पूजा आणि संस्कार12 नोव्हेंबर 2026

वास्तुशास्त्र: जुने ग्रंथ खरोखर काय सांगतात

वास्तुशास्त्रघरासाठी वास्तुशास्त्रवास्तू खरी आहे काबृहत्संहितामयमतvastu shastra in marathi

वास्तुशास्त्र म्हणजे घर कुठे आणि कसे बांधावे याविषयीची पारंपरिक भारतीय शिकवण: जमिनीची परीक्षा करणे, त्या जागेच्या देवतांसाठी तिची 81 चौकोनांची मांडणी करणे, दार आणि खोल्यांची जागा ठरवणे, आणि काम सुरू होताना व पूर्ण होताना पूजा करणे. आज ऑनलाइन ज्याला वास्तू (इंग्रजीत Vastu किंवा Vaastu) म्हटले जाते, त्यातला बराचसा भाग खूप नंतरचा आहे - जोडलेली शौचालये, भिंतींचे रंग, आरसे आणि पिरॅमिड यांविषयीचे नियम, जे जुन्या ग्रंथांमध्ये नाहीत.

वास्तू कोणत्या ग्रंथांमधून आली

"वास्तुशास्त्र" नावाचा असा एकच ग्रंथ नाही. ही शिकवण शतकांच्या अंतराने लिहिलेल्या अनेक ग्रंथांमध्ये विखुरलेली आहे. मुख्य आराखड्यावर त्यांचे एकमत आहे, पण तपशिलात ते वेगळे पडतात.

  • बृहत्संहिता, अध्याय 53 - वराहमिहिरांच्या सहाव्या शतकातील या ज्ञानकोशात घरबांधणीसाठी 125 श्लोक आहेत: जागा, चौकोनांची मांडणी, दारे, खोल्या, घराभोवतीची झाडे आणि विधी. बहुतेकांना आजही वाचता येणारे हे सर्वात जुने पद्धतशीर वर्णन आहे. ऑनलाइन मिळणारे 1884 चे इंग्रजी भाषांतर (चिदंबरम अय्यर यांचे) जिथे संस्कृतपेक्षा वेगळे पडते, तिथे आमचे लेख संस्कृत मूळ आणि एम. रामकृष्ण भट यांचे 1981 चे भाषांतर यांनाच धरून चालतात.
  • मत्स्य पुराण, अध्याय 252 ते 257 - यात वास्तूचे अठरा आचार्य सांगितले आहेत, त्यांपैकी भृगू, अत्री, वसिष्ठ, विश्वकर्मा, मय आणि नारद (252.2-4). वास्तुपुरुषाची कथा, घराचे नियम आणि वास्तुपूजाही यातच दिली आहे.
  • अग्नी पुराण - चौकोनांची मांडणी, नैवेद्य आणि खोल्या यांवर अनेक अध्याय; यात पलंग दक्षिणेला सांगितला आहे (105.29, 106.18).
  • स्थापत्यशास्त्राचे ग्रंथ (शिल्पशास्त्र) - दक्षिण भारतातील मयमत, मानसार, धारचे राजा भोज (अकरावे शतक) यांचा मानला जाणारा समरांगण सूत्रधार, आणि विश्वकर्मा प्रकाश. हे ग्रंथ बृहत्संहितेपेक्षा कितीतरी अधिक तपशिलात जातात, आणि काही ठिकाणी तिच्याशी असहमतही होतात.

या सगळ्यांपेक्षा जुनी आहेत गृह्यसूत्रे, म्हणजे घरगुती विधींची वैदिक पुस्तके. नव्या घराचा विधी त्यांतच आधीपासून दिलेला आहे: दार कोणत्या दिशेला असावे, पाणी कुठे वाहून जावे, कोणती झाडे टाळावीत, आणि घराच्या मध्यभागी मांडलेल्या अग्नीत आहुती (गोभिल गृह्यसूत्र 4.7). त्यांच्याच जोडीला धर्मग्रंथ आणि पुराणांतील घरगुती नियमही आहेत - कोणत्या दिशेला डोके करून झोपावे, प्रार्थना करताना कोणत्या दिशेला तोंड करावे - जे आज लोक वास्तूतही मोजतात.

