तर्पण विधी: पितरांना पाणी कसे अर्पण करावे

तर्पण म्हणजे दिवंगत पूर्वजांची नावे घेत, हातांतून पाणी - बहुधा काळे तीळ मिसळलेले - अर्पण करण्याचा विधी. हा शब्द "तृप्" या संस्कृत धातूपासून आला आहे, ज्याचा अर्थ आहे तृप्त करणे: तर्पण म्हणजे अक्षरशः पितरांना, म्हणजेच पूर्वजांना, पाण्याने तृप्त करणे. सर्व पितृकार्यांमध्ये हा सर्वात सोपा आणि सर्वात जास्त वेळा केला जाणारा विधी आहे - श्राद्धापेक्षा सोपा, आणि बहुधा श्राद्धाचाच एक भाग - आणि बाकी बरेच काही मागे पडले तरी अनेक घरांत पिढ्यानपिढ्या चालू राहिलेला हा एक विधी आहे. तर्पण कोणी करावे, ते टप्प्याटप्प्याने कसे करावे, कधी करावे, आणि घरी करावे की नदीवर, हे सगळे या लेखात सांगितले आहे. ज्या मोठ्या विधीसोबत तर्पण केले जाते, त्याच्या माहितीसाठी आमचा श्राद्ध विधीवरील लेख पाहा.

थोडक्यात, पितरांना पाणी अर्पण करण्यासाठी: स्नान करा, दक्षिणेकडे तोंड करा - ही दिशा परंपरेने यम आणि पितरांची मानली जाते - आणि काळे तीळ मिसळलेले पाणी उजव्या हाताने, अंगठा आणि तर्जनी यांच्या मधल्या भागावरून, प्रत्येक पूर्वजासाठी तीन वेळा, त्यांचे नाव घेत सोडा. प्रत्येक टप्पा खाली समजावून सांगितला आहे.

तर्पण कोणी करावे

परंपरेनुसार ही जबाबदारी वंशजांची असते: मुलगे दिवंगत आई-वडील आणि आजी-आजोबांसाठी तर्पण करतात, आणि त्यांच्यामार्फत वडिलांच्या व आईच्या कुळातील इतर पूर्वजांसाठीही. सहसा थोरला मुलगा पुढाकार घेतो, पण कोणताही मुलगा तर्पण करू शकतो, आणि भाऊ एकत्र किंवा वेगवेगळे तर्पण करू शकतात. मुलगा नसेल तर शास्त्र आणि जुनी रूढी नातू, मुलीचा मुलगा, भाऊ किंवा पुतण्या यांना तर्पणाची अनुमती देतात, आणि आज अनेक घरांत मुलीही तर्पण करतात. ज्यांचे आई-वडील दोघेही हयात आहेत ते पितृतर्पण करत नाहीत: वडील हयात असेपर्यंत पूर्वजांना अर्पण करण्याचे कर्तव्य त्यांचे असते. आई-वडिलांपैकी एकच दिवंगत असेल, तर काय अर्पण करायचे आणि कोणासाठी, याबद्दल परंपरांमध्ये फरक आहे; तुमच्या घराण्याची प्रथा तुमच्या घरच्या पुरोहितांना माहीत असेल.

तर्पण फक्त स्वतःच्या, नावाने माहीत असलेल्या पूर्वजांनाच केले जाते असे नाही. संपूर्ण विधीत तीन फेऱ्या असतात: देवांना, ऋषींना आणि शेवटी पितरांना - यामागची कल्पना अशी की माणसावर या तिघांचेही ऋण असते, आणि पाणी हा ते ऋण मान्य करण्याचा सर्वात नम्र मार्ग आहे.

साहित्य

• पाणी - तांब्यात किंवा पंचपात्रीत स्वच्छ पाणी; नदीवर असाल तर नदीच ते पाणी देते.
• काळे तीळ - पितृतर्पणाचा मुख्य घटक. तीळ पितरांना पवित्र मानले जातात; प्रत्येक अर्पणासाठी पाण्यात चिमूटभर तीळ घालतात.
• दर्भ (कुश) - अनामिकेत घालायची दर्भाची अंगठी (पवित्रक), आणि हातात धरायच्या काही काड्या. दर्भामुळे अर्पण विधिवत शुद्ध राहते, आणि पितरांच्या जवळजवळ प्रत्येक विधीत दर्भ वापरतात.
• पाणी झेलण्यासाठी भांडे - घरी करत असाल तर रुंद ताट किंवा परात; तीर्थक्षेत्री करत असाल तर वाहती नदी.

