પૂજા અને સંસ્કાર12 નવેમ્બર 2026

અક્ષરાભ્યાસમ / વિદ્યારંભમ: બાળકના પહેલા અક્ષર

અક્ષરાભ્યાસમવિદ્યારંભમવિદ્યારંભ સંસ્કારસરસ્વતી પૂજાવિજયાદશમીaksharabhyasam

અક્ષરાભ્યાસમ એટલે એ સંસ્કાર જેમાં સરસ્વતી અને ગણેશની પૂજા પછી બાળક પોતાના પહેલા અક્ષર લખે છે, અને કોઈ વડીલ કે પુરોહિત તેનો હાથ પોતાના હાથમાં પકડીને લખાવે છે. કેરળમાં તેને વિદ્યારંભમ કે એઝુતિનિરુત્તુ કહે છે, અને બંગાળમાં હાતે ખોરી. નામ જ સીધી વાત કહી દે છે: અક્ષર એટલે વર્ણ, અભ્યાસમ એટલે મહાવરો - એટલે કે વિદ્યાની વિધિવત્ શરૂઆત. તે સંસ્કારોમાંનો, એટલે કે જીવનના પડાવો પર થતી વિધિઓમાંનો, એક છે, અને એમાં સૌથી કોમળ સંસ્કારોમાંનો એક: નાનકડું બાળક, ચોખાની થાળી, અને પહેલો પવિત્ર અક્ષર દોરતી એક આંગળી. આ લેખમાં જાણીશું કે તે ક્યારે થાય છે, વિજયાદશમીની પરંપરા શું છે, પૂજા કેવી હોય છે, લખવાની વિધિ પોતે કેવી રીતે થાય છે, અને જુદા જુદા પ્રદેશોમાં તેમાં શું ફરક છે.

ક્યારે થાય છે: વિજયાદશમીની પરંપરા

આ સંસ્કાર માટે સૌથી જાણીતો દિવસ વિજયાદશમી છે - નવરાત્રીના અંતે આવતો દસમો દિવસ, વિજયનો દિવસ. આ પરંપરા પાછળનો તર્ક બહુ સુંદર છે. એની પહેલાંના દિવસો સરસ્વતીને સમર્પિત હોય છે, અને દક્ષિણમાં નવમો દિવસ તો સરસ્વતી પૂજાનો જ હોય છે, જ્યારે પુસ્તકો દેવીના ચરણે મૂકવામાં આવે છે; એ જ દિવસે આયુધ પૂજા તરીકે રોજના કામનાં ઓજારો અને સાધનોનું પણ પૂજન થાય છે. કેરળમાં પુસ્તકો આઠમા દિવસે, દુર્ગાષ્ટમીથી પૂજા માટે મૂકી દેવાય છે (પૂજા વૈપ્પુ). વિજયાદશમીએ પુસ્તકો ફરી હાથમાં લેવાય છે - અને જે બાળકે ક્યારેય કંઈ લખ્યું જ નથી, તે એ જ દિવસે પહેલી વાર અક્ષર હાથમાં લે છે, જે દિવસે આખી સંસ્કૃતિ પોતાનું ભણતર ફરી શરૂ કરે છે. કેરળમાં આ એક મોટો સામૂહિક પ્રસંગ હોય છે: વિજયાદશમીની સવારે મંદિરો અને સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ હજારો બાળકોનો વિદ્યારંભમ કરાવે છે, જ્યાં લેખકો, વિદ્વાનો અને પૂજારીઓ બે-ત્રણ વર્ષનાં બાળકોની લાંબી કતારોને અક્ષરની દીક્ષા આપે છે. એ દિવસના બીજા રિવાજો વિશે અમારો દશેરા વિશેનો લેખ વાંચો.

વિજયાદશમી પસંદગીનો દિવસ છે, ફરજિયાત નથી. આ સંસ્કાર વસંત પંચમીએ (સરસ્વતીનો વસંત ઉત્સવ, બંગાળમાં હાતે ખોરી માટેનો પસંદગીનો દિવસ), અક્ષય તૃતીયાએ, કે પુરોહિત સાથે નક્કી કરેલા કોઈ પણ શુભ દિવસે પણ થાય છે - સામાન્ય રીતે બાળક બેથી પાંચ વર્ષનું હોય ત્યારે, નિશાળનું વિધિસર ભણતર શરૂ થાય એ પહેલાં. જે પરિવારો વિજયાદશમી ચૂકી જાય, તેઓ બીજો સારો દિવસ પસંદ કરે તો તેમનું કંઈ ઓછું થતું નથી.

