તર્પણ વિધિ: પિતૃઓને જળ અર્પણ કરવાની ક્રમવાર રીત

તર્પણ એટલે દિવંગત પિતૃઓને જળ અર્પણ કરવાની વિધિ - સામાન્ય રીતે જળમાં કાળા તલ ભેળવીને, તેમનાં નામ બોલતાં બોલતાં હાથ વડે જળ અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ શબ્દ સંસ્કૃત ધાતુ "તૃપ્" પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ છે તૃપ્ત કરવું: તર્પણ એટલે શબ્દશઃ પિતૃઓને, એટલે કે આપણા પૂર્વજોને, જળ વડે તૃપ્ત કરવા. પૂર્વજો માટેની બધી વિધિઓમાં આ સૌથી સરળ છે અને સૌથી વધુ વાર થાય છે - શ્રાદ્ધ કરતાં પણ સરળ, અને ઘણી વાર શ્રાદ્ધનો જ એક ભાગ - અને ઘણા પરિવારોમાં બીજું ઘણું છૂટી ગયું હોય ત્યારે પણ આ વિધિ પેઢી દર પેઢી ચાલુ રહી છે. આ માર્ગદર્શિકામાં સમજાવ્યું છે કે તર્પણ કોણ કરે, ક્રમવાર કેવી રીતે થાય, ક્યારે થાય, અને ઘરે કરવું કે નદીકિનારે. જે સંપૂર્ણ વિધિ સાથે તર્પણ થાય છે તેના માટે અમારી શ્રાદ્ધ વિધિની માર્ગદર્શિકા જુઓ.

ટૂંકમાં, પિતૃઓને જળ અર્પણ કરવા માટે: સ્નાન કરો, દક્ષિણ તરફ મુખ રાખો - પરંપરાથી આ દિશા યમ અને પિતૃઓની માનવામાં આવે છે - અને કાળા તલ ભેળવેલું જળ જમણા હાથથી અંગૂઠા અને તર્જની વચ્ચેના ભાગ પરથી રેડો, દરેક પિતૃ માટે ત્રણ વાર, તેમનું નામ લઈને. નીચેનાં પગલાંમાં દરેક ભાગ સમજાવ્યો છે.

તર્પણ કોણ કરે છે

પરંપરા મુજબ આ ફરજ વંશજોની છે: પુત્રો દિવંગત માતા-પિતા અને દાદા-દાદી માટે તર્પણ કરે છે, અને તેમના દ્વારા પિતા તથા માતા બંનેના વિશાળ કુળ માટે. સામાન્ય રીતે મોટો પુત્ર આગેવાની લે છે, પણ કોઈ પણ પુત્ર તર્પણ કરી શકે છે, અને ભાઈઓ સાથે મળીને કે અલગ અલગ પણ કરી શકે છે. પુત્ર ન હોય ત્યાં શાસ્ત્રો અને વર્ષોથી ચાલી આવતી પ્રથા પૌત્ર, દોહિત્ર (દીકરીનો દીકરો), ભાઈ કે ભત્રીજાને તર્પણ કરવાની છૂટ આપે છે, અને આજે ઘણાં ઘરોમાં દીકરીઓ પણ તર્પણ કરે છે. જેમનાં માતા-પિતા બંને હયાત હોય તેઓ પિતૃ તર્પણ કરતા નથી: પિતા હયાત હોય ત્યાં સુધી પિતૃઓને તર્પણ કરવાનો અધિકાર તેમનો છે. માતા-પિતામાંથી એકનું જ અવસાન થયું હોય ત્યારે શું અર્પણ થાય અને કોના માટે, તે અંગે પરંપરાઓ જુદી જુદી છે, અને તમારા કુટુંબના પુરોહિત તમારા પરિવારની પ્રથા જાણતા હશે.

