शौचालय वास्तू: दिशा, बाथरूम, सीट आणि ईशान्य
जुन्या ग्रंथांनी बेडरूमला जोडलेल्या शौचालयाची कल्पनाच केलेली नाही: ते शौचाला घरापासून दूर, दक्षिण किंवा नैर्ऋत्य दिशेकडे जायला सांगतात. ज्या दोन वास्तुग्रंथांत शौचालयाला जागा दिली आहे, ते दोघेही ती नैर्ऋत्य बाजूला ठेवतात. "ईशान्येला शौचालय कधीच नको" हा आजचा नियम याच परंपरेतून आला आहे, पण कोणताही प्राचीन ग्रंथ तो शब्दांत सांगत नाही. तुमच्या घरातले शौचालय ईशान्येला असेल, तर जुन्या ग्रंथांनुसार त्यात दूर करण्यासारखे काही नाही: ते स्वच्छ ठेवा, देवघर त्यापासून दूर ठेवा. हा नियम कुठून आला आणि कोणत्या दिशेला तोंड करावे, हे पुढे वाचा.
जुने ग्रंथ काय सांगतात: घरापासून दूर
आम्ही पाहिलेले जे जे धर्मग्रंथ आणि पुराणे याविषयी बोलतात, ते सगळे असेच गृहीत धरतात की ही क्रिया बाहेर, माणसे राहतात, स्वयंपाक करतात आणि पूजा करतात त्या जागेपासून दूर होते:
- मनुस्मृती (4.151): "मूत्रविसर्जन वस्तीपासून दूर करावे, पाय धुणे दूर करावे, आणि उष्टे अन्न टाकणेही दूरच करावे" (गंगानाथ झा यांचे भाषांतर). जॉर्ज ब्यूलर यांच्या भाषांतरात याच श्लोकात स्नानाचे पाणीही दूर टाकायला सांगितले आहे; त्या शब्दाचा अर्थ टीकाकारांनी वेगवेगळा लावला आहे.
- गौतम धर्मसूत्र (9.39), याज्ञवल्क्य स्मृती (1.154) आणि महाभारत हेच सांगतात. महाभारताच्या (अनुशासन पर्व) शब्दांत: "माणसाने नेहमी आपल्या वस्तीपासून खूप दूरच्या जागी शौचाला जावे."
- शिवपुराण (विद्येश्वर संहिता 13.10): "ती जागा घरापासून दूर असावी. ती आडोशाची, झाकलेली जागा असावी."
यांपैकी दोन ग्रंथ दिशा सांगतात, आणि दोघेही दक्षिण किंवा नैर्ऋत्येकडेच बोट दाखवतात:
- आपस्तंब धर्मसूत्र (1.11.31.2): "दक्षिण किंवा नैर्ऋत्य दिशेकडे जाऊन, घरापासून दूर मलविसर्जन करावे."
- विष्णुपुराण (3.11.8-9): नैर्ऋत्य दिशेकडे, घरापासून बाणाच्या टप्प्याच्याही पलीकडे. विल्सन यांच्या 1840 च्या इंग्रजी भाषांतरात इथे "आग्नेय" असे आहे, पण संस्कृत शब्द नैर्ऋत्य याचा अर्थ नैर्ऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) असाच आहे.
सुरक्षिततेसाठी हा नियम लवचिक होतो. आपस्तंब पुढे सांगतात की सूर्यास्तानंतर गावाबाहेर किंवा घरापासून दूर जाऊ नये (1.11.31.3). स्नानाची जागाही बाहेरच असे: मत्स्यपुराण स्नानाचा मंडप घराबाहेर ठेवते (256.35).