ग्रंथ कशाविषयी सांगतात

  • जमीन निवडणे आणि तिची परीक्षा. एक हात लांब, रुंद आणि खोल खड्डा खणून तो पुन्हा भरावा: माती उरली तर चांगले लक्षण, कमी पडली तर अशुभ (बृहत्संहिता 53.92). जमीन उत्तर आणि पूर्वेकडे उतरती असावी (मत्स्य पुराण 256.27). आणि बृहत्संहितेतली एक ओळ: ज्या जागी मनाला आनंद वाटतो, ती कोणतीही जागा त्या व्यक्तीसाठी शुभच (53.95).
  • चौकोनांची मांडणी. जागेचे 81 चौकोन केले जातात आणि त्यांवर 45 देवतांची स्थापना होते; मध्यभागच्या नऊ चौकोनांत ब्रह्मा असतात. वास्तुपुरुष पालथा पडलेला असतो आणि त्याचे डोके ईशान्येला असते (53.42-51). पाहा: वास्तुपुरुष मंडल, एकेका चौकोनासह.
  • दार. प्रत्येक भिंतीचे काही पदांमध्ये भाग केले जातात, आणि दार कोणत्या पदावर आहे यावरून त्याचा विचार होतो, केवळ घराचे तोंड कोणत्या दिशेला आहे यावरून नव्हे (53.71-75). पाहा: मुख्य दाराची वास्तू आणि दाराची 32 पदे.
  • खोल्या. बृहत्संहिता चार खोल्या सांगते: देवघर ईशान्येला, स्वयंपाकघर आग्नेयेला, घरातील सामान नैऋत्येला, आणि खजिना व धान्याचे कोठार वायव्येला (53.118). नंतरचे ग्रंथ आणखी खोल्या जोडतात. पाहा: आठ दिशा आणि त्यांचा उपयोग.
  • घराभोवती काय असावे. दिशेनुसार झाडे (53.85-87), आणि दाराच्या अगदी समोर काहीही उभे नसावे - रस्ता, झाड, विहीर, खांब - जर ते उंचीच्या दुपटीपेक्षा जास्त अंतरावर असेल तर मात्र चालते (53.76).
  • विधी. बांधकामापूर्वी देवतांची पूजा (53.99), जागेभोवती क्रमाने ठेवलेला पहिला दगड (53.112), आणि पूर्ण झालेल्या घरात फुले, तोरणे, पाण्याचे कलश आणि वेदमंत्रांच्या घोषात प्रवेश (53.125). मत्स्य पुराण पाच प्रसंगी वास्तुपूजा करायला सांगते; त्यांपैकी शेवटची म्हणजे वास्तु-उपशमन, म्हणजे जागेची शांती (256.10-11).

ग्रंथ काय सांगत नाहीत

आजच्या वास्तुसल्ल्याचा मोठा भाग यांपैकी कोणत्याही ग्रंथात सापडत नाही. खालीलपैकी प्रत्येक गोष्टीसाठी आम्ही बृहत्संहिता, मत्स्य आणि अग्नी पुराण, मयमत, मानसार, समरांगण सूत्रधार आणि विश्वकर्मा प्रकाश यांतील घरांविषयीचे, आम्हाला वाचता आले ते अध्याय तपासले.

  • जोडलेली शौचालये. धर्मग्रंथ माणसाला घरापासून दूर जायला सांगतात. स्थापत्याच्या दोन ग्रंथांमध्ये मात्र शौचालयाला जागा दिली आहे, आणि दोन्हीकडे ती नैऋत्य बाजूला आहे: मयमतात मुख्य घराबाहेरच्या जोड-इमारतीत (26.214), तर विश्वकर्मा प्रकाशात दक्षिण आणि नैऋत्य यांच्या मध्ये (2.96). पाहा: शौचालय आणि बाथरूमची वास्तू.
  • दिशेनुसार भिंतींचे रंग, प्रत्येक दिशेसाठी एक तत्त्व, कोणती खोली कुठे यासाठी ग्रहांचा आधार, नैऋत्येला जड फर्निचर, नैऋत्येला मुख्य शयनकक्ष, "दुसरा पर्याय" म्हणून वायव्येला स्वयंपाकघर. यांपैकी काहीही आढळत नाही.
  • पिरॅमिड, क्रिस्टल, मिठाच्या वाट्या, विंड चाइम्स, घोड्याची नाल, लाफिंग बुद्धाच्या मूर्ती आणि तांब्याची "वास्तुदोष निवारण" यंत्रे. यांपैकी काहीही आढळत नाही. यांतील अनेक गोष्टी 1970 ते 1990 च्या दशकांत फेंगशुई आणि पाश्चात्त्य न्यू एज चळवळीतून आल्या. पाहा: परंपरा प्रत्यक्षात काय सांगते.
  • "दक्षिणमुखी घर वाईट असते." संपूर्ण घराविषयी असे कोणताही ग्रंथ म्हणत नाही; बृहत्संहिता, मयमत, मानसार आणि समरांगण सूत्रधार हे प्रत्येकी दक्षिण भिंतीवरचे एक शुभ द्वारपद सांगतात. पाहा: दक्षिणमुखी घराची वास्तू.
  • फ्लॅट. हे ग्रंथ एकाच मालकाच्या, स्वतःच्या स्वतंत्र भूखंडावरच्या घरासाठी लिहिले गेले होते. पाहा: फ्लॅट आणि भाड्याच्या घरांसाठी वास्तू.