તર્પણ ફક્ત આપણા પોતાના, નામ લઈને યાદ કરાતા પિતૃઓને જ નથી અપાતું. સંપૂર્ણ વિધિમાં ત્રણ તબક્કા હોય છે: દેવોને, ઋષિઓને, અને છેલ્લે પિતૃઓને - ભાવના એવી છે કે મનુષ્ય પર આ ત્રણેયનું ઋણ છે, અને જળ એ ઋણ સ્વીકારવાની સૌથી નમ્ર રીત છે.

જરૂરી સામગ્રી

• જળ - લોટા કે પંચપાત્રમાં ચોખ્ખું પાણી; નદી પર હો તો નદી પોતે જ જળ આપે છે.
• કાળા તલ - પિતૃ તર્પણની ઓળખ સમી સામગ્રી. તલ પિતૃઓ માટે પવિત્ર મનાય છે; દરેક અર્પણ વખતે જળમાં ચપટી તલ નાખવામાં આવે છે.
• કુશ (દર્ભ) - અનામિકા આંગળીમાં પહેરવાની વીંટી (પવિત્રી), અને હાથમાં રાખવાની થોડી સળીઓ. કુશ અર્પણને શુદ્ધ રાખે છે અને પિતૃઓ માટેની લગભગ દરેક વિધિમાં વપરાય છે.
• જળ ઝીલવા માટે વાસણ - ઘરે કરતા હો તો પહોળી થાળી કે તાસક; તીર્થ પર કરતા હો તો વહેતી નદી.

તર્પણની વિધિ, ક્રમવાર

• સ્નાન કરીને ધોયેલાં વસ્ત્રો પહેરો. તર્પણ સ્નાન પછી અને ભોજન પહેલાં, સામાન્ય રીતે સવારે થાય છે. શ્રાદ્ધ સાથે હોય ત્યારે તે શ્રાદ્ધ પહેલાં થાય કે બીજા દિવસે સવારે, તે પરિવારની પરંપરા નક્કી કરે છે. દરેક તબક્કામાં મુખ જુદી દિશામાં રાખવામાં આવે છે.
• સંકલ્પ - કોણ, કોના માટે, કયા દિવસે અર્પણ કરે છે તેની ટૂંકી ઘોષણા. પુરોહિત માર્ગદર્શન આપતા હોય તો તેઓ તમારા નામ અને ગોત્ર સાથે સંકલ્પ બોલે છે; એકલા કરતા હો તો પોતાની ભાષામાં સાદા શબ્દોમાં સંકલ્પ કરવો મોટા ભાગની પરંપરાઓમાં માન્ય છે.
• દેવ તર્પણ - પૂર્વ તરફ મુખ રાખી, જનોઈ તેના સામાન્ય સ્થાને ડાબા ખભા પર રાખીને (ઉપવીત), જમણા હાથની આંગળીઓનાં ટેરવાં પરથી (દેવતીર્થ) તલ વગરનું જળ રેડવામાં આવે છે.
• ઋષિ તર્પણ - એક પ્રચલિત રીતમાં, ઉત્તર તરફ મુખ રાખી, જનોઈ ગળામાં માળાની જેમ પહેરીને (નિવીત), હાથની ટચલી આંગળી તરફની બાજુ પરથી જળ રેડવામાં આવે છે.
• પિતૃ તર્પણ - દક્ષિણ તરફ મુખ રાખી, જનોઈ જમણા ખભા પર લઈને (પ્રાચીનાવીત, એટલે કે અપસવ્ય), કાળા તલવાળું જળ અંગૂઠા અને તર્જની વચ્ચેના ભાગ પરથી રેડવામાં આવે છે - આ પિતૃતીર્થ છે, હાથનો પિતૃઓ માટે રાખેલો ભાગ. દરેક પિતૃનું નામ ગોત્ર સાથે લેવાય છે, અને દરેક માટે ત્રણ વાર જળ અર્પણ થાય છે. એક પ્રચલિત ક્રમ આ છે: પિતા, દાદા અને પરદાદા; પછી માતા, દાદી અને પરદાદી; પછી નાના (માતાના પિતા), તેમના પિતા અને તેમના દાદા; પછી તેમની પત્નીઓ, નાની (માતાની માતા)થી શરૂ કરીને; અને પછી બીજા જેમને પણ યાદ કરવાના હોય તે. પરિવારો અને પ્રદેશો પ્રમાણે ક્રમ જુદો હોય છે, અને તમારી પોતાની પરંપરાનો ક્રમ જ સાચો છે.
• સમાપન - પ્રાર્થના કે જે પિતૃનું નામ લેવાનું રહી ગયું હોય તે, અને જે દિવંગત આત્મા માટે અર્પણ કરનાર કોઈ ન હોય તે પણ તૃપ્ત થાય. આ માટે ઘણી વાર એક શ્લોક બોલાય છે જેની શરૂઆત "યે બાન્ધવા અબાન્ધવા વા" થી થાય છે - જે આપણાં સગાં હતાં, જે સગાં ન હતાં, અને જે બીજા કોઈ જન્મમાં સગાં હતાં. આ શ્લોક જરૂર રાખજો: વિધિ સંકોચાઈને નહીં, વિસ્તરીને પૂરી થાય છે. પછી જનોઈ પાછી ડાબા ખભા પર લાવવામાં આવે છે.