वास्तुग्रंथांनुसार शौचालय आणि बाथरूमची दिशा
बृहत्संहिता, मत्स्यपुराण आणि अग्निपुराण यांच्या घराच्या आराखड्यांत शौचालयच नाही. नंतरच्या दोन वास्तुग्रंथांत ते आहे, आणि दोघेही ते नैर्ऋत्य बाजूला ठेवतात:
- मयमत (26.214), बांधकामावरील एक दाक्षिणात्य ग्रंथ: शौचालये निर्ऋतीच्या, म्हणजे नैर्ऋत्येच्या चौकोनात, मुख्य घराबाहेर उभ्या असलेल्या एका जोड-इमारतीत असतात.
- विश्वकर्मा प्रकाश (2.96): याम्य-नैर्ऋत्ययोर्मध्ये पुरीषत्यागमन्दिरम् - दक्षिण आणि नैर्ऋत्य यांच्यामध्ये शौचाची खोली.
दोघेही घराची एक बाजू सांगतात, घराचे तोंड कोणत्या दिशेला आहे हे नाही. त्यामुळे घर पूर्वाभिमुख असो, उत्तराभिमुख, पश्चिमाभिमुख किंवा दक्षिणाभिमुख, उत्तर तेच राहते.
हे ग्रंथ स्नान आणि शौच वेगळे ठेवतात. विश्वकर्मा प्रकाश स्नानगृह पूर्वेला ठेवतो (2.94), दक्षिण आणि नैर्ऋत्य यांच्यामधल्या शौचालयापासून चांगलेच दूर. मयमताच्या जोड-इमारतीत स्नानगृहे उत्तर बाजूला, ईशान्य कोपऱ्याजवळ आहेत (26.216), म्हणजे नैर्ऋत्येतल्या शौचालयांपासून घराच्या पलीकडच्या टोकाला. मानसारात शौचालय नाही, पण तो स्नानगृहे उत्तरेला, ईशान्येजवळ ठेवतो (XXXVI.41).
ईशान्येला शौचालय: "ईशान्येला कधीच नको" कुठून आले
आम्ही पाहिलेल्या कोणत्याही प्राचीन वास्तुग्रंथात ईशान्येतले शौचालय हानी करते असे म्हटलेले नाही. आजचा नियम ग्रंथांनी जे खरोखर सांगितले आहे अशा तीन गोष्टींवर उभा आहे:
- ईशान्य ही वास्तुपुरुषाचे मस्तक असलेली दिशा आहे (बृहत्संहिता 53.51; विश्वकर्मा प्रकाश 5.2-3).
- ईशान्य ही देवघराची जागा आहे (बृहत्संहिता 53.118). आमचे देवघराविषयीचे मार्गदर्शन पाहा.
- ग्रंथ जिथे शौचालयाला जागा देतात, तिथे ते विरुद्ध कोपऱ्याकडे, म्हणजे नैर्ऋत्येकडे जाते.
आजचे वास्तुतज्ज्ञ हेच तर्क खोलीला जोडलेल्या शौचालयांना लावतात, ज्यांची चर्चा जुन्या ग्रंथांत कधीच नाही. परंपरेचा हा एक समजूतदार अर्थ आहे, आणि नैर्ऋत्येतली जागा हे त्याचे खरे प्राचीन चुलत भावंड आहे. पण "ईशान्येला कधीच नको" हा आधुनिक विस्तार आहे, ग्रंथातला उद्धृत नियम नाही. ग्रंथांत प्रत्येक दिशेचे काय महत्त्व आहे, हे पाहण्यासाठी वास्तूतील दिशा वाचा.
