સીમંત અને ગોદ ભરાઈ (ખોળો ભરવો): ક્યારે, કેવી રીતે

સીમંતમ, ગોદ ભરાઈ, વળૈકાપ્પુ, શાદ - આ બધાં એક જ પરંપરાનાં પ્રાદેશિક સ્વરૂપો છે: ગર્ભાવસ્થાના પાછલા મહિનાઓમાં, માતા અને બાળકની કુશળતા માટે થનારી માતાને આશીર્વાદ આપવાની પરંપરા. આ ઉજવણીઓ પાછળ શાસ્ત્રોમાં કહેલા સંસ્કારોમાંનો એક, સીમંતોન્નયન (ટૂંકમાં સીમંત), રહેલો છે - એટલે કે "વાળમાં સેંથો પાડવો" - જે માતા અને બાળકની રક્ષા માટે મંત્રો સાથે કરવામાં આવે છે. આજે મોટા ભાગનાં ઘરોમાં તે આનંદના પ્રસંગ તરીકે જ ઊજવાય છે: બંગડીઓ, ગીતો, મીઠાઈ, અને ફળો તથા ભેટોથી ભરેલો ખોળો. દરેક પ્રાદેશિક સ્વરૂપમાં શું શું થાય છે, ગર્ભાવસ્થાના કયા મહિને તે કરવામાં આવે છે, તે દિવસે ખરેખર શું થાય છે, અને પુરોહિત કરાવે તે ભાગો સહિત તૈયારી કેવી રીતે કરવી - આ બધું આ લેખમાં છે.

એક આશીર્વાદ, અનેક નામ

• સીમંતમ - દક્ષિણ ભારતનું સ્વરૂપ (તમિલનાડુ, આંધ્ર, તેલંગાણા, કર્ણાટક), અને વૈદિક વિધિની સૌથી નજીકનું; તેલુગુ ઘરોમાં તેને ઘણી વાર શ્રીમંતમ કહે છે. તેમાં પુરોહિત વિધિવત્ પૂજા અને ઘણી વાર નાનો હવન પણ કરાવે છે; પતિની ભાગીદારી વિધિનો જ એક ભાગ છે. ઘણી વાર આ જ દિવસે વળૈકાપ્પુ પણ સાથે થાય છે, અને ઘણાં કુટુંબોમાં ગર્ભાવસ્થાનો આનાથી પહેલાંનો સંસ્કાર, પુંસવન, પણ સાથે એક જ પ્રસંગ તરીકે (પુંસવન-સીમંતમ) કરવામાં આવે છે - ધર્મસિંધુ આ બંનેને એકસાથે કરવાની છૂટ આપે છે.
• વળૈકાપ્પુ - તમિલ બંગડી વિધિ: સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ થનારી માતાના હાથમાં કાચની બંગડીઓ પહેરાવે છે; પરંપરામાં કહેવાય છે કે તેનો રણકાર બાળકને સાંત્વના આપે છે. ઘણી વાર તે સીમંતમના દિવસે સગાંસંબંધીઓ ભેગાં મળીને ઊજવે તે ભાગ તરીકે થાય છે, અને ક્યારેક પુરોહિત વિના, માત્ર સ્ત્રીઓના અલગ પ્રસંગ તરીકે પણ થાય છે.
• ગોદ ભરાઈ - ઉત્તર ભારતનો "ખોળો ભરવાનો" પ્રસંગ: થનારી માતાને બેસાડીને વડીલ સ્ત્રીઓ તેનો ખોળો ફળો, સૂકો મેવો, મીઠાઈ અને ભેટોથી ભરે છે; સાથે ગીતો અને હસી-મજાક ચાલે છે. સામાન્ય રીતે આ પ્રસંગ સ્ત્રીઓ જ આગળ રહીને કરે છે; ઘરનાંને સાથે પૂજા પણ જોઈતી હોય ત્યારે પુરોહિતને બોલાવાય છે, પણ ઘણી ગોદ ભરાઈ પુરોહિત વિના જ થાય છે.
• ડોહાળે જેવણ - મહારાષ્ટ્રનું સ્વરૂપ: ડોહાળે એટલે ગર્ભાવસ્થામાં થતી ખાવાની ઇચ્છાઓ અને જેવણ એટલે ભોજન; તેથી થનારી માતાને જે વાનગીઓ ખાવાનું મન થયું હોય તે પીરસવામાં આવે છે, સામાન્ય રીતે સાતમા કે આઠમા મહિને.
• શાદ / સાધ - બંગાળની પરંપરા, જેનું કેન્દ્ર છે થનારી માતાને તેની મનપસંદ વાનગીઓનું ભોજન કરાવવું; પરંપરા મુજબ સાતમા કે નવમા મહિને (દરેક ઘરની રીત જુદી), વડીલોના આશીર્વાદ સાથે.

