી. બીજાં ઘરો, ખાસ કરીને જેઓ આખા નવ દિવસના ઉપવાસ કરે છે, નવરાત્રીની છેલ્લી વિધિ તરીકે નોમના દિવસે કન્યા પૂજન કરે છે, અને કન્યાઓ જમી લે પછી જ પોતાનો ઉપવાસ છોડે છે. કેટલાંક ઘરો બંને દિવસે કરે છે. તમારી પ્રથા સ્પષ્ટ ન હોય તો બેમાંથી કોઈ પણ દિવસ યોગ્ય છે - પહેલાં ઘરના વડીલોને પૂછી લો, અને કોઈ નક્કી રિવાજ ન હોય તો ઉત્તર ભારતમાં આઠમ વધુ પ્રચલિત છે.

કોને બોલાવવાં, અને કેવી રીતે

સામાન્ય રીતે પડોશની બાળાઓ, સગાંસંબંધીઓની દીકરીઓ, કે ઘરનાં બાળકોની સાથે ભણતી બાળાઓને બોલાવવામાં આવે છે. તેમને આમંત્રણ આપવું એ પણ વિધિનો જ ભાગ છે - પરંપરાગત રીતે એક દિવસ પહેલાં, જાતે જઈને, બાળાને (અને તેનાં માતા-પિતાને) સમય જણાવીને. ઘરે કન્યા પૂજન કરનારા તરત શીખી જાય એવી થોડી વ્યવહારુ વાતો:

• કન્યાઓને વહેલું આમંત્રણ આપી દો. આઠમની સવારે શેરીનું દરેક ઘર એ જ નવ બાળાઓને બોલાવવા માગતું હોય છે. બાળાઓ સામાન્ય રીતે ચાર-પાંચ ઘરે વારાફરતી જાય છે, એટલે સમય નક્કી કરી લો.
• નાની બાળાઓ માતા કે પિતા સાથે આવે છે. સાથે આવનાર મોટેરાં માટે પણ બેસવાની અને પ્રસાદની વ્યવસ્થા વિચારી રાખો.
• જ્ઞાતિ કે કુટુંબ જોઈને કોઈ બાળાને ના ન પાડો. દેવી ભાગવતમાં કઈ કન્યાઓ પસંદ કરવી તેના નિયમો છે, અને તેમાં જ્ઞાતિ પણ આવે છે, પણ આજે ઘણાં ઘરો દરેક કન્યાને દેવી માને છે અને જાણીજોઈને પોતાના વર્તુળની બહારની બાળાઓને પણ બોલાવે છે.

પૂજનની વિધિ: એક પછી એક પગલું

• સ્વાગત - જાણે દેવી પધાર્યાં હોય એમ બાળાઓનું બારણે સ્વાગત થાય છે, ક્યારેક ફૂલની પાંખડીઓ વરસાવીને અને શંખ વગાડીને.
• પાદ પ્રક્ષાલન - પૂજન કરનાર દરેક બાળાના પગ પાણીથી ધુએ છે (કેટલાક દૂધ અને પાણી વાપરે છે), લૂછે છે, અને આદરથી પગે લાગે છે. આ જ વિધિનો સૌથી ભાવભર્યો ભાગ છે: એક મોટી વ્યક્તિ નાની બાળાને નમે છે.
• તિલક અને નાડાછડી - કપાળે કંકુ કે રોલીનું તિલક કરવામાં આવે છે, અને કાંડે લાલ પવિત્ર દોરો, નાડાછડી, બાંધવામાં આવે છે. છોકરાને પણ તિલક થાય છે.
• ભોગ - બાળાઓને સાદડી કે બાજોઠ પર હારબંધ બેસાડીને જમાડવામાં આવે છે. ઉત્તર ભારતમાં આ ભોજન લગભગ હંમેશાં શીરો (હલવો), પૂરી અને કાળા ચણા હોય છે - હળવા મસાલાવાળા કોરા ચણા. ભોજન પહેલાં ઘરના મંદિરમાં દેવીને ધરાવવામાં આવે છે, અને પછી પીરસવામાં આવે છે.
• ભેટ અને વિદાય - દરેક બાળાને નાનકડી ભેટ મળે છે: બંગડીઓ, વાળની ક્લિપ, ચૂંદડી, ભણવાની વસ્તુઓ, અને ઘણી વાર થોડા પૈસા. બાળાઓ ઘરને આશીર્વાદ આપે છે - તેઓ જતી હોય ત્યારે ઘણા લોકો ફરી તેમને પગે લાગે છે.

