तुळशी विवाह 2026 (21 नोव्हेंबर): विधी आणि महत्त्व

तुळशी विवाह 2026 शनिवार, 21 नोव्हेंबर 2026 रोजी आहे. हा कार्तिक शुक्ल पक्षातील द्वादशीचा (बारावी तिथी) दिवस असून तो शुक्रवार, 20 नोव्हेंबर 2026 रोजीच्या प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशीच्या दुसऱ्या दिवशी येतो. द्वादशी तिथी 21 नोव्हेंबरला सकाळी 6:31 पासून 22 नोव्हेंबरला पहाटे 4:56 पर्यंत (भारतीय वेळ) आहे, आणि तुळशीचे लग्न परंपरेनुसार संध्याकाळी, प्रदोषकाळात, म्हणजे सूर्यास्तानंतर लगेचच्या काळात लावले जाते.

तुळशी विवाह म्हणजे तुळशीचा शाळिग्रामाशी लावलेला विधिवत विवाह. तुळशीला वृंदा देवी आणि भगवान विष्णूंची सर्वात लाडकी भक्त मानले जाते, तर शाळिग्राम हा पवित्र जीवाश्म दगड साक्षात विष्णूंचे रूप मानला जातो. हा विवाह चातुर्मासाच्या शेवटी येतो; चातुर्मास म्हणजे ते चार पवित्र महिने, ज्यांत भगवान विष्णू योगनिद्रेत, म्हणजे आपल्या दिव्य निद्रेत, विश्रांती घेतात. याच विधीने हिंदू लग्नसराई पुन्हा सुरू होते. देशभरातील घरांमध्ये अंगणातल्या तुळशीला नवरीसारखी साडी नेसवली जाते, आणि मंडप, मंगलाष्टके आणि कन्यादानासह खरेखुरे लग्न त्या पवित्र रोपाभोवती पार पडते.

तुळशी विवाह 2026: तारीख आणि वेळ

प्रसंग	तारीख आणि वेळ (भारतीय वेळ)
प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशी	शुक्रवार, 20 नोव्हेंबर 2026
एकादशी तिथी प्रारंभ	20 नोव्हेंबर 2026, सकाळी 7:15
एकादशी तिथी समाप्ती	21 नोव्हेंबर 2026, सकाळी 6:31
गौण प्रबोधिनी एकादशी (दुसऱ्या दिवशी एकादशी पाळण्याची परंपरा असणाऱ्यांसाठी)	शनिवार, 21 नोव्हेंबर 2026
20 नोव्हेंबरला उपवास करणाऱ्यांसाठी एकादशीचे पारणे (उपवास सोडणे)	21 नोव्हेंबर 2026, दुपारी 1:11 ते 3:18
तुळशी विवाह 2026	शनिवार, 21 नोव्हेंबर 2026
द्वादशी तिथी प्रारंभ	21 नोव्हेंबर 2026, सकाळी 6:31
द्वादशी तिथी समाप्ती	22 नोव्हेंबर 2026, पहाटे 4:56

यंदा दोन तारखा दिसत असल्याने थोडा गोंधळ होऊ शकतो, त्याबद्दल थोडक्यात. एकादशी तिथी 20 नोव्हेंबरला सूर्योदयानंतर सुरू होऊन 21 नोव्हेंबरच्या पहाटेपर्यंत असल्यामुळे, बहुतेक घरे आणि स्मार्त परंपरा प्रबोधिनी एकादशी शुक्रवार, 20 नोव्हेंबरला पाळतात, तर काही वैष्णव समाज गौण (दुसऱ्या दिवशीची) एकादशी शनिवार, 21 नोव्हेंबरला पाळतात. तुळशी विवाह स्वतः साधारणपणे द्वादशीला, म्हणजे 21 नोव्हेंबर 2026 रोजी, केला जातो; अनेक कुटुंबे तो एकादशीच्या संध्याकाळी करतात, आणि कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत कोणत्याही दिवशी करणे परंपरेला धरूनच आहे. आपल्या कुटुंबाची किंवा संप्रदायाची परंपरा पाळा, आणि आपल्या शहरातील तिथीच्या वेळा आमच्या दैनिक पंचांगात पाहा. या वेळा दिल्लीच्या आहेत आणि ठिकाणानुसार थोड्या बदलतात.