तर्पणाचा विधी, टप्प्याटप्प्याने

• स्नान करून धुतलेले कपडे घाला. तर्पण स्नानानंतर आणि जेवणापूर्वी, सहसा सकाळी केले जाते. ते श्राद्धासोबत असेल, तर श्राद्धाच्या आधी करायचे की दुसऱ्या दिवशी सकाळी, हे घराण्याच्या परंपरेवर ठरते. प्रत्येक फेरी वेगळ्या दिशेला तोंड करून केली जाते.
• संकल्प - कोण, कोणासाठी आणि कोणत्या दिवशी अर्पण करत आहे याचे छोटेसे निवेदन. पुरोहित मार्गदर्शन करत असतील तर ते तुमचे नाव आणि गोत्र घेऊन संकल्प म्हणतात; एकटे करत असाल तर तुमच्या स्वतःच्या भाषेत साध्या शब्दांत केलेला संकल्पही बहुतेक परंपरांमध्ये ग्राह्य मानला जातो.
• देवतर्पण - पूर्वेकडे तोंड करून, जानवे नेहमीप्रमाणे डाव्या खांद्यावर (उपवीत), उजव्या हाताच्या बोटांच्या टोकांवरून (देवतीर्थ) पाणी सोडले जाते, तीळ न घालता.
• ऋषितर्पण - एका प्रचलित पद्धतीत, उत्तरेकडे तोंड करून, जानवे माळेसारखे गळ्यात घालून (निवीत), करंगळीच्या बाजूने हाताच्या कडेवरून पाणी सोडले जाते.
• पितृतर्पण - दक्षिणेकडे तोंड करून, जानवे उजव्या खांद्यावर घेऊन (प्राचीनावीत, म्हणजेच अपसव्य), काळे तीळ मिसळलेले पाणी अंगठा आणि तर्जनी यांच्या मधल्या भागावरून सोडले जाते - हे पितृतीर्थ, म्हणजे हाताचा पूर्वजांसाठी राखून ठेवलेला भाग. प्रत्येक पूर्वजाचे नाव गोत्रासह घेतले जाते, आणि प्रत्येकासाठी तीन वेळा पाणी सोडले जाते. प्रचलित क्रम असा: वडील, आजोबा आणि पणजोबा; मग आई, आजी (वडिलांची आई) आणि पणजी (वडिलांची आजी); मग आईचे वडील, त्यांचे वडील आणि त्यांचे आजोबा; मग त्यांच्या पत्नी, आईच्या आईपासून सुरुवात करून; आणि मग ज्यांचे स्मरण करायचे असेल ते इतर. घराणी आणि प्रदेशांनुसार हा क्रम बदलतो, आणि तुमच्या स्वतःच्या परंपरेतील क्रमच योग्य.
• समाप्ती - ज्यांचे नाव घ्यायचे राहून गेले असे पूर्वज, आणि ज्यांच्यासाठी अर्पण करणारे कोणीच नाही असे सर्व दिवंगत जीव, त्यांनाही तृप्ती लाभो, अशी प्रार्थना. यासाठी नेहमी म्हटला जाणारा एक श्लोक "ये बान्धवा अबान्धवा वा" ने सुरू होतो - जे आपले नातलग होते, जे नव्हते, आणि जे दुसऱ्या जन्मात आपले नातलग होते. हा श्लोक आवर्जून म्हणावा: हा विधी आपले वर्तुळ लहान करून नव्हे, तर मोठे करून संपतो. त्यानंतर जानवे पुन्हा डाव्या खांद्यावर घेतले जाते.

तुम्ही जानवे घालत नसाल तर - बहुतेक स्त्रिया, आणि ज्यांची मुंज झालेली नाही असे अनेक पुरुष - जानव्याचे टप्पे वगळा. योग्य दिशेला तोंड करणे, तिळाचे पाणी, अंगठ्याच्या बाजूने पाणी सोडणे आणि पूर्वजांची नावे, यांतूनच विधी पूर्ण होतो.

संस्कृतपेक्षा नावे जास्त महत्त्वाची आहेत. मंत्र जमेल तसा म्हणा, पण नावे सावकाश आणि मनापासून घ्या. तेच खरे अर्पण आहे.

पहिल्यांदाच तर्पण करत आहात, की याच वर्षी गेलेल्या आई किंवा वडिलांसाठी करत आहात? पुरोहित गोत्र आणि नावांसह हा विधी तुमच्यासोबत करवून घेऊ शकतात. तर्पणासाठी पुरोहित हवे असल्यास विनंती पाठवा.

