અંતિમ સંસ્કાર અને પછીના દિવસો: સમજણભરી માર્ગદર્શિકા
અંતિમ સંસ્કાર - શાસ્ત્રોમાં જેને અંત્યેષ્ટિ કહે છે - એ છેલ્લો સંસ્કાર છે. તેના દ્વારા દેહને પંચમહાભૂતોમાં પાછો સોંપવામાં આવે છે, અને મંત્ર તથા અગ્નિ સાથે દિવંગત આત્માને તેની આગળની યાત્રા પર વિદાય આપવામાં આવે છે. જો તમે કોઈ સ્વજનને ગુમાવ્યા પછીના પહેલા કલાકોમાં આ વાંચી રહ્યા હો, તો આ માર્ગદર્શિકા તમારા માટે જ લખાઈ છે. આવનારા બે અઠવાડિયાંમાં શું થાય છે તે અહીં સાદી ભાષામાં, ક્રમસર આપ્યું છે: અગ્નિસંસ્કાર, અસ્થિ વિસર્જન, દસમાથી તેરમા દિવસ સુધીની વિધિઓ અને પહેલું શ્રાદ્ધ. સાથે એ પણ કે પુરોહિત શું સંભાળે છે અને ઘરના લોકોએ કઈ થોડી વસ્તુઓની વ્યવસ્થા કરવાની હોય છે. આમાંનું કંઈ પણ પહેલેથી જાણવું જરૂરી નથી. પુરોહિત દરેક પગલે માર્ગ બતાવે છે, અને આ બધું પહેલી વાર કરવું એ સાવ સ્વાભાવિક છે.
પહેલો દિવસ: અંતિમ સંસ્કાર
અગ્નિસંસ્કાર સામાન્ય રીતે શક્ય હોય એટલો વહેલો કરવામાં આવે છે, મોટે ભાગે એ જ દિવસે કે બીજા દિવસે સવારે. એક વ્યક્તિ - કર્તા - પુરોહિતના માર્ગદર્શન હેઠળ વિધિ કરે છે. પરંપરા પ્રમાણે કર્તા મોટો દીકરો હોય છે, જોકે વ્યવહારમાં જે નજીકના સગા આ જવાબદારી લે તે કર્તા બને છે. ઘાટ પર કે સ્મશાનગૃહમાં વિધિનો ક્રમ ટૂંકો અને શાંત હોય છે: ઘરે કે ત્યાં જ દેહને સ્નાન કરાવીને વસ્ત્ર પહેરાવવામાં આવે છે, પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે માથું દક્ષિણ કે ઉત્તર દિશામાં રાખીને સુવડાવવામાં આવે છે (આ બાબતે ઘરે ઘરે રીત જુદી હોય છે), અને સાદું અર્પણ કરવામાં આવે છે. સ્મશાનમાં કર્તા દેહની પ્રદક્ષિણા કરે છે અને ઘણી પરંપરાઓમાં પોતે ચિતાને અગ્નિ આપે છે (મુખાગ્નિ), જ્યારે પુરોહિત મંત્રો બોલે છે; ઇલેક્ટ્રિક સ્મશાનગૃહમાં તેને બદલે દેહ ભઠ્ઠીને સોંપવામાં આવે છે. ઇલેક્ટ્રિક અને ગેસ સ્મશાનગૃહ પૂરેપૂરાં સ્વીકાર્ય છે; મંત્રો અને કર્તાની ભૂમિકા એ જ રહે છે.
આ દિવસે ઘરના લોકોએ જે વ્યવસ્થા કરવાની હોય છે તે વ્યવહારની છે, વિધિની નહીં: મરણ પ્રમાણપત્રની કાગળકાર્યવાહી, સ્મશાનગૃહનો સમય, વાહનની વ્યવસ્થા, અને સફેદ કપડું, ફૂલ અને હાર. મોટા ભાગનાં સ્મશાનગૃહોમાં જરૂરી સામાન્ય સામગ્રી મળી રહે છે. વિધિની વસ્તુઓ પુરોહિત પોતે લાવે છે અથવા તેની યાદી આપે છે.
