મુંડન સંસ્કાર (બાબરી): મુહૂર્ત, વિધિ અને સંભાળ

મુંડન સંસ્કાર, જેને શાસ્ત્રોમાં ચૂડાકરણ કે ચૌલ અને ગુજરાતમાં બાબરી કહે છે, બાળકના જન્મના વાળ વિધિપૂર્વક ઉતારવાનો હિંદુ સંસ્કાર છે. તે સોળ સંસ્કારોમાંનો એક છે અને મોટે ભાગે બાળકના 1લા કે 3જા વર્ષે કરાય છે, એવા મુહૂર્તમાં જે પુરોહિત બાળકની જન્મકુંડળી અને પંચાંગ જોઈને નક્કી કરે છે. જન્મના વાળમાં અશુદ્ધિઓ અને પૂર્વજન્મના પ્રભાવ રહેલા હોય છે એમ મનાય છે, અને તેને ઉતારવા એ નવી, આશીર્વાદભરી શરૂઆત માટેની પ્રાર્થના છે.

માતા-પિતા માટે મુંડન જેટલો લાગણીનો પ્રસંગ છે એટલું જ વ્યવસ્થાનું કામ પણ છે: પહેલાં રડતું અને પછી ખિલખિલાટ હસતું બાળક, ચિંતાથી આસપાસ ફરતાં દાદીમા, હળવા હાથવાળો વાળંદ, અને વિધિનો પવિત્ર દોર જાળવી રાખતા પુરોહિત. આ માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે કે આ સંસ્કાર શા માટે થાય છે, મુહૂર્ત ક્યારે અને કેવી રીતે નક્કી થાય છે, પગલાવાર વિધિ, તિરુપતિ જેવાં સ્થળોએ તીર્થ મુંડનની પરંપરા, અને મુંડન પછીની યોગ્ય સંભાળ.

મુંડન કે ચૂડાકરણ શું છે, અને તે શા માટે કરાય છે?

ચૂડાકરણનો શબ્દશઃ અર્થ છે "ચૂડા બનાવવી" - ચૂડા એટલે માથાની ટોચે રાખવામાં આવતી વાળની નાની ચોટલી (જેને શિખા પણ કહે છે), જે બાકીનું માથું મુંડાવતી વખતે પરંપરા પ્રમાણે છોડી દેવાય છે. સોળ સંસ્કારોની શાસ્ત્રીય યાદીમાં ચૂડાકરણ સામાન્ય રીતે આઠમો સંસ્કાર ગણાય છે, જે પહેલી વાર અન્ન ખવડાવવાના સંસ્કાર, અન્નપ્રાશન પછી આવે છે. ઘરમાં તે ઘણાં નામે ઓળખાય છે: મરાઠી પરિવારોમાં જાવળ, ગુજરાતી પરિવારોમાં બાબરી, તમિલનાડુમાં મોટ્ટાઈ અને તેલુગુ ઘરોમાં પુટ્ટુ વેંટ્રુકલુ ("જન્મના વાળ").

પરંપરા આ વિધિનાં અનેક કારણો આપે છે, અને તે બધાં સાથે સમજવા જેવાં છે:

• જન્મના વાળ ઉતારવા: બાળકના જન્મના વાળ ગર્ભમાં ઊગેલા હોય છે. પરંપરા માને છે કે તેમાં એ અગાઉની અવસ્થાના અંશ રહેલા હોય છે, અને તેને ઉતારવાથી બાળપણની સ્વચ્છ, પવિત્ર શરૂઆત થાય છે.
• પૂર્વજન્મની માન્યતા: લોકપરંપરામાં જન્મના વાળ પૂર્વજન્મનાં કર્મના અંશ (આગળથી ચાલ્યું આવતું ઋણ કે બંધન) સાથે જોડાયેલા મનાય છે, અને તેને ઉતારવા એ પ્રતીકાત્મક મુક્તિ છે, જેથી બાળક આ જીવન કોઈ બોજ વિના શરૂ કરી શકે. આ કોઈ એક શાસ્ત્રીય સૂત્ર નથી, પણ પરિવારોમાં પેઢી દર પેઢી ઊતરી આવેલી ભક્તિભરી સમજ છે, અને દરેક સમાજ તેને પોતાની રીતે કહે છે.
• માથાને આશીર્વાદ: આપણી પરંપરામાં માથાની ટોચને ખૂબ પૂજ્ય ગણવામાં આવે છે. આ વિધિમાં બાળકના દીર્ઘાયુ, બુદ્ધિ અને આરોગ્ય માટે પ્રાર્થના થાય છે; માથું મુંડાતું હોય ત્યારે અને પછી તેના પર લેપ કરાય ત્યારે મંત્રો બોલાય છે.
• વ્યવહારુ પાસું: વડીલો વર્ષોથી કહેતા આવ્યા છે કે મુંડનથી વાળ ઘાટા અને તંદુરસ્ત ઊગે છે અને ભારતના ઉનાળામાં માથાની ચામડી સ્વચ્છ રહે છે. તેને તબીબી હકીકત નહીં, પણ વડીલોના પ્રેમભર્યા અનુભવની વાત ગણો; આ વિધિનું ખરું મહત્ત્વ આધ્યાત્મિક છે.

