पूजा आणि संस्कार12 नोव्हेंबर 2026

वास्तु दिशा चार्ट: प्रत्येक दिशेचा दिक्पाल आणि उपयोग

वास्तु दिशावास्तु दिशा चार्टईशान्य वास्तुनैर्ऋत्य वास्तुदिक्पालvastu directions in marathi

वास्तुशास्त्र आठ दिशांचा विचार करते, आणि प्रत्येक दिशेचा एक रक्षक आहे: पूर्वेला इंद्र, आग्नेयेला अग्नी, दक्षिणेला यम, नैर्ऋत्येला निर्ऋती, पश्चिमेला वरुण, वायव्येला वायू, उत्तरेला कुबेर आणि ईशान्येला ईश, तर घराच्या मध्यभागी ब्रह्मदेव. कोणती गोष्ट कुठे असावी याबद्दल वराहमिहिरांचा सहाव्या शतकातील ग्रंथ बृहत्संहिता फक्त चार कोपऱ्यांचा उल्लेख करतो: देवघर ईशान्येला, स्वयंपाकघर आग्नेयेला, घरातील सामान नैर्ऋत्येला, आणि कोष व धान्याचे कोठार वायव्येला (53.118). जुने ग्रंथ आणि नवी पुस्तके यांचे सगळे चित्र एकत्र पाहायचे असेल, तर वास्तुशास्त्र म्हणजे काय हा लेख वाचा.

उत्तर दिशा वर ठेवून काढलेला आठ वास्तु दिशांचा चार्ट: प्रत्येक दिशेचे संस्कृत नाव आणि तिचा दिक्पाल, तसेच चार कोपऱ्यांचे उपयोग.
उत्तर दिशा वर ठेवून दाखवलेल्या आठ दिशा. मोठ्या अक्षरांतील नावे अमरकोशात दिलेले दिक्पाल आहेत (1.3.2); हिरव्या अक्षरांत बृहत्संहितेने चार कोपऱ्यांना दिलेले उपयोग आहेत (53.118), आणि मध्यभाग ब्रह्मदेवाचा असून तो स्वच्छ ठेवावा (53.66). चार्ट पूर्ण आकारात पाहण्यासाठी त्यावर टॅप करा.

आठ दिक्पाल आणि कोपऱ्यांची नावे

दिशांचे रक्षक, म्हणजे दिक्पाल, संस्कृतचा जुना शब्दकोश असलेल्या अमरकोशात एकाच श्लोकात सांगितले आहेत (1.3.2): इन्द्रो वह्निः पितृपतिर्नैर्ऋतो वरुणो मरुत् / कुबेर ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात्. सोप्या शब्दांत: इंद्र, अग्नी (वह्नी, म्हणजे अग्नी), यम (पितृपती, पितरांचा स्वामी), निर्ऋती (नैर्ऋत), वरुण, वायू (मरुत्, म्हणजे वारा), कुबेर आणि ईश हे पूर्वेपासून क्रमाने दिशांचे स्वामी आहेत.

चार कोपऱ्यांची संस्कृत नावे याच दिक्पालांवरून आली आहेत: ईशावरून ऐशान्य किंवा ईशान्य (उत्तर-पूर्व), अग्नीवरून आग्नेय (दक्षिण-पूर्व), निर्ऋतीवरून नैर्ऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) आणि वायूवरून वायव्य (उत्तर-पश्चिम). ग्रंथ हे शब्द रोजच्या बोलण्यातल्यासारखे वापरतात. बृहत्संहितेतील खोल्यांविषयीचा श्लोक ऐशान्यां देवगृहम् या शब्दांनी सुरू होतो, म्हणजे ईशान्येला देवांचे घर (53.118). चार मुख्य दिशा म्हणजे पूर्व, दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर.

हे दिक्पाल आणि वास्तुपुरुष मंडलातील देवता यांची गल्लत करू नका: त्या 81 चौकोनांच्या जाळीत बृहत्संहिता ईशान्य कोपऱ्यात शिखी (अग्नीचे एक नाव) आणि आग्नेय कोपऱ्यात अनिल, म्हणजे वारा, यांना बसवते (53.43). आमचा वास्तुपुरुष मंडल मार्गदर्शक हे मंडल एकेका चौकोनाने समजावून सांगतो.