हा आधुनिक थर आधुनिक घरबाजारासोबत वाढला. 1997 मध्ये केरळमध्ये झालेल्या "वास्तूवरील जागतिक संमेलना"ला 300 हून अधिक प्रतिनिधी आले होते. एका वृत्तांताच्या शब्दांत, त्यांपैकी बरेच आर्किटेक्ट होते, जे "आपले क्लायंट ज्या वास्तूची मागणी करू लागले आहेत, तिच्याविषयी जाणून घेण्यास" उत्सुक होते (हिंदुइझम टुडे, जून 1997). 2025 मध्ये एका मोठ्या प्रॉपर्टी पोर्टलवरच्या जाहिरातींच्या विश्लेषणात, ज्याचे वृत्त बिझनेस स्टँडर्डने दिले (16 सप्टेंबर 2025), पुणे, मुंबई आणि दिल्लीत विक्रीसाठी असलेल्या सुमारे निम्म्या घरांचे वर्णन वास्तुनुसार (Vaastu-compliant) असे केलेले आढळले.

ग्रंथांमध्ये कुठे मतभेद आहेत

वास्तू हे कधीच एकच नियमपुस्तक नव्हते, आणि ग्रंथांचे आपापसातले मतभेदच हे सांगतात.

  • वास्तुपुरुषाचे डोके. बृहत्संहितेत (53.51) आणि नंतरच्या बहुतेक ग्रंथांत ईशान्येला; मयमतात पूर्वेला (7.49).
  • दक्षिणेचे दार. बृहत्संहिता, मयमत, मानसार आणि समरांगण सूत्रधार आग्नेय कोपऱ्यापासून चौथ्या पदाला पसंती देतात, आणि समरांगण सूत्रधार सहाव्या पदालाही परवानगी देतो; मत्स्य पुराण मात्र त्याऐवजी तिसऱ्या आणि पाचव्या पदाची प्रशंसा करते (255.8).
  • मध्यभाग. बृहत्संहिता ब्रह्मस्थान स्वच्छ ठेवायला सांगते (53.66); नंतरचे ग्रंथ त्याहून पुढे जातात: त्यावर मुख्य इमारत नको (मयमत), राहण्याची जागा नको (मानसार), खांब किंवा भिंत नको (विश्वकर्मा प्रकाश).
  • विहिरी. बृहत्संहिता गावाच्या किंवा शहराच्या आग्नेयेला विहीर असण्याविरुद्ध सावध करते (54.97); मानसारातला एक उतारा, भाषांतरानुसार, घरांच्या विहिरी नेमक्या तिथेच सांगतो.

एखाद्या विशिष्ट ग्रंथाला धरून चालणारे पुरोहित किंवा वास्तुतज्ज्ञ त्या ग्रंथाचेच मत पाळतील. दोन जणांनी तुम्हाला वास्तूबद्दल अगदी उलट सल्ले दिले, तर त्यामागे बहुधा हेच कारण असते.

वास्तुशास्त्र खरे आहे का? ते शास्त्रीय आहे का?

वास्तू ही खरी परंपरा आहे आणि तिच्यामागे खरे ग्रंथ आहेत, पण तिची एक पद्धत म्हणून चाचणी घेणारा नियंत्रित अभ्यास आम्हाला सापडला नाही. आजचे काही वास्तुसल्ले, जसे दक्षिण आणि पश्चिम बाजू जड ठेवणे आणि जिना नैऋत्येला ठेवणे, योगायोगाने भारतातील ऊर्जा संशोधक थंड घरांसाठी जे सुचवतात त्याच्याशी जुळतात: मधल्या आडोशाच्या जागा, सावलीतल्या भिंती आणि दक्षिण बाजूला जिना (टेरी, 2021). यांपैकी एकही नियम जुन्या ग्रंथांत नाही, आणि असा योगायोग म्हणजे बाकीचेही खरे असल्याचा पुरावा नव्हे.