એના કેન્દ્રમાં સરસ્વતી પૂજા

લખવાની વિધિ પહેલાં પૂજા થાય છે, જે સામાન્ય રીતે લાંબીલચક નહીં પણ ટૂંકી અને ભાવભરી હોય છે:

  • ગણપતિ પૂજન - દરેક શુભ શરૂઆતની જેમ, સૌથી પહેલાં વિઘ્નહર્તાનું આવાહન થાય છે.
  • સરસ્વતી પૂજન - વિદ્યાની દેવીનું પૂજન થાય છે; તેમની પ્રતિમા કે તેમના પ્રતીક રૂપે દીવો, ફૂલો, અને ઘણી વાર બાળકનાં પહેલાં પુસ્તકો અને એક પેન તેમની સામે મૂકવામાં આવે છે. સરસ્વતી વંદના ("યા કુન્દેન્દુ...") બોલવામાં આવે છે.
  • સંકલ્પ - બાળકનું નામ, ગોત્ર અને હેતુ, એટલે કે વિદ્યાનો આરંભ, જાહેર કરવામાં આવે છે.

જ્યાં પુરોહિત આ સંસ્કાર કરાવે છે, ત્યાં આ પૂજા તેમની મુખ્ય વિધિસરની ભૂમિકા હોય છે; એમાં કદાચ અડધો કલાક લાગે છે. એમાં ગુરુ વંદના, એટલે કે શિક્ષકનું સન્માન, પણ વણી લેવાય છે, કારણ કે આ સંસ્કાર માત્ર એક આવડત નહીં પણ એક સંબંધની શરૂઆત કરે છે: જે વ્યક્તિ બાળકનો હાથ પકડીને લખાવે છે, તે એ ક્ષણે બાળકના પહેલા ગુરુનું સ્થાન લે છે.

પહેલા અક્ષર: ચોખાની થાળી અને પકડેલો હાથ

પછી આવે છે એ ખાસ ક્ષણ. એક પહોળી થાળી કે ટ્રેમાં કાચા ચોખા પાથરવામાં આવે છે (કેરળમાં ઘણી વાર માત્ર ચોખા; બીજે ક્યારેક હળદર ભેળવેલા ચોખા). વડીલ કે પુરોહિત બાળકને ખોળામાં લઈને બેસે છે, બાળકના જમણા હાથની તર્જની આંગળી પકડે છે, અને ચોખાના દાણે દાણે પહેલું લખાણ દોરાવે છે:

  • કેરળમાં "ૐ", અને પછી આવાહન "ૐ હરિ શ્રી ગણપતયે નમઃ" - પહેલાં હરિ શ્રી, એ ભાવનાથી કે વિદ્યાની સાથે કૃપા અને સમૃદ્ધિ બંને આવે.
  • તેલુગુ ઘરોમાં પરંપરાગત રીતે "ૐ નમઃ શિવાય સિદ્ધં નમઃ" - આ રિવાજ એટલો જૂનો છે કે તેલુગુ વર્ણમાળાને આજે પણ તેના પહેલા અક્ષરો પરથી ઓનમાલુ કહે છે.
  • બીજા પ્રદેશોમાં "ૐ", "ૐ ગણેશાય નમઃ", કે બાળકની માતૃભાષાના પહેલા અક્ષરો - અક્ષર પોતે જ પવિત્ર વસ્તુ બની જાય છે.

કેરળની વધુ વિસ્તૃત વિધિમાં આ અક્ષરો સોનાની વીંટીથી બાળકની જીભ પર પણ લખવામાં આવે છે - જ્ઞાન બહાર લખાય એ પહેલાં અંદર લખાય - અને પછી ચોખામાં. ત્યાર પછી બાળક પોતે થોડા વધુ અક્ષર "લખે" છે, જેટલા ઉત્સાહથી કે મૂંઝવણથી લખી શકે તેમ; બંને પરંપરાગત જ ગણાય છે. પછીથી ચોખા વેડફાતા નથી - તે ઘરના રસોડામાં વપરાય છે કે નૈવેદ્ય તરીકે જાય છે, અને પોતાની સાથે એ પહેલા અક્ષરો લઈ જાય છે.

પેન અને કાગળને બદલે ચોખા અને આંગળી કેમ? પહેલું કારણ વ્યવહારુ છે - નાનું બાળક પેન પકડી શકતું નથી - પણ પરંપરાને એનો પ્રતીકાત્મક અર્થ પણ ગમે છે: ઘરનું પેટ ભરતા અનાજમાં દોરેલા અક્ષર, સાધનો પહેલાં મહેનત, અને વડીલનો હાથ શબ્દશઃ બાળકના હાથને ઘડે છે.