प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशी: विष्णू योगनिद्रेतून जागे होतात

तुळशी विवाह समजून घ्यायचा असेल तर त्याच्या आदल्या दिवसापासून सुरुवात करावी लागेल. आषाढ शुक्ल एकादशीला, जिला देवशयनी एकादशी म्हणतात, भगवान विष्णू क्षीरसागरात शेषनागावर योगनिद्रेत, म्हणजे दिव्य, जागृत विश्रांतीत जातात असे मानले जाते. त्यानंतरच्या चार चांद्र महिन्यांच्या काळात, ज्याला चातुर्मास म्हणतात, विवाह, मुंज (उपनयन) आणि गृहप्रवेश यांसारखे शुभ संस्कार परंपरेने थांबवले जातात, आणि भक्त त्याऐवजी व्रते, सत्संग आणि आत्मसंयम यांकडे वळतात.

कार्तिक शुक्ल एकादशीला भगवान जागे होतात. म्हणूनच या दिवसाला देवउठनी (देव जागे होणे), प्रबोधिनी (जागृती) किंवा देवोत्थान एकादशी म्हणतात. भक्त उपवास करतात, भगवंतांना उठण्याची विनंती करणारी प्राचीन हाक "उत्तिष्ठ गोविंद" गातात, आणि जगाचा कारभार पुन्हा हाती घेणाऱ्या भगवंतांचे स्वागत करतात. 2026 मध्ये अधिक मासामुळे (मे-जूनमध्ये आलेला जादा चांद्रमास) सगळ्या सणांचे कॅलेंडर पुढे सरकले आहे, त्यामुळे ही जागृती 20 नोव्हेंबरला येते, आणि त्यासोबत चातुर्मास संपतो.

हा दिवस लग्नसराई पुन्हा का सुरू करतो

सर्व संस्कारांचे साक्षी असणारे आणि त्यांना आशीर्वाद देणारे भगवान आता जागे झाल्यामुळे शुभ मुहूर्तांचे कॅलेंडर पुन्हा खुले होते. तुळशी विवाह हे या हंगामातील पहिले लग्न, म्हणजे माणसांच्या सगळ्या लग्नांचा शुभारंभ करणारे दैवी लग्न मानले जाते. देशभरातील पुरोहित इथूनच लग्ने लावायला सुरुवात करतात, आणि पुढच्या आठवड्यांत लग्नाच्या तारखांची रेलचेल असते. या हंगामात लग्नाचे नियोजन करत असाल, तर 2026 आणि 2027 मधील विवाह मुहूर्तांची आमची संपूर्ण यादी पाहा, आणि लग्नानंतर नव्या घरात राहायला जाण्यासाठी 2026 मधील गृहप्रवेश मुहूर्त पाहा.

तुळस आणि शाळिग्रामाची कथा

ही कथा दोन रूपांत सांगितली जाते. शिवपुराण आणि पद्मपुराणात वृंदा ही असुरराज जालंधराची पतिव्रता पत्नी आहे. तिचे पातिव्रत्य आणि विष्णूंवरील अखंड भक्ती यांमुळे तिचा पती अजिंक्य झाला होता, पण अखेर जगाच्या कल्याणासाठी स्वतः विष्णूंनी जालंधराचे रूप घेतले आणि नकळत तिचे व्रत भंग पावले. खरे काय ते कळल्यावर वृंदेने विष्णूंना शाप दिला की त्यांनाही पत्नीचा वियोग सहन करावा लागेल, जसा पुढे सीतेच्या बाबतीत झाला, आणि देहत्याग केला; तुळशीचे रोप तिचेच रूप मानून पूजले जाते. ब्रह्मवैवर्त पुराणात फसवली गेलेली पत्नी तुळशी आहे, जिचा विवाह असुर शंखचूडाशी झाला होता, आणि तिच्याच शापाने विष्णू दगड होतात: ते नेपाळमधील गंडकी नदीत सापडणाऱ्या शाळिग्रामाच्या रूपात प्रकट होतात, आणि तिचे सार तुळशीचे रोप बनते, जे त्यांना सर्व अर्पणांमध्ये सर्वात प्रिय आहे. लोकपरंपरा या दोन्ही कथा जोडते: भगवंतांनी तिच्याशी दरवर्षी विवाह करण्याचे वचन दिले, आणि तुळशीपत्राशिवाय त्यांची कोणतीही पूजा पूर्ण होत नाही. तुळशी विवाह म्हणजे दरवर्षी त्या वचनाचे पालन.