विभूती चक्रबर्ती यांनी 1998 मध्ये वास्तुग्रंथांवर केलेला अभ्यास, इंडियन आर्किटेक्चरल थिअरी, त्या ग्रंथांची स्थापत्यपद्धत आणि आजच्या वास्तुसल्लागारांचे सल्ले यांना वेगळे करून पाहतो. बहुतेक लोकांसाठी मात्र वास्तू ही आणखीच वेगळी गोष्ट आहे: नवे घर शुभ करण्याचा एक भाग, जो पूजा करून आणि मनापासून काळजी घेऊन केला जातो.

तुम्ही आधीच राहत असलेल्या घरासाठी वास्तू टिप्स

तयार फ्लॅटमध्ये दार किंवा स्वयंपाकघर हलवता येत नाही, आणि आम्ही तपासलेल्या कोणत्याही ग्रंथात "चुकीच्या" कोपऱ्यातल्या खोलीसाठी उपाय दिलेला नाही. परंपरेचा जो भाग तुम्ही कसे राहता याविषयी आहे, तो मात्र कुठेही पाळता येतो:

  • डोके पूर्वेकडे किंवा दक्षिणेकडे करून झोपा (झोपण्याची दिशा).
  • देवांसाठी स्वच्छ, स्थिर जागा ठेवा, शक्य तर ईशान्येला (देवघराची वास्तू).
  • मुख्य दार मजबूत, मोकळे आणि आदराने ठेवा; मत्स्य पुराण रोज नैवेद्य, तांदूळ आणि पाणी अर्पण करून त्याची पूजा करायला सांगते (255.19).
  • घराचा मध्यभाग स्वच्छ ठेवा (53.66), आणि जमल्यास पसाऱ्याविना ठेवा.
  • नव्या घरात राहायला जाताना, किंवा मोठ्या नूतनीकरणानंतर, वास्तुपूजा करून घ्या - प्रवेशाच्या वेळी परंपरा जो विधी सांगते तो, आज होमाच्या रूपात केला जातो (वास्तुशांती, आणि नव्या घरासाठी गृहप्रवेश).

घरातली एखादी गोष्ट तुम्हाला काळजीत टाकत असेल, तर वास्तुदोष म्हणजे काय इथून सुरुवात करा, आणि प्रश्न स्वयंपाकघराचा असेल तर स्वयंपाकघर हा लेख वाचा.

आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.

तुमच्या विधीसाठी पुरोहित हवे आहेत?

कोणती पूजा करायची आहे ते सांगा. तुमच्या शहरातील पुरोहित तुम्हाला फोन किंवा WhatsApp वर संपर्क करतील.

पुरोहितांसाठी विनंती करापुरोहितांसाठी विनंती करा

या शहरांमध्ये पंडित बुक करा: पुणे मुंबई पनवेल सोलापूर वसई छत्रपती संभाजीनगर नाशिक अहिल्यानगर

पुढील सर्व सण आणि व्रते, तुमच्या शहराच्या तारखांसह

संबंधित लेख

पूजा आणि संस्कार

वास्तुदोष निवारण: जुने ग्रंथ कोणते उपाय सांगतात

जुने वास्तुग्रंथ प्रत्यक्षात कोणते उपाय सांगतात ते श्लोकवार, आज लोक समजूतदारपणे काय करतात, आणि पिरॅमिड, मिठाच्या वाट्या, विंड चाइम्स आणि यंत्रे कुठून आली.

पूजा आणि संस्कार

फ्लॅट आणि भाड्याच्या घरासाठी वास्तू: काय लागू होते

जुन्या वास्तुग्रंथांत फ्लॅट किंवा भाडेकरूंचा कधीच विचार केलेला नाही. ग्रंथांनी काय गृहीत धरले, आजचे जाणकार फ्लॅट कसा पाहतात, कोणत्याही घरात लागू होणारे नियम आणि "वास्तु-अनुरूप" म्हणून विकला जाणारा फ्लॅट घेण्याआधी काय विचारावे, हे सगळे इथे.

पूजा आणि संस्कार

डोहाळे जेवण आणि सीमंतोन्नयन: कधी आणि कसे

गरोदरपणातील आशीर्वादाच्या संस्काराची अनेक नावे - सीमंतम, गोद भराई, वळैकाप्पू, शाद: तो कधी होतो, त्या दिवशी काय काय होते, त्यामागचा वैदिक विधी कोणता आणि तयारी कशी करावी.

Purohit App

Panchang & Kundali

Get App