जुने ग्रंथ आणि आजच्या वेबसाइट्स, शेजारी शेजारी
शौचालयाच्या वास्तूबद्दलची लोकप्रिय मार्गदर्शने कोणताही ग्रंथ उद्धृत करत नाहीत, आणि त्यांचे ना एकमेकांशी जुळते, ना ग्रंथांशी:
| स्रोत | शौचालय कुठे | तोंड कोणत्या दिशेला |
|---|---|---|
| मनुस्मृती, गौतम, याज्ञवल्क्य, महाभारत | घरापासून दूर | दिवसा उत्तरेकडे, रात्री दक्षिणेकडे |
| विष्णुपुराण | नैर्ऋत्येला, बाणाच्या टप्प्याच्या पलीकडे | दिवसा उत्तरेकडे, रात्री दक्षिणेकडे |
| आपस्तंब धर्मसूत्र | दूर, दक्षिण किंवा नैर्ऋत्य दिशेकडे | मलविसर्जनासाठी दक्षिणेकडे, मूत्रविसर्जनासाठी उत्तरेकडे |
| मयमत | मुख्य घराबाहेरची जोड-इमारत, नैर्ऋत्येला | सांगितलेले नाही |
| विश्वकर्मा प्रकाश | दक्षिण आणि नैर्ऋत्य यांच्यामध्ये | सांगितलेले नाही |
| एक मोठी प्रॉपर्टी वेबसाइट (आधुनिक) | वायव्य किंवा नैर्ऋत्य, ईशान्य नाही | दक्षिण किंवा पश्चिम |
| एका पेंट कंपनीची होम-डिझाइन वेबसाइट (आधुनिक) | वायव्य; आग्नेय किंवा ईशान्य "ही विचारात घेता येतात" | उत्तर किंवा दक्षिण |
एकाच प्रश्नाला लोकप्रिय मार्गदर्शने वेगवेगळी उत्तरे देत असतील, तर तो नियम परंपरेत ठरलेला नाही.
ईशान्येतल्या शौचालयासाठी विकले जाणारे उपाय
ईशान्येतल्या शौचालयासाठी नेहमीची यादी अशी: वास्तू पिरॅमिड (एक प्रॉपर्टी वेबसाइट ब्लॅक टूर्मलीनसारखे क्रिस्टलही सुचवते), दर आठवड्याला किंवा दर महिन्याला बदलायचे समुद्री मिठाचे भांडे, समोरच्या भिंतीवर आरसा, "ईशान्य यंत्र", ठरावीक रंग. यांपैकी काहीही बृहत्संहितेत, मत्स्य किंवा अग्निपुराणात, किंवा नंतरच्या वास्तुग्रंथांत येत नाही. हे कुठून आले:
- पिरॅमिड: पाश्चात्त्य "पिरॅमिड पॉवर" चळवळ, जी 1930 च्या दशकात सुरू झाली आणि 1970 च्या दशकात लोकप्रिय झाली. पिरॅमिड-वास्तूचा एक भारतीय ब्रँड आपली पद्धत स्वतःच 1970 च्या दशकातली सांगतो आणि तिला "न्यू एज सायन्स" म्हणतो.
- मिठाची भांडी: एक फेंगशुई तज्ज्ञ लिहितात की मिठाच्या पाण्याच्या उपायाचे मूळ बहुतेक वेळा 1990 च्या दशकाच्या शेवटी आलेल्या इंग्रजी फेंगशुई पुस्तकांत सापडते.
- आरसे: उपाय म्हणून आरसा फेंगशुईतून आला (बागुआ आरसा चिनी आहे); प्राचीन वास्तुग्रंथांत आरशांचा उल्लेख फक्त सजावट म्हणून येतो.
- वास्तुदोष यंत्रे: यंत्र ही उपासनेची जुनी पद्धत आहे. पण वास्तुदोष नाहीसा करण्यासाठी विकल्या जाणाऱ्या तांब्याच्या पत्र्याला कोणताही जुना आधार नाही; असे पत्रे आधुनिक टेलिशॉपिंगसोबत दिसू लागले. ॲडव्हर्टायझिंग स्टँडर्ड्स कौन्सिल ऑफ इंडियाने टेलिशॉपिंगवरील वास्तू आणि यंत्रांच्या ज्या जाहिरातींचे दावे सिद्ध झाले नाहीत, त्यांच्याविरुद्धच्या तक्रारी ग्राह्य धरल्या आहेत.