જો તમે જનોઈ ન પહેરતા હો - મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ, અને ઘણા પુરુષો જેમના ઉપનયન સંસ્કાર થયા નથી - તો જનોઈ સંબંધિત પગલાં છોડી દો. સાચી દિશામાં મુખ, તલવાળું જળ, અંગૂઠા તરફથી જળ રેડવું અને નામ લેવાં - એટલાથી વિધિ પૂર્ણ થાય છે.

સંસ્કૃત કરતાં નામ વધુ મહત્ત્વનાં છે. મંત્ર તમારાથી બને તેટલો સારી રીતે બોલો, પણ નામ ધીમેથી અને ભાવપૂર્વક લો. એ જ સાચું અર્પણ છે.

પહેલી વાર તર્પણ કરી રહ્યા છો, કે આ વર્ષે જ અવસાન પામેલાં માતા કે પિતા માટે કરી રહ્યા છો? પુરોહિત તમારી સાથે રહીને, ગોત્ર અને નામ સહિત, આખી વિધિ કરાવી શકે છે. તર્પણ કરાવવા પુરોહિત માટે વિનંતી મોકલો.

તર્પણ ક્યારે કરવામાં આવે છે

• પિતૃ પક્ષ (શ્રાદ્ધ પક્ષ) - પિતૃઓને સમર્પિત પખવાડિયું, જ્યારે ઘણા પરિવારોમાં રોજનું તર્પણ મુખ્ય નિયમ છે; પિતૃની તિથિને અનુરૂપ શ્રાદ્ધના દિવસે વધુ વિસ્તૃત વિધિ થાય છે. તારીખો અને તિથિઓ અમારી પિતૃ પક્ષની શ્રાદ્ધ તારીખોની પોસ્ટમાં આપેલી છે.
• મહાલય અમાસ (સર્વપિતૃ અમાસ) - પિતૃ પક્ષનો છેલ્લો દિવસ, જ્યારે બધા પિતૃઓ માટે એકસાથે તર્પણ થાય છે, જેમની તિથિ ખબર ન હોય તેમના માટે પણ. બંગાળમાં મહાલયાની સવારે ગંગાના ઘાટ પર તર્પણ માટે ભારે ભીડ ઊમટે છે.
• અમાસ - દર મહિનાની અમાસ પિતૃઓની ગણાય છે, અને દર મહિને અમાસનું તર્પણ ઘણાં ઘરોમાં આજે પણ જીવંત પ્રથા છે.
• પિતૃની શ્રાદ્ધ તિથિ - વાર્ષિક પુણ્યતિથિ, જે સામાન્ય રીતે ચાંદ્ર પંચાંગની તિથિ પ્રમાણે નક્કી થાય છે; આ દિવસે શ્રાદ્ધની સાથે તર્પણ થાય છે.
• તીર્થ પર - પિતૃ વિધિ સાથે જોડાયેલી કોઈ પવિત્ર નદી કે સ્થળની (હરિદ્વાર, ગયા, પ્રયાગરાજ, રામેશ્વરમ વગેરે) દરેક યાત્રા તર્પણનો અવસર છે, તારીખ ગમે તે હોય.

