देवघर वास्तू: दिशा, तोंड आणि फ्लॅटमधील फळी
वास्तुग्रंथ देवांची खोली, म्हणजे देवघर, ईशान्येला ठेवायला सांगतात. सहाव्या शतकातील वराहमिहिरांची बृहत्संहिता म्हणते, "देवांचे दालन ईशान्येला बांधावे" (53.118). मत्स्यपुराण, अग्निपुराण आणि नंतरचे बहुतेक वास्तुग्रंथही हेच सांगतात. परंपरेच्या आणखी जुन्या थरात, म्हणजे धर्मग्रंथांमध्ये, घरातील मंडळी रोज ब्रह्मदेवाला आणि वास्तोष्पतीला, म्हणजे वास्तूच्या देवतेला, घराच्या मध्यभागी अन्नाचा नैवेद्य अर्पण करतात (मनुस्मृती 3.89). या लेखात या दोन्ही गोष्टी आहेत. शिवाय प्रत्येक प्रकारच्या प्रार्थनेसाठी तोंड कोणत्या दिशेला करावे, कोणत्या आधुनिक नियमांना जुना आधार नाही, आणि फ्लॅटमध्ये देवांसाठी फळी कशी मांडावी, हेही इथे दिले आहे.
ईशान्य: वास्तुग्रंथ देवघर कुठे ठेवतात
- बृहत्संहिता (53.118): देवांची खोली ईशान्येला, स्वयंपाकघर आग्नेयेला, घरातील सामान नैऋत्येला, आणि खजिना व धान्याचे कोठार वायव्येला.
- मत्स्यपुराण (256.33): देवघर ईशान्येला, आणि त्यासोबत शांतीसाठी, म्हणजे शांतीच्या विधींसाठी, एक खोली.
- अग्निपुराण (106.19): "देवतांचे दालन ईशान्येला". त्याआधीच्या एका अध्यायात ईशान्य दिशेला "दीक्षेसाठी उत्तम स्थान" म्हटले आहे (105.30).
- मयमत, बांधकामावरचा एक दक्षिण भारतीय ग्रंथ: एका प्रकारच्या घरात देवघर ईशान्येकडील शिवाच्या पदावर असते (27.114-119), आणि घराभोवतीच्या जोडखोल्यांच्या वर्तुळात पूजेची खोली ईशाच्या पदावर, म्हणजे ईशान्य कोपऱ्यात असते (26.216).
- विश्वकर्मप्रकाश (2.94): ईशान्यं देवता-गेहम्, म्हणजे देवांचे घर ईशान्येला.
- ज्योतिषाचा एक ग्रंथ, काश्यपसंहिता, आपल्या खोल्यांच्या रचनेत हेच सांगतो (38.73-74). मानसार याला अपवाद आहे: तो पूजामंडपासाठी अनेक जागा सांगतो, आणि त्यांपैकी एक ईशान्य आहे (XXXVI.29-30).
प्रत्येक जागेखाली निजलेल्या वास्तुपुरुषाचे डोकेही ईशान्येलाच असते (बृहत्संहिता 53.51). डोके तिथे आहे म्हणून देवघर तिथे ठेवावे, असे ग्रंथ म्हणत नाहीत, पण दोघांचा कोपरा एकच आहे. हा नियम घराचा एक कोपरा सांगतो, घराचे तोंड कोणत्या दिशेला आहे ते नाही: घर पूर्वाभिमुख असो, उत्तराभिमुख, पश्चिमाभिमुख किंवा दक्षिणाभिमुख, देवघराचा कोपरा ईशान्यच. प्रत्येक दिशेला ग्रंथ काय देतात हे पाहण्यासाठी वास्तूतील दिशा हा लेख वाचा.
जुना थर: घराचा मध्यभाग
मनुस्मृती घराकडून ब्रह्मदेवाला आणि वास्तोष्पतीला, म्हणजे वास्तूच्या स्वामीला, दिला जाणारा नैवेद्य घराच्या मध्यभागी ठेवते: "घराच्या मध्यभागी त्याने ब्रह्मदेवासाठी आणि वास्तोष्पतीसाठी (वास्तूच्या स्वामीसाठी) एकत्र नैवेद्य ठेवावा" (3.89, जॉर्ज ब्यूलर यांच्या भाषांतरानुसार). गौतम धर्मसूत्र (5.12-14) आणि विष्णुपुराणातही (3.11) ब्रह्मदेवाला हा नैवेद्य मध्यभागीच दिला जातो.