ग्रंथ कोणत्या दिशेला काय ठेवतात

बृहत्संहिता फक्त चार कोपऱ्यांचीच नावे घेते. मत्स्य पुराण (256.33-35), अग्नी पुराण (105.28-30 आणि 106.18-19), मयमत (26.216) आणि विश्वकर्मा प्रकाश हे ग्रंथ आणखी तपशील भरतात. विश्वकर्मा प्रकाशात सोळा खोल्यांची रचना आठ दिशा आणि त्यांच्या मधल्या बिंदूंभोवती मांडलेली आहे (2.94-98; यातील काही श्लोक हरवले आहेत, आणि त्याचे आधुनिक संपादक ती उणीव दुसऱ्या ग्रंथातून भरतात). जिथे डॅश आहे, तिथे बृहत्संहिता काहीच सांगत नाही.

दिशाबृहत्संहिता 53.118इतर ग्रंथ
उत्तर-पूर्व (ईशान्य)देवघर, "देवांचे दालन"देवघर आणि शांतिकर्मांसाठी खोली (मत्स्य); देवघर (विश्वकर्मा प्रकाश 2.94); घराभोवतीच्या जोड-बांधकामात पूजेची खोली आणि विहीर (मयमत 26.216); देवतांचे दालन (अग्नी 106.19)
पूर्व-स्नानगृह (विश्वकर्मा प्रकाश 2.94); खजिना (अग्नी 106.18)
दक्षिण-पूर्व (आग्नेय)स्वयंपाकघरस्वयंपाकघर, आणि त्याच्या उत्तरेला शेजारी पाणी (मत्स्य); स्वयंपाकघर (अग्नी 106.18; विश्वकर्मा प्रकाश 2.94)
दक्षिण-पलंग आणि शयनगृह (अग्नी 105.29, 106.18)
दक्षिण-पश्चिम (नैर्ऋत्य)घरातील भांडी आणि सामानघरातील सर्व सामग्री (मत्स्य); शस्त्रे (अग्नी 106.18); प्रसूतिगृह (विश्वकर्मा प्रकाश 2.98)
पश्चिम-मौल्यवान वस्तू (अग्नी 105.28-30); भोजन (अग्नी 106.19)
उत्तर-पश्चिम (वायव्य)कोष आणि धान्याचे कोठारधन आणि धान्य (मत्स्य); धान्याचे कोठार (अग्नी 106.19)
उत्तर-भांडारघर (विश्वकर्मा प्रकाश 2.94); धन आणि गुरेढोरे (अग्नी 105.28-30); कोठार (अग्नी 106.19)

विश्वकर्मा प्रकाश मधल्या बिंदूंचीही नावे घेतो: आग्नेय आणि पूर्व यांच्या मध्ये दही घुसळण्याची जागा, आग्नेय आणि दक्षिण यांच्या मध्ये तुपाचे भांडार (2.95), दक्षिण आणि नैर्ऋत्य यांच्या मध्ये शौचालय, नैर्ऋत्य आणि पश्चिम यांच्या मध्ये अभ्यासाची जागा (2.96), पश्चिम आणि वायव्य यांच्या मध्ये रडण्याची किंवा रागावण्याची खोली, वायव्य आणि उत्तर यांच्या मध्ये पती-पत्नीची खोली, आणि उत्तर आणि ईशान्य यांच्या मध्ये औषधे (2.96-97). मत्स्य पुराण तर स्नानमंडप आणि कार्यशाळा घराबाहेरच ठेवते (256.33-35). स्वयंपाकघराबद्दल सविस्तर माहितीसाठी आमचा स्वयंपाकघर वास्तु मार्गदर्शक पाहा.

एखादी खोली वेगळ्या दिशेला असेल तर त्यावर कोणताही उपाय यांपैकी एकाही ग्रंथात दिलेला नाही (ग्रंथ खरोखर कशाला वास्तुदोष मानतात ते पाहा). आधीच बांधलेल्या घरात करता येण्यासारखे ते व्यावहारिक आहे: जिथे सोपे असेल तिथे खोलीचा वापर बदलावा. परंपरेने घरासाठी जपलेला विधी म्हणजे वास्तुयाग. मत्स्य पुराण हा याग पाच प्रसंगी करायला सांगते, त्यांपैकी एक म्हणजे जागेची शांती (256.10-11); आज तो वास्तुशांती म्हणून केला जातो, आणि आमचा वास्तुशांती मार्गदर्शक तो समजावून सांगतो.