મુંડન ક્યારે કરાય છે?

મનુસ્મૃતિ ચૂડાકરણ પહેલા કે ત્રીજા વર્ષે કરવાનું કહે છે, અને આજે પણ આ જ સૌથી સામાન્ય પ્રથા છે. તેની આસપાસ કેટલીક જીવંત પરંપરાઓ પણ છે:

પરંપરા	વિગત
1લું વર્ષ (પહેલા જન્મદિવસ પહેલાં)	ઘણા સમાજોમાં સામાન્ય, ઘણી વાર મંદિરનાં દર્શન સાથે
3જું વર્ષ	બીજો શાસ્ત્રીય વિકલ્પ; બાળક થોડું મજબૂત થાય તે માટે ઘણા પરિવારો ત્યાં સુધી રાહ જુએ છે
સામાન્ય રીતે એકી વર્ષ	મુંડન 1લા, 3જા, 5મા કે 7મા વર્ષે કરવાની, અને બેકી વર્ષે ક્યારેય નહીં કરવાની વ્યાપક પ્રથા
દીકરીઓનું મુંડન	ઘણા પરિવારોમાં થાય છે અને બીજા કેટલાકમાં નથી થતું; બંને પ્રથા પરંપરાગત છે, એટલે તમારા પરિવારનો રિવાજ અનુસરો
કુળદેવતાની માનતા	કેટલાક પરિવારો મુંડન ફક્ત પોતાનાં કુળદેવી કે કુળદેવતાના સ્થાનકે જ કરાવે છે, માનતામાં જે ઉંમર કહી હોય તે ઉંમરે

તમારા પરિવારનો કોઈ નક્કી રિવાજ હોય, તો એ જ તમારો જવાબ છે. ન હોય, તો સારા મુહૂર્તમાં 1લું કે 3જું વર્ષ એ સૌથી પ્રચલિત પસંદગી છે, અને બાળકની કુંડળી જોઈને તમારા પુરોહિત સલાહ આપી શકે છે.

મુંડનનું મુહૂર્ત કેવી રીતે નક્કી થાય છે

બાળકના બીજા મોટા ભાગના સંસ્કારો કરતાં મુંડનના મુહૂર્તમાં વધુ કાળજી રખાય છે, કારણ કે પરંપરા અમુક મહિના, નક્ષત્ર અને તિથિને અસ્ત્રા માટે અયોગ્ય ગણે છે. પુરોહિત સામાન્ય રીતે આ બાબતો જુએ છે:

• હિંદુ મહિનો: અમુક ચાંદ્ર મહિના મુંડન માટે પરંપરાગત રીતે શુભ ગણાય છે અને અમુક ટાળવામાં આવે છે; પંચાંગની પરંપરાઓ અને પ્રદેશો પ્રમાણે આ નિયમો જુદા છે, અને એટલે જ આ મુહૂર્ત કોઈ સામાન્ય યાદીમાંથી નહીં, પણ પુરોહિત પાસે નક્કી કરાવાય છે.
• બાળકનું જન્મ નક્ષત્ર અને રાશિ: પસંદ કરેલા દિવસનું નક્ષત્ર બાળકના પોતાના નક્ષત્રને અનુકૂળ હોવું જોઈએ, અને જન્મ નક્ષત્ર સાથે મેળ ન ખાતા દિવસો છોડી દેવાય છે.
• તિથિ અને વાર: શુભ તિથિ અને વારને પ્રાધાન્ય અપાય છે, અને એ દિવસે રાહુકાળ જેવા સમય ટાળવામાં આવે છે.
• ઋતુ અને સ્થળ: નાનકડા ઉઘાડા માથા માટે ઘણા પરિવારો ઠંડા મહિના પસંદ કરે છે, અને મંદિરમાં થતાં મુંડન એ મંદિરના કેલેન્ડર પ્રમાણે ગોઠવાય છે.