ईशान्येचा "देवाचा कोपरा" या थरात दोन प्रकारे येतो. आपस्तंब धर्मसूत्र नैवेद्य "घराच्या ईशान्य भागात" ठेवायला सांगते (2.2.3.23). आणि मनुस्मृतीवरचे मध्ययुगीन टीकाकार (गोविंदराज, कुल्लूक आणि राघवानंद, ब्यूलर यांनी नोंदवल्याप्रमाणे) त्याच श्लोकातला श्रीसाठीचा नैवेद्य "(पलंगाच्या) उशाजवळ" याचा अर्थ घराचा ईशान्य भाग, जिथे वास्तुपुरुषाचे डोके असते, असा लावतात. मनूचा स्वतःचा श्लोक ईशान्य असे म्हणत नाही.
नंतरचे वास्तुग्रंथ मध्यभागावर बांधकाम करण्याऐवजी तो मोकळा आणि स्वच्छ ठेवतात. मयमत ब्रह्मपदावर कोणतीही मुख्य इमारत ठेवत नाही (26.2). ब्रह्मदेवाची वेदी अंगण असलेल्या घरात मधल्या मोकळ्या चौकात असू शकते, आणि तिथे दिवसातून तीन वेळा नैवेद्य अर्पण केला जातो, असे मयमत सांगते (27.24). मानसार ब्रह्मपद सोडून इतर सर्व पदांवर निवासस्थाने बांधायला परवानगी देतो (XXXVI.15). विश्वकर्मप्रकाश मध्यभागी खांब किंवा भिंत घालण्यास मनाई करतो (7.108-110), आणि बृहत्संहिता ब्रह्मस्थान स्वच्छ ठेवायला सांगते (53.66). म्हणजे ईशान्येतील देवघर वास्तुग्रंथांना धरून आहे, आणि मध्यभागी रोजच्या नैवेद्याची जागा जुन्या धर्मग्रंथांना धरून आहे. दोन्हींना आधार आहे.
प्रार्थना करताना तोंड कोणत्या दिशेला करावे
जुने ग्रंथ प्रार्थनेचा प्रकार आणि दिवसाची वेळ पाहून दिशा ठरवतात:
| केव्हा | तोंड कोणीकडे | आधार |
|---|---|---|
| सकाळची संध्या | पूर्व, सूर्य दिसेपर्यंत उभे राहून | आश्वलायन गृह्यसूत्र 3.7; शांखायन गृह्यसूत्र 2.9; याज्ञवल्क्य स्मृती 1.24-25 |
| संध्याकाळची संध्या | वायव्य, तारे दिसेपर्यंत (याज्ञवल्क्यांनुसार पश्चिम, बसून) | आश्वलायन 3.7; शांखायन 2.9; याज्ञवल्क्य 1.24-25 |
| रात्रीची उपासना; शिवपूजा | उत्तर | शिवपुराण, विद्येश्वर संहिता 21.53-54 |
| देव आणि देवीचे ध्यान | पूर्व किंवा उत्तर | शिवपुराण 7.2.21.39 (वायवीय संहिता) |
| आचमन, विधीपूर्वी पाणी प्राशन करणे | पूर्व किंवा उत्तर | मनुस्मृती 2.61; याज्ञवल्क्य स्मृती 1.18 |
| पितरांना अर्पण | दक्षिण | पद्मपुराण, सृष्टिखंड 49.47 |
कूर्मपुराण संध्येबद्दल सोप्या शब्दांत सांगते: नेहमी पूर्वेकडे तोंड करावे (2.18.27). इथे उल्लेख केलेली दोन्ही गृह्यसूत्रे संध्याकाळी वायव्येकडे तोंड करायला सांगतात, तर याज्ञवल्क्य पश्चिमेकडे. संध्या आपापल्या वेदाच्या आणि परंपरेच्या नियमानुसार केली जाते, म्हणून तुम्हाला वेगळी दिशा शिकवली असेल तर तीच पाळा. रात्रीच्या उपासनेसाठी उत्तरेकडे तोंड करणे शिवपुराणातून येते: "रात्री देवकार्ये नेहमी उत्तरेकडे तोंड करून करावीत. त्याचप्रमाणे शिवपूजा नेहमी उत्तरेकडे तोंड करून करावी, पूर्वेकडे नव्हे."