અસ્થિ વિસર્જન
રાખ અને અસ્થિના અવશેષો ત્રીજા દિવસે, અથવા સ્મશાનગૃહ સોંપે ત્યારે, ભેગા કરવામાં આવે છે; તેને અસ્થિ સંચયન કહે છે. કર્ણાટકમાં ત્રીજા દિવસની આ વિધિ હાલુ તુપ્પા તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે એ દિવસે દૂધ અને ઘી અર્પણ થાય છે. નદીમાં વિસર્જન થાય ત્યાં સુધી અસ્થિને આદરપૂર્વક રાખવામાં આવે છે - પરંપરા પ્રમાણે ઘરના મુખ્ય રહેવાના ભાગની અંદર નહીં. હરિદ્વાર, કાશી કે પ્રયાગરાજમાં ગંગાજીમાં વિસર્જન એ શાસ્ત્રીય પ્રથા છે, પણ કોઈ પણ વહેતી નદીમાં કે દરિયામાં વિસર્જન પણ સ્વીકાર્ય છે, અને પુરોહિત સ્થાનિક રીતે વિસર્જનના મંત્રો કરાવી શકે છે. મોટા ભાગની પરંપરાઓમાં કોઈ નક્કી સમયમર્યાદા નથી, જોકે દસમા દિવસની વિધિ પહેલાં વિસર્જન કરી લેવું સામાન્ય છે. જો તીર્થયાત્રા પછીથી કરવાનું આયોજન હોય, તો પુરોહિતને જણાવી દો - તે પ્રમાણે સ્થાનિક વિધિમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે.
દસમાથી તેરમા દિવસ સુધી
મૃત્યુ પછીના દિવસો નજીકના પરિવાર માટે વિધિગત અશુદ્ધિ અને શોકનો સમય હોય છે - શાસ્ત્રોમાં તેને આશૌચ કહે છે, હિન્દીભાષી ઘરોમાં સૂતક, અને તમિળ ઘરોમાં તીટ્ટુ. તે કેટલો સમય ચાલે તે સમાજ પર આધાર રાખે છે: ઘણાં ઘરોમાં દસ દિવસ, ઉત્તર ભારતનાં ઘણાં ઘરોમાં તેર દિવસ, અને કેટલાંક બંગાળી ઘરોમાં એક મહિના સુધી; તમારા પરિવારને કયો નિયમ લાગુ પડે તે પુરોહિત જણાવશે. મુખ્ય વિધિઓ, જેનાં નામ પ્રદેશ પ્રમાણે બદલાય છે, દસમાથી તેરમા દિવસ દરમિયાન આવે છે:
- દશગાત્ર (10મો દિવસ) - દસ દિવસ સુધી અપાતાં પિંડ (ભાતના પિંડ)ના અર્પણની પૂર્ણાહુતિ. પરંપરાગત માન્યતા પ્રમાણે આ પિંડથી દિવંગત આત્મા માટે યાત્રાનું સૂક્ષ્મ શરીર બંધાય છે; આજે ઘણા પરિવારો દસેદસ પિંડ આ એક જ દિવસે સાથે અર્પણ કરે છે. મહારાષ્ટ્રમાં આ દશક્રિયા છે, જેમાં પરિવાર કાગડો દસમા દિવસના પિંડને સ્પર્શે તેની રાહ જુએ છે. આ દિવસે કર્તા અને નજીકના પુરુષ સગાં ઘણી વાર મુંડન કરાવે છે; સમાજ પ્રમાણે રિવાજ જુદો હોય છે અને તમને શું લાગુ પડે તે પુરોહિત કહેશે.