આ નિયમો સાથે જાતે મથવાને બદલે, પુરોહિતને બાળકની જન્મ તારીખ, સમય અને સ્થળ આપો અને તેમને તારીખો સૂચવવા દો. કોઈ પણ દિવસની તિથિ અને નક્ષત્ર અમારા દૈનિક પંચાંગ પર જોઈ શકો છો, અને બાળકની જન્મકુંડળી અમારા કુંડળી ટૂલ પર જોઈ શકો છો, પણ આ ખાસ મુહૂર્ત માટે તેને પુરોહિતના નિર્ણયના સાથી ગણો, વિકલ્પ નહીં.

મુંડન વિધિ: પગલાવાર

ઘરે હોય, હોલમાં હોય કે મંદિરમાં, વિધિ એક જાણીતા ક્રમમાં ચાલે છે:

1. તૈયારી: સ્થળ સાફ કરીને પૂજાની જગ્યા ગોઠવાય છે. બાળકને નવડાવીને નવાં કપડાં પહેરાવાય છે, અને વાળંદનાં સાધનો, અથવા પરિવાર પોતે લાવેલા જંતુમુક્ત નવા રેઝર, ગરમ પાણી સાથે તૈયાર રખાય છે.
2. ગણપતિ પૂજન અને સંકલ્પ: પુરોહિત ભગવાન ગણેશનું આવાહન કરે છે, અને માતા-પિતા સંકલ્પ લે છે કે તેઓ બાળકના દીર્ઘાયુ, આરોગ્ય અને તેજસ્વિતા માટે તેનું ચૂડાકરણ કરી રહ્યાં છે.
3. હવન: વૈદિક મંત્રો સાથે અગ્નિની વિધિ થાય છે. શાસ્ત્રીય વિધિમાં અગ્નિદેવ આ સંસ્કારના સાક્ષી છે, અને બાળકના કલ્યાણ માટે ઘીની આહુતિ અપાય છે.
4. પહેલી કાતર: મંત્રોચ્ચાર વચ્ચે વાળની પહેલી લટો વિધિપૂર્વક કાપવામાં આવે છે. ઘણી પરંપરાઓમાં પહેલી કાતર પિતા ચલાવે છે; બીજી કેટલીકમાં, ખાસ કરીને ઉત્તર ભારતના ઘણા સમાજોમાં, આ માન મામાને મળે છે. પુરોહિત વાળ ભીના કરે છે, અને પહેલા કાપ ક્યારેક ત્રણ કે ચાર પ્રતીકાત્મક વારમાં, દરેક વખતે આશીર્વાદ સાથે લેવાય છે.
5. વાળંદ મુંડન પૂરું કરે છે: પછી વાળંદ હળવા હાથે આખું માથું મુંડે છે. ઘણા પરિવારોમાં ચૂડાકરણના અર્થને અનુરૂપ માથાની ટોચે નાની શિખા (ચોટલી) રાખવામાં આવે છે; બીજા પરિવારો આખું માથું મુંડાવે છે. બંને પ્રથા પ્રસ્થાપિત છે.
6. વાળ ભેગા કરવા: ઉતારેલા વાળ ક્યારેય એમ જ ફેંકી દેવાતા નથી. પરંપરા પ્રમાણે તેને ઘઉંના લોટના ગોળામાં, ગાયના છાણમાં કે કપડામાં ભેગા કરાય છે, અને પછી પવિત્ર નદીમાં પધરાવાય છે, સ્વચ્છ જમીનમાં દાટવામાં આવે છે, અથવા જ્યાં મુંડન થયું હોય તે મંદિરમાં અર્પણ કરાય છે.
7. માથે લેપ: તાજા મુંડાવેલા માથાને ધોઈને ઠંડક આપતો લેપ લગાવાય છે, સામાન્ય રીતે હળદર અને ચંદનનો - બંને જંતુનાશક પણ છે અને શુભ પણ. કેટલાક પરિવારો કંકુ કે ચંદનથી સાથિયો કરે છે.
8. આશીર્વાદ: આરતી થાય છે, વડીલો બાળકને આશીર્વાદ આપે છે, અને પરિવાર સાથે મળીને ઉત્સવનું ભોજન કરે છે. ઘણાં માતા-પિતા બાકીના વાળ અર્પણ કરતાં પહેલાં પહેલા વાળની એક લટ યાદગીરી રૂપે રાખી લે છે; આ બાબતે દરેક પરિવારનો રિવાજ જુદો છે, એટલે તમારા વડીલોને પૂછી લો.