तुळशी विवाह विधी: टप्प्याटप्प्याने

1. नवरीची तयारी: तुळशीचे रोप आणि तिची कुंडी किंवा वृंदावन (तुळशीसाठी बांधलेला उंच ओटा) स्वच्छ करा. कुंडीभोवती रांगोळी काढा, आणि रोपाला लाल किंवा पिवळी छोटी नवरीची साडी किंवा चुनरी नेसवा. नवरीला सजवतात तसे नथ, बांगड्या, हळद आणि कुंकू घालून तिला सजवा.
2. नवरदेवाची तयारी: तुळशीशेजारी एका छोट्या चौरंगावर शाळिग्राम ठेवा (घरात शाळिग्राम नसेल तर भगवान विष्णूंची किंवा श्रीकृष्णाची पितळेची किंवा चांदीची मूर्ती). भगवंतांना त्यांच्या आवडत्या पिवळ्या रंगाचे वस्त्र नेसवा आणि चंदनाचा टिळा लावा.
3. मंडप उभारा: तुळशीभोवती ऊस उभे करून त्यांची टोके बांधा आणि छोटा मंडप तयार करा; ही सुंदर प्रथा उसाच्या नव्या हंगामाचीही खूण आहे. वर कापडाचे किंवा फुलांचे छत लावा.
4. संकल्प आणि गणेशपूजन: संध्याकाळी दिवे लावा, विवाहाचा संकल्प करा, आणि प्रत्येक हिंदू विधीप्रमाणे श्रीगणेशाचे आवाहन करून सुरुवात करा.
5. कन्यादान: यजमान पती-पत्नी तुळशीचे आई-वडील होऊन विधिवत नवरीला सोपवतात. अनेक कुटुंबांमध्ये पती शाळिग्राम हातात धरतात आणि पत्नी कन्यादान, म्हणजे मुलीचे दान, करतात.
6. मंगलाष्टके आणि वरमाला: मंगलाष्टके म्हटली जातात, आणि शुभ क्षणी वधू-वरांवर अक्षता (अखंड तांदूळ) आणि फुले टाकली जातात. त्यांच्या वतीने एकमेकांना हार घातले जातात.
7. पवित्र धागा आणि फेरे: सुती धाग्याने (कंकण) तुळस आणि शाळिग्राम यांना जोडले जाते. शाळिग्राम तुळशीभोवती फिरवला जातो, किंवा दोघांच्या आसनाभोवती प्रदक्षिणा घातली जाते, आणि फेरे पूर्ण होतात.
8. आरती आणि प्रसाद: नवदांपत्याच्या आरतीने सांगता करा, हंगामी फळे, ऊस, आवळा, शिंगाडा आणि मिठाईचा नैवेद्य दाखवा, आणि उपस्थित सर्वांना, विशेषतः मुलांना, प्रसाद वाटा.

प्रदेशानुसार तुळशी विवाह

• महाराष्ट्र: मंगलाष्टके म्हटली जात असताना वर आणि वधू यांच्यामध्ये पांढरा अंतरपाट धरला जातो, आणि शेवटच्या "सावधान"ला अक्षता टाकल्या जातात. प्रसाद म्हणून ऊस, नारळ, फळे आणि शेंगदाणे असतात.
• कर्नाटक (तुळसी हब्बा): उत्थान द्वादशीला, जिला क्षीराब्धी द्वादशीही म्हणतात, हा सण पाळला जातो: तुळशी कट्टे सजवून दिव्यांनी उजळले जाते, दूध अर्पण केले जाते, आणि तुळशीशेजारी आवळ्याची पूजा होते. उडुपीत हा दिवस चातुर्मास्याची सांगता करतो आणि लक्ष दीपोत्सवाची सुरुवात करतो, ज्यात पुढच्या दिवसांत एक लाख दिवे लावले जातात.
• आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा (तुळसी कल्याणम्): क्षीराब्धी द्वादशीला विष्णूंचे प्रतीक म्हणून आवळ्याच्या झाडाची एक फांदी तुळशी वृंदावनात ठेवली जाते, आणि तुळशीला नवरीसारखे सजवले जाते.