ભારતની બહાર વિધિ એ જ રહે છે, પણ દિવસ બદલાઈ શકે. દિવસ એ વાત પરથી નક્કી થાય છે કે તમારા પોતાના દિવસના એક નિશ્ચિત સમયે કઈ તિથિ ચાલી રહી છે - મોટા ભાગનાં વ્રત-તહેવારો માટે સૂર્યોદય, શ્રાદ્ધ માટે બપોર - એટલે ડર્બન, પોર્ટ લુઈ કે લંડનમાં શ્રાદ્ધનો દિવસ ભારત માટે છપાયેલી તારીખથી એક દિવસ આગળ-પાછળ આવી શકે છે. તમારા પોતાના શહેર પ્રમાણેનું પંચાંગ જુઓ.

ઘરે કે નદીકિનારે?

બંને પૂર્ણપણે માન્ય છે, અને પરંપરા પોતે જ આમ કહે છે - ગ્રંથો સ્થિર જળ કરતાં વહેતા જળને, અને સામાન્ય નદીકિનારા કરતાં તીર્થને ઊંચું સ્થાન આપે છે, પણ ઘરે તર્પણનો નિષેધ કરતા નથી. વ્યવહારમાં:

• ઘરે તર્પણ આંગણામાં, બાલ્કનીમાં કે પહોળા વાસણમાં જળ રેડી શકાય એવી કોઈ પણ જગ્યાએ થાય છે; પછી શક્ય હોય ત્યાં સુધી એ જળ ગટરમાં નહીં, પણ કોઈ ઝાડ કે છોડમાં રેડવામાં આવે છે. શહેરનાં મોટા ભાગનાં ઘરોમાં દર મહિને અમાસનું તર્પણ આ રીતે જ થાય છે.
• નદી કે તીર્થ પર જળ સીધું વહેતા પાણીમાં અર્પણ થાય છે, શક્ય હોય તો પાણીમાં ઊભા રહીને. ઘણા પરિવારો નદી કે તીર્થ પરનું તર્પણ પિતૃ પક્ષ, અવસાન પછીનું પહેલું વર્ષ, કે ગયા અથવા હરિદ્વારની આયોજિત યાત્રા માટે રાખે છે, જ્યાં પિતૃ વિધિના જાણકાર પુરોહિતો આખો ક્રમ કરાવે છે.

નિયમિત તર્પણ માટે પુરોહિત ફરજિયાત નથી - ઘણા લોકો એક વાર વિધિ શીખી લે છે અને પછી જાતે જ ચાલુ રાખે છે, જે પોતે જ આ વિધિની ભાવનાને અનુરૂપ છે. સામાન્ય રીતે પરિવારો અવસાન પછીના પહેલા તર્પણ માટે, પિતૃ પક્ષના શ્રાદ્ધ માટે જ્યાં તર્પણ લાંબી વિધિનો એક ભાગ હોય છે, અથવા તીર્થ પર પુરોહિતને બોલાવે છે. પહેલી વાર વિધિ બરાબર શીખવી હોય કે કરાવવી હોય, તો તમે ચકાસાયેલા પુરોહિત માટે વિનંતી મોકલી શકો છો, અને ઉપર આપેલી શ્રાદ્ધની માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે કે સંપૂર્ણ વિધિમાં તર્પણ ક્યાં આવે છે.