"चुकीच्या" दिशेला असलेल्या खोलीसाठी प्राचीन ग्रंथ कोणताच उपाय सांगत नाहीत. आणि "ईशान्येला शौचालय" हे फक्त वास्तुदोषांच्या आधुनिक याद्यांमध्येच येत असल्यामुळे, परंपरेनुसार त्यात दूर करण्यासारखे काही नाही. ग्रंथ खरोखर काय सांगतात, हे आमच्या वास्तुदोष उपायांवरील लेखात दिले आहे.
फ्लॅटमध्ये काय करणे योग्य
फ्लॅटमध्ये शौचालय हलवता येत नाही, आणि त्याची गरजही नाही. खालचे मुद्दे व्यावहारिक शहाणपणाचे आहेत, शास्त्रवचन नाहीत:
- ते स्वच्छ आणि कोरडे ठेवा, दार बंद ठेवा आणि एक्झॉस्ट चालू ठेवा. ग्रंथ सांगतात की घाण आपण राहतो त्या जागेपासून दूर असावी; आजच्या फ्लॅटमध्ये स्वच्छता आणि बंद दार इतकेच तुम्हाला करता येते.
- देवघर त्यापासून दूर ठेवा. देवघर शौचालयाच्या भिंतीला लागून किंवा त्याच्या दाराच्या समोर ठेवू नका. असा कोणताही श्लोक नाही, पण ग्रंथ ज्या शुचितेचा आग्रह धरतात ती याच दिशेने नेते.
- मनाला रुखरुख लागत असेल, तर घरासाठी परंपरेचाच विधी म्हणजे वास्तुशांती. नव्या घरात राहायला जाताना, नूतनीकरणानंतर, किंवा अशी एखादी चिंता मनातून जात नसेल तेव्हा पुरोहित ती करतात; आमचे वास्तुशांती मार्गदर्शन ती समजावून सांगते.
फ्लॅटमध्ये दिशा कशा पाहायच्या, आणि भाड्याच्या घरात राहणाऱ्यांसाठी वास्तूचा अर्थ काय, हे फ्लॅट आणि भाड्याच्या घरातील वास्तू या लेखात पाहा.
टॉयलेट सीट कोणत्या दिशेला असावी?
सीट कोणत्या दिशेला बसवावी याचे उत्तर परंपरेत नसले, तरी माणसाने कोणत्या दिशेला तोंड करावे याचे स्पष्ट उत्तर आहे. मनुस्मृती 4.50 (जॉर्ज ब्यूलर यांचे भाषांतर; झा यांच्या भाषांतरात 4.51): "दिवसा उत्तरेकडे तोंड करून, रात्री दक्षिणेकडे तोंड करून मलमूत्रविसर्जन करावे; दोन्ही संधिकाळांत दिवसाप्रमाणेच." याज्ञवल्क्य स्मृती (1.16), विष्णु स्मृती (60.2), गौतम धर्मसूत्र (9.41-43), महाभारत आणि विष्णु, मार्कंडेय, पद्म व स्कंद पुराणे हे सगळे हाच नियम देतात. (फक्त आपस्तंब धर्मसूत्र तो विभागते: मलविसर्जनासाठी दक्षिणेकडे, मूत्रविसर्जनासाठी उत्तरेकडे तोंड, 1.11.31.1.)
सीट एकाच दिशेला असते, आणि ग्रंथ याची सोय ठेवतात. शिवपुराण म्हणते: "उत्तरेकडे तोंड करून बसावे. काही अडचणीमुळे ते शक्य नसेल, तर इतर दिशांकडे तोंड करून बसता येते" (विद्येश्वर संहिता 13.10). म्हणून तुम्ही नवी सीट बसवत असाल आणि परंपरा पाळायची असेल, तर ती अशी बसवा की बसताना तुमचे तोंड उत्तरेकडे असेल. तुमची सीट आधीच दुसऱ्या दिशेला असेल, तर शिवपुराणच ते मान्य करते.
आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.