तुळशी विवाह कोण करतात, आणि का

कोणताही गृहस्थ भक्त तुळशी विवाह करू शकतो; पुरोहित असायलाच हवेत असे नाही, आणि बहुतेक घरांमध्ये घरची गृहिणीच हा विधी पार पाडते. तरीही दोन परंपरा माहीत असाव्यात. पहिली, ज्या जोडप्यांना मुलगी नाही ते तुळशीचे कन्यादान विशेष आनंदाने करतात, कारण तुळशीचे लग्न लावून दिल्याने स्वतःच्या मुलीच्या कन्यादानाचे पुण्य मिळते असे मानले जाते, आणि कन्यादान हे सर्वश्रेष्ठ दानांपैकी एक आहे. दुसरी, एखादा खास संकल्प असलेली कुटुंबे, जसे घरात कोणाचे लग्न जुळावे, पती-पत्नीत सलोखा राहावा, किंवा इच्छा पूर्ण झाल्याबद्दल कृतज्ञता, हा विवाह अनेकदा पुरोहितांकडून पूर्ण वैदिक मंत्रांसह करवून घेतात. मंगलाष्टके आणि होमासह हा विधी घरी पारंपरिक पद्धतीने करायचा असेल, तर Purohit.app मार्फत पडताळणी झालेल्या पुरोहितांसाठी विनंती करा, किंवा आपल्या शहरात सणाची पूजा किंवा होम बुक करताना तुळशी विवाहाचा उल्लेख करा.

हिंदू घरात तुळशीचे महत्त्व

हिंदू घरात तुळस हे केवळ एक रोप मानले जात नाही; ती घरात वास करणारी देवी आहे. परंपरा सांगते की जिथे तुळस असते, ते घर पवित्र आणि सुरक्षित राहते. तिच्या महत्त्वाचे काही पैलू:

• रोजची पूजा: सकाळी तुळशीला पाणी घालणे आणि तिन्हीसांजेला तिच्याजवळ दिवा लावणे हा घरातील सर्वात जुन्या विधींपैकी एक आहे, आणि परंपरेने तो घरातील स्त्रिया करतात.
• विष्णुपूजेत अनिवार्य: तुळशीपत्राशिवाय विष्णू किंवा श्रीकृष्णाला केलेले कोणतेही अर्पण पूर्ण मानले जात नाही. नैवेद्यावर आणि चरणामृतात तुळशीपत्र ठेवले जाते.
• आयुर्वेदातील मान: रोगप्रतिकारशक्ती आणि श्वसनाच्या आरोग्यासाठी आयुर्वेदात तुळशीला फार महत्त्व आहे; परंपरेने तिला रोजच्या जीवनात इतके घट्ट गुंफले, त्याचे हेही एक कारण आहे.
• कार्तिक महिन्यातील भक्ती: संपूर्ण कार्तिक महिन्यात रोज संध्याकाळी तुळशीजवळ दिवा लावणे विशेष पुण्याचे मानले जाते; ही उपासना तुळशी विवाहाच्या दिवशी शिखर गाठते आणि तीन दिवसांनंतरच्या कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत चालू राहते.

तुळशी विवाह 2026 च्या सणांच्या गजबजलेल्या काळात येतो: तो दिवाळी आणि छठ पूजेनंतर येतो, आणि त्यानंतर कार्तिक पौर्णिमा आणि नोव्हेंबरअखेरची व डिसेंबरमधील लग्नसराई सुरू होते.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

2026 मध्ये तुळशी विवाह कधी आहे?

तुळशी विवाह 2026 शनिवार, 21 नोव्हेंबर 2026 रोजी, कार्तिक शुक्ल द्वादशीला आहे. द्वादशी तिथी 21 नोव्हेंबरला सकाळी 6:31 पासून 22 नोव्हेंबरला पहाटे 4:56 पर्यंत (भारतीय वेळ) आहे. काही कुटुंबे आपल्या परंपरेनुसार तो 20 नोव्हेंबरला एकादशीच्या संध्याकाळी करतात.

2026 मध्ये प्रबोधिनी एकादशी कधी आहे?

प्रबोधिनी (देवउठनी) एकादशी शुक्रवार, 20 नोव्हेंबर 2026 रोजी आहे. एकादशी तिथी 20 नोव्हेंबरला सकाळी 7:15 पासून 21 नोव्हेंबरला सकाळी 6:31 पर्यंत (भारतीय वेळ) आहे. गौण परंपरा पाळणारे समाज ती शनिवार, 21 नोव्हेंबरला पाळतात.

यंदा प्रबोधिनी एकादशीच्या दोन तारखा का आहेत?