ईशान्य वास्तु आणि नैर्ऋत्य वास्तु

उत्तर-पूर्व (ईशान्य). हा मस्तकाचा आणि देवांचा कोपरा आहे. वास्तुपुरुषाचे मस्तक इथे असते (बृहत्संहिता 53.51), वरच्या प्रत्येक यादीत देवघर इथेच आहे, आणि धर्मग्रंथ घरातील रोजचे काही नैवेद्य घराच्या ईशान्य भागात द्यायला सांगतात (आपस्तंब धर्मसूत्र 2.2.3.23). उत्तर आणि ईशान्य दिशेला पाणी असणे चांगले मानले जाते: उत्तरेला जलाशय असेल तर धन मिळते, आणि ईशान्येला असेल तर संततीची भरभराट होते (बृहत्संहिता 53.119).

एक लोकप्रिय समजूत मात्र ग्रंथांच्या विरोधात जाते: घर ईशान्येकडे वाढवणे शुभ आहे असे यांपैकी एकही ग्रंथ म्हणत नाही, आणि मत्स्य पुराण तर त्याचा परिणाम धान्याची हानी असा सांगते (256.33). देवघराबद्दल आमचा देवघर मार्गदर्शक पाहा.

दक्षिण-पश्चिम (नैर्ऋत्य). हा पायांचा कोपरा आहे: इथे पितृ, म्हणजे पूर्वज, वास्तुपुरुषाचे पाय धरून असतात (53.54). बृहत्संहिता या कोपऱ्यात घरातील भांडी आणि सामान ठेवते (53.118) आणि मत्स्य पुराण घरातील सर्व सामग्री (256.33-35); मयमत मुख्य घराबाहेरच्या जोड-बांधकामात, निर्ऋतीच्या चौकोनावर शौचालये ठेवतो (26.214). इथल्या जमिनीबद्दल ग्रंथ एवढेच सांगतात की जागा दक्षिण आणि पश्चिमेकडे उंच होत जावी (मयमत 3.1).

नेहमी ऐकू येणारे दोन नियम जुन्या ग्रंथांत नाहीत: "जड फर्निचर नैर्ऋत्येला ठेवा" आणि "मुख्य शयनगृह नैर्ऋत्येलाच हवे". फर्निचरच्या वजनाबद्दल कोणताही ग्रंथ बोलत नाही, आणि शयनगृहाचे नियम दुसरीकडे बोट दाखवतात: अग्नी पुराणात दक्षिण (105.29, 106.18), आणि मानसारात पूर्वेची बाजू, आग्नेय कोपऱ्याजवळ (XXXVI.37). पलंग आणि डोके कोणत्या दिशेला असावे याबद्दल आमचा झोपण्याची दिशा मार्गदर्शक वाचा.

ग्रंथ कुठे सहमत आहेत आणि कुठे वेगळे

जमिनीच्या उताराबद्दल मत्स्य पुराण आणि नंतरचे ग्रंथ सहमत आहेत: उत्तर आणि पूर्वेला खोलगट, दक्षिण आणि पश्चिमेला उंच. (बृहत्संहितेचा स्वतःचा उताराविषयीचा श्लोक वेगळ्या प्रकारे मांडलेला आहे, म्हणून तो आम्ही बाजूला ठेवतो.)

मत्स्य पुराण पूर्व आणि उत्तरेकडे उतरती जागा मागते (256.1, 256.27). मयमत "दक्षिणेकडे किंवा पश्चिमेकडे उंच होत जाणारी, आणि उत्तरेला किंवा पूर्वेला नदी असलेली" जागा प्रशस्त मानतो (3.20). समरांगण सूत्रधार पूर्व आणि उत्तरेकडे उतार असलेली जमीन चांगली म्हणतो (8.40), आणि विश्वकर्मा प्रकाश सांगतो की पूर्वेकडे पाणी वाहून जाणारी जमीन लक्ष्मी देते, उत्तरेकडे वाहणारी वंशाची वाढ करते, आणि ईशान्येकडे वाहणारी रत्नांचा साठा देते (2.15-16).

खोल्यांबद्दल मात्र ते वेगळे पडतात. पी. के. आचार्य यांच्या 1934 च्या इंग्रजी भाषांतरानुसार मानसार "सर्वांची स्वयंपाकघरे" उत्तरेला किंवा ईशान्येला ठेवतो (XXXVI.26), जे बृहत्संहितेच्या आग्नेयेपासून अगदी दूर आहे; ही ओळ मूळ संस्कृतशी पडताळून पाहिलेली नाही, म्हणून ती अनिश्चित समजा. हाच ग्रंथ विहिरी आग्नेयेच्या आसपास ठेवतो (XXXVI.27), तर बृहत्संहिता सांगते की गावाच्या किंवा नगराच्या आग्नेयेला विहीर असेल तर आगीची सतत भीती राहते (54.97). वास्तुपुरुषाचे मस्तकही जागा बदलते: बहुतेक ग्रंथांत ईशान्येला, तर मयमतात पूर्वेला (7.49).