પ્રદેશ પ્રમાણે નામ અને રંગ

પ્રદેશનામખાસ બાબતો
કેરળવિદ્યારંભમ / એઝુતિનિરુત્તુવિજયાદશમીએ મંદિરોમાં સામૂહિક દીક્ષા; જીભ પર સોનાની વીંટી; પહેલા લખાણ તરીકે "હરિ શ્રી"
આંધ્ર, તેલંગાણાઅક્ષરાભ્યાસમઘણી વાર ઘરે કે સરસ્વતી અને વિષ્ણુ મંદિરોમાં (બાસરનું સરસ્વતી મંદિર એક જાણીતું ધામ છે); ક્યારેક ચોખાની થાળી સાથે પાટી અને ચૉક પણ હોય
તમિલનાડુવિદ્યારંભમ / અક્ષરાભ્યાસમસરસ્વતી પૂજા અને આયુધ પૂજાના દિવસ પછી આવતી વિજયાદશમી પસંદગીની; કૂથનૂરનું સરસ્વતી મંદિર એક જાણીતું ધામ છે
કર્ણાટકઅક્ષરાભ્યાસપુરોહિત સાથે ઘરે, કે શારદા મંદિરોમાં - શૃંગેરી સૌથી પ્રખ્યાત
બંગાળહાતે ખોરીસરસ્વતી પૂજાના દિવસે (વસંત પંચમી); દેવીની સામે પુરોહિતના માર્ગદર્શનમાં પાટી પર ચૉકથી
ઉત્તર ભારતવિદ્યારંભ સંસ્કારઘણી વાર વસંત પંચમીએ, કે પંચાંગ પ્રમાણે નક્કી થયેલા કોઈ શુભ દિવસે

એ દિવસ માટે વ્યવહારુ સૂચનો

  • નાના બાળકને ધ્યાનમાં રાખીને સમય: આખો સંસ્કાર એક કલાકની અંદર પૂરો થઈ જાય છે; સવારનો એ સમય રાખો જ્યારે બાળક સૌથી સારા મૂડમાં હોય, અને પહેલાં તેને જમાડી દો. રડતું બાળક પણ પરંપરાગત જ છે - કોઈને વાંધો નથી હોતો.
  • શું વ્યવસ્થા કરવી: ચોખાની થાળી, આશીર્વાદ માટે બાળકનું પહેલું પુસ્તક અને પેન્સિલ, ફૂલ, દીવો અને પૂજાની મૂળ સામગ્રી; પુરોહિત ટૂંકી યાદી મોકલશે, અને જો તમે વિજયાદશમીના કોઈ સામૂહિક પ્રસંગમાં જોડાઓ તો મંદિર જ બધું સંભાળી લે છે.
  • હાથ કોણ પકડે: દાદા-દાદી કે નાના-નાની, માતા-પિતા, શિક્ષક કે પુરોહિત - પરિવાર જેને પહેલા ગુરુ તરીકે યોગ્ય માને, પરંપરા એનું જ સન્માન કરે છે.
  • બુકિંગ: આ સંસ્કાર માટે વિજયાદશમી સૌથી વ્યસ્ત દિવસ છે; જો એ સવારે ઘરે પુરોહિત જોઈતા હોય તો ઘણું વહેલું બુકિંગ કરો - તમે ચકાસાયેલા પુરોહિત માટે વિનંતી મોકલી શકો છો, અને તેમાં ખાસ અક્ષરાભ્યાસમનો ઉલ્લેખ કરજો.

અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.

તમારા પ્રસંગ માટે પુરોહિત જોઈએ છે?

કઈ પૂજા કરાવવી છે તે જણાવો. તમારા શહેરના પુરોહિત તમને ફોન કે WhatsApp પર સંપર્ક કરશે.

પુરોહિત માટે વિનંતી કરોપુરોહિત માટે વિનંતી કરો

આવનારા બધા તહેવાર અને વ્રત, તમારા શહેરની તારીખો સાથે

સંબંધિત લેખો

પૂજા અને સંસ્કાર

નામકરણ સંસ્કાર: વિધિ, મુહૂર્ત અને રાશિના અક્ષર

બાળકનું નામ પાડવાના હિંદુ સંસ્કાર, નામકરણ વિશે હૂંફાળી અને વ્યવહારુ માર્ગદર્શિકા: 11મા કે 12મા દિવસની પરંપરા, બાળકના નક્ષત્ર પરથી મુહૂર્ત, રાશિના અક્ષરોનું કોષ્ટક, આખી વિધિ અને બારસાલા જેવી પ્રાદેશિક રીતો.

પૂજા અને સંસ્કાર

અન્નપ્રાશન સંસ્કાર: પહેલું અન્ન, મુહૂર્ત અને વિધિ

અન્નપ્રાશન, એટલે કે બાળકના પહેલા ઘન ખોરાકના સંસ્કાર વિશે માતા-પિતા માટે પૂરી માર્ગદર્શિકા: દીકરા અને દીકરી માટે સમયની પ્રથા, મુહૂર્તની પસંદગી, ખીરનો પહેલો કોળિયો, વસ્તુ પસંદ કરવાની રમત અને મુખે ભાત તથા ચોરૂણુ જેવાં પ્રાદેશિક સ્વરૂપો.

પૂજા અને સંસ્કાર

પંડિત-પુરોહિતને વધુ પૂજા બુકિંગ કેવી રીતે મળે

જે પંડિત કે પુરોહિતને વધુ ફોન જોઈએ છે તેમના માટે: દરેક પૂજા પછી શું કરવું, WhatsApp એવી રીતે કેવી રીતે ગોઠવવું કે તે તમારા વતી જવાબ આપે, રિવ્યૂ કેવી રીતે ભેગા કરવા, અને Purohit.app દ્વારા તમારા શહેરના લોકોની પૂજાની વિનંતીઓ કેવી રીતે મેળવવી.

Purohit App

Panchang & Kundali

Get App