एकादशी तिथी 20 नोव्हेंबरला सूर्योदयानंतर सुरू होते आणि 21 नोव्हेंबरला सूर्योदयाच्या सुमारास संपते (दिल्ली आणि मुंबईत त्याच्या थोडे आधी, कोलकाता आणि दक्षिणेकडील शहरांत थोडे नंतर), म्हणून बहुतेक घरांमध्ये उपवास 20 नोव्हेंबरला केला जातो, तर काही वैष्णव परंपरा गौण एकादशी 21 नोव्हेंबरला पाळतात. दोन्ही योग्य आहेत; आपल्या कुटुंबाची किंवा संप्रदायाची प्रथा पाळा.

तुळशी विवाह कोणत्या वेळी करावा?

हा विवाह परंपरेने द्वादशीला संध्याकाळी, प्रदोषकाळात, म्हणजे सूर्यास्तानंतरच्या साधारण दोन तासांत केला जातो. 21 नोव्हेंबर 2026 रोजी याचा अर्थ, तुमच्या शहरातील सूर्यास्तानंतर लगेच; तुमच्या ठिकाणची सूर्यास्ताची नेमकी वेळ दैनिक पंचांगात पाहा.

तुळशीचे लग्न शाळिग्रामाशीच का लावतात?

शिवपुराण आणि पद्मपुराणात वृंदेचा पती जालंधर याच्यापासून जगाला वाचवण्यासाठी विष्णू पतिव्रता वृंदेचे व्रत भंग करतात; ब्रह्मवैवर्त पुराणात फसवली गेलेली पत्नी तुळशी आहे, जिच्या शापाने विष्णू शाळिग्राम शिळा होतात आणि तिचे सार तुळशीचे रोप बनते. लोकपरंपरेनुसार भगवंतांनी दरवर्षी तिच्याशी विवाह करण्याचे वचन दिले, आणि तुळशी विवाह त्या नात्याला दरवर्षी उजाळा देतो.

पुरोहितांशिवाय घरी तुळशी विवाह करता येतो का?

हो. बहुतेक घरे तो स्वतःच करतात; घरातले सगळे साधे मंत्र आणि लग्नाची गाणी म्हणतात. मंगलाष्टके आणि होमासह पूर्ण वैदिक विधी हवा असेल, किंवा घरात कोणाचे लग्न जुळावे अशा एखाद्या खास संकल्पाने हा विवाह करायचा असेल, तेव्हा पुरोहितांना बोलावले जाते.

तुळशी विवाह आणि लग्नसराईचा काय संबंध आहे?

विष्णूंच्या योगनिद्रेचे चार महिने, म्हणजे ज्या काळात लग्ने थांबवली जातात तो चातुर्मास, प्रबोधिनी एकादशीला संपतो. त्यानंतर लगेच तुळशी विवाह, हे दैवी लग्न, केले जाते आणि त्याने लग्नसराईचा शुभारंभ होतो. इथून पुढे हिवाळ्यातील मुहूर्तांवर माणसांची लग्ने पुन्हा सुरू होतात. ज्या कुटुंबांत अजून स्थळ पक्के व्हायचे आहे, ते साधारणपणे एक पाऊल आधी, एका पानाच्या बायोडाटापासून सुरुवात करतात - त्यात काय असावे हे आमचा बायोडाटाच्या नमुन्याविषयीचा लेख सांगतो - आणि मग कुंडल्या जुळवतात, जे 36 गुण काय मोजतात या लेखात समजावले आहे.

तुळशी विवाहात काय अर्पण करतात?

हंगामात येणाऱ्या पिकांना यात महत्त्वाचे स्थान असते: ऊस (मंडप उभारण्यासाठीही वापरतात), आवळा, शिंगाडा, बोरे, हंगामी फळे आणि मिठाई. तुळशीला नवरीची साडी, बांगड्या आणि कुंकू अर्पण केले जाते, तर शाळिग्रामाला किंवा विष्णूंच्या मूर्तीला पिवळे वस्त्र नेसवून चंदनाचा टिळा लावला जातो.

अविवाहित व्यक्तीला तुळशी विवाह केल्याने काही लाभ होतो का?

परंपरा सांगते की श्रद्धेने तुळशी विवाह केल्याने किंवा त्याला उपस्थित राहिल्याने लग्नातील अडथळे दूर होतात, आणि ज्या जोडप्यांना मुलगी नाही त्यांना तुळशीचे कन्यादान केल्याने कन्यादानाचे पुण्य मिळते. चांगला जोडीदार मिळावा म्हणून अविवाहित भक्त अनेकदा यात सहभागी होतात.