दिशेनुसार वास्तु रंग, तत्त्वे आणि ग्रह: आधुनिक भर

ऑनलाइन मिळणारे अनेक वास्तु चार्ट घराचे सोळा भाग करतात आणि प्रत्येकाला एक ग्रह, एक तत्त्व आणि एक रंग देतात. हे मार्गदर्शक ज्या जुन्या अध्यायांवर आधारित आहेत, त्यांत यांपैकी काहीच नाही. विश्वकर्मा प्रकाशात सोळा खोल्यांची रचना आहे खरी, पण ती खोल्यांसाठी आहे, ग्रहांसाठी किंवा रंगांसाठी नाही (2.94-98); पंचमहाभूते दिशांना जोडलेली नाहीत; आणि घराच्या जागेबद्दल रंगाचा एकमेव नियम म्हणजे तिथल्या मातीचा रंग (बृहत्संहिता 53.96).

हे आधुनिक चार्ट एकमेकांशीही जुळत नाहीत: एक ईशान्य दिशेला गुरू ग्रहासाठी पिवळा किंवा क्रीम रंग देतो, दुसरा पाण्यासाठी फिकट निळा, आणि तिसरा ती दिशा पाणी आणि बुध ग्रहाशी जोडतो. एखाद्या दिशेचा रंग किंवा तत्त्व, आणि ग्रहांवर आधारलेली खोल्यांची रचना, ही आधुनिक वास्तु सल्लागारांची पद्धत समजा, वास्तुग्रंथांची शिकवण नव्हे.

कंपासने घरातील वास्तु दिशा कशा शोधाव्यात

ग्रंथांमध्ये उभ्या रोवलेल्या काठीच्या, म्हणजे शंकूच्या सावलीवरून पूर्व दिशा ठरवली जात असे (मयमत अध्याय 6, मानसार अध्याय VI, विश्वकर्मा प्रकाश 7.57-62), आणि विश्वकर्मा प्रकाशाचे आधुनिक हिंदी संपादक नोंदवतात की त्याऐवजी होकायंत्र वापरता येते. आज फोनमधला कंपास हे काम करतो. फोन सपाट धरा, स्टीलची कपाटे आणि उपकरणे यांच्यापासून दूर, कारण त्यांच्यामुळे दिशा चुकीची दिसू शकते. निर्णय घेण्याआधी एकापेक्षा जास्त ठिकाणी तपासून पाहा.

आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.

तुमच्या विधीसाठी पुरोहित हवे आहेत?

कोणती पूजा करायची आहे ते सांगा. तुमच्या शहरातील पुरोहित तुम्हाला फोन किंवा WhatsApp वर संपर्क करतील.

पुरोहितांसाठी विनंती करापुरोहितांसाठी विनंती करा

या शहरांमध्ये पंडित बुक करा: पुणे मुंबई पनवेल सोलापूर वसई छत्रपती संभाजीनगर नाशिक अहिल्यानगर

पुढील सर्व सण आणि व्रते, तुमच्या शहराच्या तारखांसह

संबंधित लेख

पूजा आणि संस्कार

शौचालय वास्तू: दिशा, बाथरूम, सीट आणि ईशान्य

जुने ग्रंथ शौचाला घरापासून दूर, दक्षिण किंवा नैर्ऋत्य दिशेकडे पाठवतात आणि जोडलेल्या शौचालयाची चर्चाच करत नाहीत. ते काय सांगतात, ईशान्येचा आधुनिक नियम कुठून आला आणि फ्लॅटमध्ये काय करणे योग्य, हे सगळे इथे.

पूजा आणि संस्कार

स्वयंपाकघर वास्तु: आग्नेय, दुसरा पर्याय, शेगडी व सिंक

स्वयंपाकघर आग्नेयेला, अग्निदेवाच्या कोपऱ्यात असावे: बृहत्संहिता आणि पुराणे हेच सांगतात. इथे त्या ओळी, आग्नेयच का, स्वयंपाकघराचे कोणते नियम आधुनिक आहेत, आणि तुमचे स्वयंपाकघर दुसऱ्या कोपऱ्यात असेल तर काय करावे, हे सगळे दिले आहे.

पूजा आणि संस्कार

वास्तुशांती पूजा: केव्हा करतात आणि होमात काय असते

वास्तुशांतीची सोपी माहिती: कोणत्या प्रसंगी ती करतात, गृहप्रवेशाशी तिचा संबंध, होमात काय होते, साहित्य, आणि बुकिंग करताना काय ठरवून घ्यावे.