વિધિના ભાગ માટે એકથી બે કલાક ગણો, જેમાં મુંડન પોતે થોડી મિનિટોનું જ હોય છે. સળવળતા નાના બાળક સાથે ધીરજ અને પ્રેમથી વિધિ સંભાળી શકે એવા અનુભવી પુરોહિત પાસે આ સંસ્કાર કરાવવો હોય, તો Purohit.app પર ચકાસાયેલા પુરોહિત માટે વિનંતી મોકલી શકો છો; અમે બેંગલુરુ, હૈદરાબાદ, ચેન્નાઈ, પુણે, મુંબઈ અને દિલ્હીમાં મુંડન વિધિ ગોઠવી આપીએ છીએ. પુરોહિત આવા સંસ્કાર માટે કેવી તૈયારી કરે છે તે અમારા લેખ પુરોહિત શું કરે છેમાં સમજાવ્યું છે.

તીર્થ મુંડન: તિરુપતિ, ઋષિકેશ અને બીજાં પવિત્ર સ્થળો

ઘણા પરિવારો મુંડન તીર્થસ્થાને કરાવે છે, અને આ સંસ્કારને તીર્થયાત્રામાં ફેરવી દે છે:

• તિરુપતિ: સૌથી જાણીતું સ્થળ. તિરુમલામાં કલ્યાણકટ્ટાના મુંડન મંડપોમાં બાળકના વાળ ભગવાન વેંકટેશ્વરને સમર્પણ અને આભારના ભાવથી અર્પણ કરાય છે, ઘણી વાર માતા-પિતાએ લીધેલી માનતા પૂરી કરવા. દર વર્ષે લાખો પરિવારો આમ કરે છે.
• ઋષિકેશ અને હરિદ્વાર: ગંગાકિનારે મુંડન કરાવીને વાળ નદીમાં પધરાવવા એ ઉત્તર ભારતની પ્રિય પરંપરા છે, અને ત્યાં ઘાટના પુરોહિતો વિધિ કરાવે છે.
• વારાણસી, પ્રયાગરાજ અને બીજાં તીર્થો: દેશભરમાં અનેક પવિત્ર ઘાટ પર અને કુળદેવતાનાં મંદિરોમાં, પલનીથી લઈને વૈષ્ણોદેવીની બાણગંગા સુધી, નદીકિનારે આવાં જ મુંડન થાય છે.

તીર્થ મુંડન અને ઘરે થતું મુંડન બંને એકસરખાં માન્ય છે. તીર્થમાં તીર્થયાત્રાનું પુણ્ય ઉમેરાય છે અને ઘણી વાર પરિવારની કોઈ ખાસ માનતા પૂરી થાય છે; ઘરની વિધિમાં સુવિધા, સ્વચ્છતા પર નિયંત્રણ અને વડીલો સહેલાઈથી હાજર રહી શકે એ લાભ મળે છે. કેટલાક પરિવારો બંને કરે છે: ઘરે પુરોહિત સાથે વિધિપૂર્વક પહેલી કાતર, અને પછી તીર્થમાં પૂરું અર્પણ. તમારા પરિવારમાં કોઈ ચોક્કસ દેવની માનતા હોય, તો વડીલો કહે તે રીતે જ પૂરી કરો. ઘણા તમિલ પરિવારોમાં કાન વીંધવાનો સંસ્કાર (કર્ણવેધ, કાદુ કુત્તુ) એ જ દિવસે, મોટ્ટાઈ પછી તરત, કુળદેવતાના (કુલદેઇવમ) મંદિરમાં થાય છે; બંને કરવાનું વિચાર્યું હોય તો તમારા પુરોહિતને જણાવો.