આખી વિધિ એક કલાકથી ઓછા સમયમાં પૂરી થાય છે. ઓરડો ભરાઈ જાય છે, શીરો સફાચટ થઈ જાય છે, અને બાળાઓ કંટાળે એ પહેલાં બધું પતી જાય છે - અને એમ જ થવું જોઈએ.

પુરોહિતની ભૂમિકા - અને ઘરે જાતે થતું કન્યા પૂજન

કન્યા પૂજન એવી વિધિઓમાંની એક છે, જે ઘરના લોકો પૂરેપૂરી જાતે કરી શકે છે, અને મોટા ભાગનાં ઘરો એમ જ કરે છે - પગ ધોવા, તિલક કરવું અને જમાડવું, બધું ઘરના લોકો પોતે કરે છે, કારણ કે આનો હેતુ જ દેવીની જાતે સેવા કરવાનો છે. એક સાદા આવાહનથી વધુ કોઈ મંત્રની જરૂર નથી, અને પીરસવાનું કામ પુરોહિત નહીં, ઘરના લોકો જ કરે છે.

પુરોહિતની જરૂર ત્યારે પડે છે, જ્યારે કન્યા પૂજન કોઈ મોટી પૂજાનો ભાગ હોય: ઘરે આઠમ કે નોમનો હવન, સંકલ્પ અને પાઠ (દુર્ગા સપ્તશતીનો પાઠ, એટલે કે ચંડીપાઠ) સાથેની પૂરી દુર્ગા પૂજા, કે પહેલી વાર થતું કન્યા પૂજન, જેમાં ઘરના લોકો ઇચ્છતા હોય કે ક્રમ બરાબર સચવાય. એવા સમયે પુરોહિત હવન અને આવાહન કરાવે છે, અને પગ ધોવાનું અને જમાડવાનું ત્યારે પણ ઘરના લોકો જાતે જ કરે છે. સાથે હવન રાખવાનો હોય તો પુરોહિત અગાઉથી નક્કી કરી લો - આખી નવરાત્રીમાં પુરોહિતની સૌથી વધુ માગ આઠમ અને નોમની સવારે હોય છે, અને તમે અગાઉથી ચકાસાયેલા પુરોહિત માટે વિનંતી મોકલી શકો છો.

પ્રદેશ પ્રમાણે સ્વરૂપ

પ્રદેશ	નામ અને સ્વરૂપ
પંજાબ, હરિયાણા, દિલ્હી	કંજક કે કંજિકા - આઠમની સવારે, શીરો-પૂરી-ચણા, લાંગુર તરીકે એક છોકરો, ચૂંદડી અને પૈસાની ભેટ
ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ	કન્યા પૂજન કે કુમારી ભોજ - આઠમ કે નોમ, ઘણી વાર હવન પછી; શીરાની સાથે ખીર-પૂરી પણ હોય છે
બંગાળ	કુમારી પૂજા - સૌથી જાણીતી બેલુર મઠમાં મહા અષ્ટમીએ થતી પૂજા, જ્યાં એક જ કન્યાની પૂરા ઉપચાર સાથે દેવી તરીકે વિધિવત્ પૂજા થાય છે; ઘરોમાં તેનું સાદું સ્વરૂપ થઈ શકે છે
ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર	કન્યા ભોજન નવરાત્રીનો જ એક ભાગ છે, અને ઘણી વાર ચૈત્રી નવરાત્રીમાં પણ થાય છે; ભોજનમાં શીરો-પૂરીને બદલે પ્રદેશની તહેવારની થાળી હોઈ શકે છે
દક્ષિણ ભારત	નવરાત્રી દરમિયાનની કન્યા પૂજા અને વિજયાદશમીના રિવાજો સાથે ભળી જાય છે; કેરળ અને તમિળનાડુમાં એ જ દિવસોમાં ભાર સરસ્વતી પૂજા અને વિદ્યારંભ પર હોય છે

નાની વાતો, જે મહત્ત્વની છે

બીજું કોઈ જમે એ પહેલાં બાળાઓને જમાડો. તેમને ઉતાવળ ન કરાવો, સવાલો પૂછી પૂછીને પરીક્ષા ન લો કે તેમની રીતભાત ન સુધારો - તેઓ માનવંતાં મહેમાન છે, જન્મદિવસની પાર્ટીમાં આવેલાં બાળકો નહીં. સાથે આવેલા છોકરાનું પણ બાળાઓ જેટલું જ ધ્યાન રાખો. અને કોઈ બાળા પોતાની થાળી પૂરી ન કરી શકે તો બાંધી આપો - તેની સાથે ઘરે જતો ભોગ પણ આશીર્વાદનો જ ભાગ છે, બગાડ નહીં.