જો તમારા ઘરની બંને બાજુની પરંપરાઓ જુદી હોય, તો બંનેને એક જ પ્રસંગમાં જોડવાનું સામાન્ય પણ છે અને સહેલું પણ - જેમ કે સવારે સીમંતમની પૂજા અને પછી ગોદ ભરાઈની જેમ ભેટ આપવી. બુકિંગ વખતે પુરોહિતને બંને પરંપરાઓ વિશે જણાવો.

ગર્ભાવસ્થાના કયા મહિને આ કરવામાં આવે છે?

શાસ્ત્રગ્રંથો સીમંતોન્નયનને ગર્ભાવસ્થાના પાછલા ભાગમાં મૂકે છે, અને આજે મોટે ભાગે તે સાતમા કે આઠમા મહિને થાય છે; ઘણા સમુદાયો એકી મહિનો પસંદ કરે છે (પ્રદેશ પ્રમાણે પાંચમો, સાતમો કે નવમો - શાદ સાતમા કે નવમા મહિને થાય છે, કારણ કે દરેક ઘરની રીત જુદી હોય છે). આ સમયગાળામાં ઘરનાં કોઈ શુભ દિવસ પસંદ કરે છે: પુરોહિત પંચાંગ જોઈને યોગ્ય તિથિ અને નક્ષત્રવાળો દિવસ શોધે છે અને અશુભ સમય ટાળે છે. અહીં જાણીજોઈને છૂટ રાખવામાં આવી છે - પ્રસંગ સૌથી પહેલાં માતાની સગવડ જોઈને ગોઠવાય છે, અને રિવાજના મહિનાનો કોઈ પણ સારો દિવસ ચાલે છે. ધર્મસિંધુ સીમંતમને સ્ત્રીનો સંસ્કાર માને છે, જે ગર્ભ ગમે તેટલી વાર રહે તોપણ એક જ વાર કરવામાં આવે છે, અને તેલુગુ ઘરો સહિત ઘણાં કુટુંબો તે પહેલી ગર્ભાવસ્થામાં જ કરે છે; બીજા કેટલાક આચાર્યોના મતે દરેક ગર્ભાવસ્થામાં તે ફરી કરવો જોઈએ, એટલે રિવાજો જુદા જુદા છે, અને તમારા સમુદાયમાં શું થાય છે તે તમારા ઘરના વડીલો અને પુરોહિત કહેશે.

તે દિવસે શું શું થાય છે

પુરોહિત સાથેનું સીમંતમ મોટે ભાગે આ રીતે થાય છે; સ્ત્રીઓની વિધિઓ તેની પહેલાં કે પછી થાય છે:

• ગણપતિ પૂજા અને સંકલ્પ - વિઘ્નો દૂર કરવાની પૂજાથી પ્રસંગની શરૂઆત થાય છે, અને માતા તથા બાળકની કુશળતા માટે પતિ-પત્નીના નામે સંકલ્પ લેવાય છે.
• પુણ્યાહવાચન અને કળશ પૂજા - શુદ્ધિ, અને કળશના જળમાં આશીર્વાદોનું આવાહન.
• સીમંતમની મુખ્ય વિધિ - પુરોહિત મંત્રો બોલે ત્યારે પતિ પરંપરાગત વસ્તુઓથી (દર્ભ, અને કેટલાક સમુદાયોમાં શાસ્ત્રોમાં કહ્યા પ્રમાણે શાહુડીનો કાંટો કે ઉદુંબર એટલે કે ઉમરાની ડાળખી) થનારી માતાના વાળમાં સેંથો પાડે છે. આ નાનકડી ક્રિયા જ આ સંસ્કારનું હૃદય છે.
• હવન - માતા અને બાળકની રક્ષા માટે ઘણા સમુદાયોમાં નાનો હવન પણ થાય છે; સાદાં સ્વરૂપોમાં તે નથી હોતો. સમય અને સામગ્રીમાં મુખ્ય ફરક આનાથી જ પડે છે, એટલે બુકિંગ વખતે જ આ નક્કી કરી લો.
• બંગડીઓ અને આશીર્વાદ - વળૈકાપ્પુ કે ગોદ ભરાઈનો ભાગ: હાથમાં બંગડીઓ, ફળો અને ભેટોથી ભરેલો ખોળો, સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓની આરતી, ગીતો અને ભોજન. થનારી માતા તે દિવસની ખાસ મહેમાન હોય છે અને તેણે કોઈ કામ કરવાનું નથી હોતું.