- એકાદશાહ (11મો દિવસ) - ઘર અને પરિવારની શુદ્ધિ, ઘણી વાર પુણ્યાહવાચન સાથે, અને માત્ર દિવંગત વ્યક્તિ માટેનું પહેલું શ્રાદ્ધ (એકોદ્દિષ્ટ), જેમાં એક બ્રાહ્મણને ભોક્તા તરીકે જમાડવામાં આવે છે. ભોક્તા એટલે શ્રાદ્ધમાં જમનાર બ્રાહ્મણ; દક્ષિણ ભારતનાં ઘરોમાં આ જ શબ્દ વપરાય છે. જ્યાં કોઈ ભોક્તા ન મળે ત્યાં શાસ્ત્રો તેમના સ્થાને દર્ભ ઘાસ બેસાડવાની છૂટ આપે છે (ધર્મસિંધુમાં તેને દર્ભ વટુ કહ્યું છે; કન્નડ ઘરોમાં આ રીતને ચટક કહે છે). કેટલીક પરંપરાઓમાં આ દિવસે વૃષોત્સર્ગ, એટલે કે આખલાનું દાન-સમર્પણ, પણ કરવામાં આવે છે.
- સપિંડીકરણ (12મો દિવસ) - આ વિધિથી દિવંગત આત્માને વિધિપૂર્વક પિતૃઓની પરંપરા સાથે જોડવામાં આવે છે. ઘણા સમાજોમાં વિધિની દૃષ્ટિએ આ આખા ક્રમનો સૌથી મહત્ત્વનો દિવસ છે.
- તેરહવીં / વૈકુંઠ સમારાધના / શુભ સ્વીકારમ્ (13મો દિવસ) - સમાપનની શાંતિ વિધિઓ: શાંતિ કર્મ, દાન, બ્રાહ્મણ ભોજન (અથવા તેના બદલે બ્રાહ્મણોને ભેટ), અને સૌ સાથે મળીને લેવાતું ભોજન, જે પરિવારના સામાન્ય જીવનમાં પાછા ફરવાનું પ્રતીક છે. ઉત્તર ભારતમાં આ તેરહવીં છે; દક્ષિણ ભારતના સમાજોમાં 12મા કે 13મા દિવસની સમારાધના આ જ હેતુ પૂરો કરે છે, અને તમિળ ઘરોમાં 13મા દિવસનું શુભ સ્વીકારમ્, ઉદક શાંતિ સાથે, શુભ જીવનમાં પાછા ફરવાનું ચિહ્ન છે.
કેટલાક સમાજો આ વિધિઓ ટૂંકમાં પતાવે છે; બીજા ચારેય દિવસ પૂરા વિધિપૂર્વક પાળે છે, અને શીખ, જૈન તથા પ્રાદેશિક હિંદુ પ્રથાઓનું પોતપોતાનું સ્વરૂપ છે. પુરોહિતને તમારો સમાજ અને વતન જણાવો, અને તેઓ જે ક્રમ બતાવે તે પ્રમાણે કરો - કોઈ એક જ "સાચું" સમયપત્રક નથી, ફક્ત તમારી પરંપરાનું સમયપત્રક છે. ઉદાહરણ તરીકે, બંગાળી ઘરોમાં અશુદ્ધિનો સમય પૂરો થાય ત્યારે આદ્ય શ્રાદ્ધ થાય છે, જે સમાજ પ્રમાણે 11મા અને 31મા દિવસની વચ્ચે આવે છે (જુઓ ઉત્તર ભારત અને બંગાળમાં શ્રાદ્ધ વિશેની અમારી માર્ગદર્શિકા). ઉત્તર ભારતનાં ઘણાં ઘરોમાં આ દિવસો દરમિયાન પંડિતજી ગરુડ પુરાણનું વાંચન પણ કરે છે; એવું કેમ થાય છે તે ગરુડ પુરાણ શું કહે છે વિશેની અમારી માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે.