મુંડન પછી માથાની સંભાળ

• હળવેથી ધુઓ: વિધિ પછી છૂટા વાળ દૂર કરવા માથું હૂંફાળા પાણીથી ધોઈ નાખો, અને નરમ ટુવાલથી હળવેથી લૂછો.
• ચામડીને ઠંડક આપો: હળદર-ચંદનના લેપનું પાતળું પડ, સાદું નાળિયેર તેલ કે બાળરોગ નિષ્ણાતે સૂચવેલું મોઇશ્ચરાઇઝર માથાની ચામડીને શાંત કરે છે. કોઈ નાનો ઘસરકો થયો હોય તો ધ્યાન રાખો અને તેને સાફ રાખો.
• તડકાથી બચાવો: નવું ઉઘાડું માથું તડકામાં જલદી દાઝી જાય છે. થોડા દિવસ બાળકને છાંયડામાં રાખો અને બહાર જાઓ ત્યારે નરમ સુતરાઉ ટોપી પહેરાવો.
• સ્થળ પર સ્વચ્છતાનો આગ્રહ રાખો: ઘરે હોય કે ભીડવાળા મંદિરના મુંડન મંડપમાં, નવી કે બરાબર જંતુમુક્ત કરેલી બ્લેડ અનિવાર્ય છે. પોતાના નવા રેઝર સાથે લઈ જવા સામાન્ય વાત છે અને બિલકુલ યોગ્ય છે.
• વાળ અસમાન ઊગે તો ચિંતા નહીં: પછીનાં અઠવાડિયાંમાં વાળ પાછા આવે છે અને તેની બનાવટ જુદી લાગી શકે છે; બંને સામાન્ય છે અને ચિંતાનું કારણ નથી.

મોટા ભાગના પરિવારો માટે મુંડન સાથે શરૂઆતના બાળપણના ત્રણ સંસ્કાર પૂરા થાય છે. જો તમે હજી અગાઉના સંસ્કારોનું આયોજન કરી રહ્યા હો, તો નામકરણ સંસ્કાર અને અન્નપ્રાશન, એટલે કે પહેલી વાર અન્ન ખવડાવવાના સંસ્કાર વિશેની અમારી માર્ગદર્શિકાઓ એ જ વ્યવહારુ વિગતે સમજાવે છે.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો

મુંડન સંસ્કાર શું છે?

મુંડન, જેને શાસ્ત્રોમાં ચૂડાકરણ કે ચૌલ કહે છે, બાળકના પહેલા વાળ ઉતારવાનો હિંદુ સંસ્કાર છે, જેમાં શુભ મુહૂર્તમાં હવન અને મંત્રો સાથે બાળકના જન્મના વાળ વિધિપૂર્વક ઉતારવામાં આવે છે. જન્મના વાળમાં અશુદ્ધિઓ અને પૂર્વજન્મના પ્રભાવ રહેલા હોય છે એમ મનાય છે, અને તેને ઉતારવા એ નવા, આશીર્વાદભર્યા બાળપણ માટેની પ્રાર્થના છે.

મુંડન કઈ ઉંમરે કરાય છે?

મોટે ભાગે બાળકના 1લા કે 3જા વર્ષે - શાસ્ત્રીય ગ્રંથો આ બે ઉંમરને પ્રાધાન્ય આપે છે. એક વ્યાપક પ્રથા સામાન્ય રીતે એકી વર્ષ (1લું, 3જું, 5મું કે 7મું) પસંદ કરે છે અને બેકી વર્ષ ટાળે છે, જોકે પરિવાર અને સમાજના રિવાજો જુદા હોય છે, અને જ્યાં રિવાજ હોય ત્યાં તે જ અનુસરવો.

શું દીકરીઓનું પણ મુંડન થાય છે?

ઘણા પરિવારોમાં હા, અને બીજા ઘણા પરિવારોમાં આ સંસ્કાર ફક્ત દીકરાઓ માટે જ થાય છે અથવા દીકરીઓ માટે મરજિયાત હોય છે. બંને વલણ નવાં ઊભાં થયેલાં નહીં, પણ લાંબા સમયથી ચાલી આવતી પરંપરાઓ છે, એટલે આદરભર્યો જવાબ એ છે કે તમારા પોતાના પરિવારનો રિવાજ અનુસરો; વડીલોને ખાતરી ન હોય તો તમારા પુરોહિત સલાહ આપી શકે છે.