देवाचे तोंड कोणत्या दिशेला, आणि देवघराचा आकार
देवघरावरच्या लोकप्रिय मार्गदर्शक लेखांमध्ये असे नियम येतात, जे जुन्या वास्तुग्रंथांमध्ये नाहीत. त्यांच्याकडे आधुनिक प्रथा म्हणून पाहा:
- "मूर्तींचे तोंड पश्चिमेला असावे": आधुनिक. घरातील देवघरात मूर्तींचे तोंड कोणत्या दिशेला असावे, याचा कोणताही जुना नियम आम्हाला सापडला नाही. मूर्तींचे तोंड पश्चिमेला असेल तर प्रार्थना करताना तुमचे तोंड पूर्वेला येते, आणि ते वर दिलेल्या सकाळच्या दिशेशी जुळतेही.
- कमाल आकार: आधुनिक. "9x9 फुटांपेक्षा मोठे नसावे" अशा मर्यादा हा आजचा सल्ला आहे; ग्रंथ घरातील देवघराचा कोणताही आकार सांगत नाहीत.
देवघर स्वच्छ ठेवणे आणि घाणीपासून दूर ठेवणे, याला मात्र आधार आहे. ग्रंथ सगळीकडेच शुद्धता मागतात: शिवपुराण म्हणते की घर शुद्ध असेल तर ते उपासनेचे स्थान ठरते (विद्येश्वर संहिता 15.1), आणि मनुस्मृती मूत्र, वापरलेले पाणी आणि उष्टे अन्न घरापासून दूर टाकायला सांगते (4.151). देवघर शौचालयापासून दूर ठेवणे हे त्यातूनच येते; आमचा शौचालय आणि बाथरूमचे वास्तू हा लेख पाहा.
फ्लॅटमध्ये देवांसाठी फळी
एक फळी पुरेशी आहे. एम. रामकृष्ण भट यांच्या भाषांतरानुसार बृहत्संहितेतील देवांची खोली अंगणाभोवती बांधलेल्या चार बाजूंच्या घरातील आहे, आणि अशी खोली नसलेल्या घरात देवघर ठेवू नये, असे ग्रंथांमध्ये कुठेही म्हटलेले नाही.
शिवपुराण, उपासनेचे अधिक पुण्य देणाऱ्या स्थानांचा क्रम सांगितल्यानंतर, पुढे म्हणते: "ज्या ठिकाणी मन खरोखर रमते, ते सर्व ठिकाणांमध्ये श्रेष्ठ" (विद्येश्वर संहिता 15.6). ते "आपल्याच घरातील ठरावीक जागी" जप करायलाही परवानगी देते (13.33-34), म्हणजे एका ठरलेल्या जागी. विष्णुपुराण घरातील उपासनेचे वर्णन "आपल्या इष्टदेवतेला पाणी, फुले आणि धूप अर्पण करणे" असे करते (3.11), आणि त्यात वेगळ्या खोलीचा उल्लेखही नाही.
- कुठे: जमल्यास फ्लॅटच्या ईशान्येला, किंवा एखाद्या खोलीच्या ईशान्येला. नाहीतर फळी जिथे स्वच्छ आणि निवांत राहील तिथे. अपार्टमेंटमध्ये दिशा कशा पाहाव्यात, हे फ्लॅट आणि भाड्याच्या घरातील वास्तू या लेखात पाहा.
- तुमचे तोंड कोणत्या दिशेला: वरच्या तक्त्यानुसार पूर्व किंवा उत्तर हे सहज जुळणारे पर्याय आहेत.
- बेडरूममध्ये: देव बेडरूममध्ये न ठेवण्याची तुमच्या घरची प्रथा असेल, तर ती पाळा. याला मनाई करणारा कोणताही ग्रंथ आम्हाला सापडला नाही. बेडरूम हीच एकमेव जागा असेल, तर बृहत्संहिता देवांच्या वर झोपू नये असे सांगते (53.124) - घरात याचा अर्थ त्यांच्या मूर्ती - म्हणून फळी पलंगाच्या उंचीपेक्षा वर लावा, खाली नाही. आपस्तंब धर्मसूत्र देवांच्या मूर्तींकडे पाय पसरू नयेत असे सांगते (1.11.30.22), म्हणून पलंगाच्या पायथ्याकडील भिंत टाळा.
- जागा ठरलेली आणि स्वच्छ ठेवा. ठरलेली जागा हे शिवपुराण मागते; स्वच्छता प्रत्येक ग्रंथ मागतो.
तुम्ही नवीन घर लावत असाल, तर आमचा वास्तुशांती मार्गदर्शक लेख नवीन किंवा नूतनीकरण केलेल्या घरासाठीच्या होमाची माहिती देतो.
आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.