तर्पण कधी करतात

• पितृपक्ष - पूर्वजांना समर्पित पंधरवडा. या काळात अनेक घरांत रोज तर्पण करणे हाच मुख्य नियम असतो; पूर्वजाच्या तिथीशी जुळणाऱ्या श्राद्धाच्या दिवशी पूर्ण विधी होतो. तारखा आणि तिथी आमच्या पितृपक्ष श्राद्ध तारखांच्या लेखात दिल्या आहेत.
• महालय अमावास्या (सर्वपित्री अमावास्या) - पितृपक्षाचा शेवटचा दिवस, जेव्हा सर्व पूर्वजांसाठी एकत्र तर्पण केले जाते, ज्यांची तिथी माहीत नाही त्यांच्यासह. बंगालमध्ये महालयाच्या सकाळी तर्पणासाठी गंगेच्या घाटांवर गर्दी जमते.
• अमावास्या - प्रत्येक महिन्याची अमावास्या पितरांची असते, आणि दरमहा अमावास्येला तर्पण करण्याची प्रथा आजही अनेक घरांत चालू आहे.
• पूर्वजाची श्राद्धतिथी - दरवर्षीची पुण्यतिथी, जी सहसा चांद्र कालगणनेतील तिथीनुसार ठरते; त्या दिवशी श्राद्धासोबत तर्पण केले जाते.
• तीर्थक्षेत्री - पवित्र नदीवर किंवा पितृकार्यांशी जोडलेल्या ठिकाणी (हरिद्वार, गया, प्रयागराज, रामेश्वरम ही त्यांपैकी काही) केलेली कोणतीही यात्रा तर्पणाचा प्रसंग असते, तारीख कोणतीही असो.

भारताबाहेर विधी तोच असतो, पण दिवस तेच असतील असे नाही. दिवस ठरतो तो तुमच्या ठिकाणच्या दिवसातील एका ठरावीक वेळी कोणती तिथी चालू आहे यावरून - बहुतेक व्रतांसाठी सूर्योदय, श्राद्धासाठी दुपार - त्यामुळे डर्बन, पोर्ट लुई किंवा लंडनमधील श्राद्धाचा दिवस भारतासाठी छापलेल्या तारखेपेक्षा एक दिवस मागे-पुढे असू शकतो. तुमच्या शहरासाठी काढलेले पंचांग वापरा.

घरी करावे की नदीवर?

दोन्ही पूर्णपणे ग्राह्य आहेत, आणि परंपराच तसे सांगते - ग्रंथ साचलेल्या पाण्यापेक्षा वाहत्या पाण्याला, आणि सामान्य नदीकाठापेक्षा तीर्थाला श्रेष्ठ मानतात, पण घरी केलेले तर्पण नाकारत नाहीत. प्रत्यक्षात:

• घरी तर्पण अंगणात, बाल्कनीत किंवा रुंद भांड्यात पाणी सोडता येईल अशा कुठल्याही जागी करतात; नंतर ते पाणी झाडाला किंवा रोपाला घालतात, शक्यतो मोरीत ओतत नाहीत. बहुतेक शहरी घरांत दरमहाचे अमावास्येचे तर्पण असेच होते.
• नदीवर किंवा तीर्थक्षेत्री अर्पण थेट वाहत्या पाण्यात सोडले जाते, शक्य असेल तर पाण्यात उभे राहून. अनेक घरांत हे पितृपक्षासाठी, निधनानंतरच्या पहिल्या वर्षासाठी, किंवा गया किंवा हरिद्वारच्या ठरवून केलेल्या यात्रेसाठी राखून ठेवले जाते; तिथे पितृकार्यांत पारंगत असलेले पुरोहित संपूर्ण विधी करवून घेतात.

नेहमीच्या तर्पणासाठी पुरोहित असणे बंधनकारक नाही - अनेक लोक एकदा विधी शिकून घेतात आणि मग स्वतःच करत राहतात, आणि हेही या विधीच्या भावनेला धरूनच आहे. सहसा घरातील निधनानंतरच्या पहिल्या तर्पणासाठी, ज्यात तर्पण हा मोठ्या विधीचा एक भाग असतो अशा पितृपक्षातील श्राद्धासाठी, किंवा तीर्थक्षेत्री पुरोहितांना बोलावले जाते. पहिल्यांदा विधी नीट शिकून घ्यायचा असेल किंवा पुरोहितांकडून करवून घ्यायचा असेल, तर तुम्ही पडताळणी झालेल्या पुरोहितांसाठी विनंती पाठवू शकता, आणि वर दिलेल्या श्राद्धाच्या लेखात हा मोठा विधी कसा पार पडतो ते सांगितले आहे.