મુંડનનું મુહૂર્ત કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

પુરોહિત પહેલાં યોગ્ય હિંદુ મહિનો પસંદ કરે છે, પછી એવો દિવસ જેની તિથિ, નક્ષત્ર અને વાર બાળકના જન્મ નક્ષત્ર અને રાશિ સાથે મેળ ખાતાં હોય, અને રાહુકાળ જેવા સમય ટાળે છે. કયા મહિના અને નક્ષત્ર ટાળવાં તેના નિયમો પરંપરા પ્રમાણે જુદા છે, એટલે બાળકની જન્મની વિગતો સાથે તમારા પુરોહિત પાસે મુહૂર્ત નક્કી કરાવવું શ્રેષ્ઠ છે.

વાળની પહેલી લટ કોણ કાપે છે?

પરંપરાઓ જુદી છે: ઘણા સમાજોમાં વિધિની પહેલી કાતર પિતા ચલાવે છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતના ઘણા પરિવારોમાં આ માન મામાને મળે છે. પુરોહિત મંત્રો સાથે એ ક્ષણનું માર્ગદર્શન કરે છે, અને પછી વાળંદ હળવા હાથે મુંડન પૂરું કરે છે.

ઉતારેલા વાળનું શું કરાય છે?

વાળ કાળજીથી ભેગા કરાય છે, ઘણી વાર લોટના ગોળામાં કે કપડામાં, અને પછી પવિત્ર નદીમાં પધરાવાય છે, સ્વચ્છ જમીનમાં દાટવામાં આવે છે, અથવા જ્યાં મુંડન થયું હોય તે મંદિરમાં અર્પણ કરાય છે. તિરુપતિમાં વાળ મુંડન મંડપોમાં સીધા ભગવાન વેંકટેશ્વરને અર્પણ થાય છે. તેને ક્યારેય એમ જ ફેંકી દેવાતા નથી.

મુંડન ઘરે કરાવવું સારું કે તિરુપતિ જેવા મંદિરમાં?

બંને પૂરેપૂરાં માન્ય છે. તિરુપતિ કે ઋષિકેશ જેવાં સ્થળોએ તીર્થ મુંડનથી તીર્થયાત્રાનું પુણ્ય ઉમેરાય છે અને ઘણી વાર પરિવારની માનતા પૂરી થાય છે, જ્યારે પુરોહિત સાથે ઘરે થતી વિધિમાં સુવિધા રહે છે અને સ્વચ્છતા પર વધુ સહેલાઈથી ધ્યાન રાખી શકાય છે. કેટલાક પરિવારો ઘરે વિધિપૂર્વક પહેલી કાતર કરાવે છે અને પછી તીર્થમાં અર્પણ પૂરું કરે છે.

કેટલાક પરિવારોમાં માથા પર વાળની ચોટલી (શિખા) કેમ રાખવામાં આવે છે?

ચૂડાકરણનો શબ્દશઃ અર્થ છે ચૂડા, એટલે કે માથાની ટોચે રહેતી ચોટલી બનાવવી, એટલે શિખા રાખવી એ આ વિધિના શાસ્ત્રીય સ્વરૂપનો ભાગ છે, અને માથાની ટોચને શરીરનું પવિત્ર સ્થાન ગણવામાં આવે છે. આજે ઘણા પરિવારો તેને બદલે આખું માથું મુંડાવે છે; બંને પ્રથા પ્રસ્થાપિત છે, એટલે તમારી પરંપરા અનુસરો.

મુંડન પછી બાળકના માથાની સંભાળ કેવી રીતે રાખવી?

માથું હૂંફાળા પાણીથી ધુઓ, હળદર-ચંદનના લેપ કે નાળિયેર તેલનું ઠંડક આપતું પડ લગાવો, અને થોડા દિવસ બહાર જાઓ ત્યારે માથું છાંયડામાં કે ટોપીથી ઢાંકેલું રાખો. મુંડન માટે નવી કે જંતુમુક્ત કરેલી બ્લેડ જ વપરાય તેની ખાતરી કરો, અને શરૂઆતમાં વાળ અસમાન ઊગે તો ચિંતા ન કરો - તે સામાન્ય છે.