પુરોહિતવાળા ભાગમાં એકથી દોઢ કલાક લાગે છે, અને હવન સાથે બે કલાક સુધી. સ્ત્રીઓની વિધિ અને ભોજન મળીને આખો પ્રસંગ સામાન્ય રીતે અડધો દિવસ ચાલે છે.

શું તૈયારી કરવી

પ્રકાર	સામગ્રી
પૂજાની મૂળ સામગ્રી	કળશ, નાળિયેર, આંબાનાં પાન, ગણેશ સોપારી, નાગરવેલનાં પાન અને સોપારી, ફૂલો અને હાર, હળદર-કંકુ, અક્ષત, દીવો, અગરબત્તી, કપૂર
મુખ્ય વિધિ માટે	દર્ભ અને પુરોહિત કહે તે સેંથો પાડવાની વસ્તુઓ; થનારી માતા માટે નવી સાડી અને બ્લાઉઝ પીસ
હવન (જો કરવાનો હોય તો)	હવન કુંડ, સમિધ, ઘી, હવન સામગ્રી - ચોક્કસ પ્રમાણ પુરોહિત લખાવી દેશે
બંગડીઓ અને ભેટ	જુદાં જુદાં માપની કાચની બંગડીઓ (મોટા ભાગના સમુદાયોમાં લીલી અને લાલ બંગડીઓનો રિવાજ છે), ખોળો ભરવા માટે ફળો, સૂકો મેવો, મીઠાઈ અને ભેટો, અને મહેમાનો તે ધરી શકે તે માટે થાળીઓ
મહેમાનગતિ	થનારી માતા માટે ટેકો મળે તેવી આરામદાયક બેઠક, પૂજા માટે નીચે બેસવાની વ્યવસ્થા, ભોજન, અને સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ માટે રિટર્ન ગિફ્ટ (મોટે ભાગે બંગડીઓ અને મીઠાઈ)

દરેક પરંપરા કરતાં વધુ મહત્ત્વની એક વ્યવહારુ વાત: પ્રસંગને થનારી માતા માટે શારીરિક રીતે સહેલો રાખો. બેસીને કરવાના ભાગો ટૂંકા કરવા, તેને ખુરશી પર બેસાડવી અને આખો પ્રસંગ તેની સગવડ પ્રમાણે ચલાવવો - પુરોહિતોને આની ટેવ હોય છે, તેમની પાસે બરાબર આ જ માગો.

બુકિંગ અને ખર્ચ

પુરોહિતને જણાવો: તમે કઈ પરંપરા (કે બંને પરંપરા) પાળો છો, ગર્ભાવસ્થાનો કયો મહિનો છે અને કઈ તારીખો વચ્ચે પ્રસંગ જોઈએ છે, હવન જોઈએ છે કે નહીં, પ્રસંગ ક્યાં છે, અને સામગ્રી કોણ લાવશે. હવન વગરની સાદી સીમંતમ કે ગોદ ભરાઈ પૂજાની દક્ષિણા નાની પૂજાઓની સામાન્ય મર્યાદામાં, ₹1,500 થી ₹5,000 હોય છે; હવન સાથે તે દરેક પ્રસંગ પ્રમાણે કહેવામાં આવે છે, એટલે બધું સામેલ હોય તેવો ભાવ પૂછો - આ ફરક શાનાથી પડે છે તે અમારો પુરોહિતના ખર્ચ વિશેનો લેખ સમજાવે છે. સામગ્રી તમે જાતે ખરીદો તો ₹500 થી ₹3,000 વધુ થાય છે. બાળકના આગમન પછી પણ સંસ્કારો ચાલુ રહે છે - આગળ શું આવે છે તે જાણવા અમારા નામકરણ અને અન્નપ્રાશન વિશેના લેખ જુઓ.