પુરોહિત શું સંભાળે છે, અને ઘરના લોકોએ શું ગોઠવવું
પુરોહિત બધી વિધિઓ કરાવે છે, કર્તાને દરેક ક્ષણે બરાબર શું કરવું તે કહે છે, દેહાંતની તિથિ પરથી વિધિના સાચા દિવસો ગણી આપે છે, અને દરેક દિવસની સામગ્રીની યાદી આપે છે. ઘરના લોકોનો ભાગ મર્યાદિત અને વ્યવહારુ છે:
| શું | વિગત |
|---|---|
| માહિતી | દિવંગત વ્યક્તિનું પૂરું નામ, ગોત્ર જાણતા હો તો, અને દેહાંતની તારીખ તથા અંદાજિત સમય - આ વિગતો પરથી પુરોહિત વિધિના દિવસો ગણે છે |
| વિધિ માટેની જગ્યા | 10-13મા દિવસની વિધિઓ સામાન્ય રીતે ઘરે, ઘાટ પર કે કોઈ હૉલમાં થાય છે; સ્વચ્છ જગ્યા અને પાણીની સગવડ પૂરતી છે |
| રાંધેલું ભોજન | વિધિના દિવસોએ સાદું સાત્ત્વિક ભોજન - પિંડ માટે ભાત, અને 13મા દિવસે ભેગા થનાર સૌ માટેનું ભોજન |
| દાનની વસ્તુઓ | પુરોહિત કહે તે પ્રમાણે કાચું સીધું, કપડાં અને દક્ષિણા; ઘણા સમાજોમાં પલંગ, છત્રી અને વાસણ પરંપરાગત દાન ગણાય છે |
| વ્યવહારની બાબતો | મરણ પ્રમાણપત્રની નકલો, સ્મશાનગૃહનું booking, અને સગાંવહાલાંને 13મા દિવસની તારીખની જાણ |
દક્ષિણા વિશે: રિવાજ એવો છે કે દરરોજ અલગ નક્કી કરવાને બદલે આખા ક્રમ માટે પુરોહિત સાથે સ્પષ્ટ વાત કરીને એક વાર નક્કી કરી લેવી, અને કેટલા દિવસ પાળવામાં આવે તે પ્રમાણે રકમ બદલાય છે - પુરોહિતની દક્ષિણા સામાન્ય રીતે કેવી રીતે નક્કી થાય છે તે અમારી ખર્ચ વિશેની માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે. Purohit.app પરના પુરોહિતો આવી વિનંતીઓ પ્રાથમિકતા અને ગોપનીયતા સાથે સંભાળે છે.
તેરમા દિવસ પછી: પહેલું વર્ષ અને પહેલું શ્રાદ્ધ
પહેલા વર્ષ દરમિયાન દર મહિને થતાં અર્પણ (માસિક) કેટલાંક ઘરોમાં પાળવામાં આવે છે, અને બીજાં ઘરોમાં તેને પછીની વિધિઓમાં સમાવી લેવામાં આવે છે - અહીં પણ તમારી પરંપરામાં શું અપેક્ષિત છે તે પુરોહિત કહેશે. પહેલી પુણ્યતિથિએ પહેલું વાર્ષિક શ્રાદ્ધ (વાર્ષિક) થાય છે, જે અંગ્રેજી તારીખ પ્રમાણે નહીં પણ ચાંદ્ર પંચાંગ પ્રમાણે દેહાંતની તિથિએ કરવામાં આવે છે. ત્યાર પછી તે દર વર્ષનું શ્રાદ્ધ બને છે, અને દર પિતૃ પક્ષમાં બધા પિતૃઓ સાથે દિવંગત વ્યક્તિનું પણ સ્મરણ થાય છે. એ વાર્ષિક વિધિ - તર્પણ, પિંડદાન અને તેનાં જુદાં જુદાં સ્વરૂપો - અમારી શ્રાદ્ધ વિધિ માર્ગદર્શિકા સમય આવ્યે સમજાવે છે. અત્યારે તે વાંચવાની જરૂર નથી.
છેલ્લે એક વાત: આ વિધિઓ શોકમાં ડૂબેલા લોકો માટે જ રચાઈ છે. તમારી હાજરી અને સાચા ભાવ સિવાય તે તમારી પાસે બહુ ઓછું માગે છે, અને સ્વજનને ગુમાવ્યા પછીના દિવસોને એક આકાર આપે છે - ક્રમસર કરવાનું કંઈક, જેનો અર્થ છે. વિધિનો ભાર પુરોહિતને ઉપાડવા દો; તેઓ એ માટે જ છે.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.