મુખ્ય દરવાજાનું વાસ્તુ: પૂર્વ, ઉત્તર, પશ્ચિમ, દક્ષિણમુખી ઘર
વાસ્તુ ગ્રંથોમાં મુખ્ય દરવાજા માટે કોઈ દીવાલ વર્જિત નથી. તેઓ ફક્ત ઘર કઈ દિશા તરફ છે તે જ નથી જોતા, દરવાજો દીવાલ પર કયા સ્થાને ખૂલે છે તે જુએ છે. વરાહમિહિરનો છઠ્ઠી સદીનો ગ્રંથ બૃહત્ સંહિતા 32 સ્થાનો માટે, એટલે કે દરેક દીવાલ પર આઠ, ફળ આપે છે (53.71-75). બહારથી દીવાલ સામે ઊભા રહો ત્યારે જમણા હાથે આવતા ખૂણાથી ગણતાં, તે પૂર્વની દીવાલ પર સ્થાન 3 અને 4 (તેના અનુવાદક 2ને પણ ગણે છે), ઉત્તરની દીવાલ પર 3 થી 5, પશ્ચિમની દીવાલ પર 4 અને 5, અને દક્ષિણની દીવાલ પર 4 માટે શુભ ફળ કહે છે. મયમત (27.132), માનસાર (XXXVI.66-67) અને સમરાંગણ સૂત્રધાર (39.59-61) પણ શુભ સ્થાનો જણાવે છે.
દિશા કરતાં સ્થાન કેમ વધુ મહત્ત્વનું છે
"પૂર્વમુખી" ઘરનો મુખ્ય દરવાજો પૂર્વની દીવાલ પર હોય છે. ગ્રંથો ઘર પર 81 ખાનાંનો નકશો મૂકે છે અને બહારની હરોળમાં 32 દેવોને બેસાડે છે, દરેક દીવાલ પર આઠ (બૃહત્ સંહિતા 53.42-45; માનસાર XXXVI.14). દરવાજો જે દેવના ખાનામાં ખૂલે તે દેવનું ફળ તેને મળે છે, એટલે બે પૂર્વમુખી ઘરો વચ્ચે ફરક પડી શકે. ઇન્દ્રના ખાનામાં આવેલા દરવાજાની બૃહત્ સંહિતા, મત્સ્ય પુરાણ અને મયમત પ્રશંસા કરે છે, જ્યારે સૂર્યના ખાનામાં આવેલા દરવાજાની નહીં. આ નકશા વિશે જાણવા વાસ્તુ પુરુષ મંડળ વિશેનો લેખ જુઓ.

તમારા દરવાજાનું સ્થાન કેવી રીતે શોધવું
પહેલાં જુઓ કે દરવાજાવાળી દીવાલ કઈ દિશા તરફ છે. ગ્રંથો પૂર્વ દિશા શંકુથી, એટલે કે ઊભી લાકડીના પડછાયાથી શોધતા (મયમત, અધ્યાય 6); વિશ્વકર્મા પ્રકાશના એક આધુનિક સંપાદક નોંધે છે કે હોકાયંત્રથી પણ ચાલે.
- મુખ્ય દરવાજાવાળી દીવાલને બહારથી એક ખૂણાથી બીજા ખૂણા સુધી માપો, અને તેના નવ સરખા ભાગ કરો.
- પૂર્વની દીવાલ માટે ઈશાન ખૂણાથી, દક્ષિણની દીવાલ માટે અગ્નિ ખૂણાથી, પશ્ચિમની દીવાલ માટે નૈઋત્ય ખૂણાથી અને ઉત્તરની દીવાલ માટે વાયવ્ય ખૂણાથી શરૂ કરો. બહાર ઊભા રહીને દીવાલ સામે જુઓ, તો આ ખૂણો હંમેશાં તમારા જમણા હાથે હોય છે.
- એ ખૂણાથી ભાગોને 1 થી 8 ક્રમાંક આપો. સામેના ખૂણે આવતો નવમો ભાગ પછીની દીવાલનું સ્થાન 1 છે (53.72-75 પર ભટ્ટની ટિપ્પણી).
- જુઓ કે દરવાજો કયા ભાગમાં ખૂલે છે. બે ભાગ પર ફેલાયેલો દરવાજો મિશ્ર ફળ આપે છે (વિશ્વકર્મા પ્રકાશ 7.72-73).
દાખલા તરીકે, 27 ફૂટ લાંબી દક્ષિણની દીવાલના ભાગ 3 ફૂટના થાય, એટલે અગ્નિ ખૂણાથી 9 થી 12 ફૂટ વચ્ચે આવેલો દરવાજો સ્થાન 4માં છે, જેને બૃહત્ સંહિતા શુભ ગણે છે. વિશ્વકર્મા પ્રકાશ ઉમેરે છે કે ઘણા દરવાજા અને ઓસરીઓવાળું ઘર દરવાજાના આ નિયમથી બંધાયેલું નથી (7.74).
જો તમારો દરવાજો શુભ ન ગણાતા ખાનામાં નીકળે, તો ચિંતા કરતાં પહેલાં છેલ્લો વિભાગ વાંચી લો. ગ્રંથો દરવાજો ક્યાં બનાવવો તે નક્કી કરવા માટે લખાયા હતા, અને બનેલા દરવાજા માટે તેઓ જે આપે છે તે છે દરવાજાની સંભાળ અને વાસ્તુ પૂજા.
32 સ્થાનો, દીવાલ પ્રમાણે
ફળ બૃહત્ સંહિતા (53.72-75) પ્રમાણે છે, એમ. રામકૃષ્ણ ભટ્ટના અનુવાદને અનુસરીને, અમારા સાદા શબ્દોમાં, અને મૂળ સંસ્કૃત સાથે મેળવીને. શુભ ફળ અમે સાદા શબ્દોમાં આપ્યાં છે; બાકીનાં સ્થાનો માટે જૂના શબ્દો દોહરાવવાને બદલે અમે "પ્રતિકૂળ" લખ્યું છે, અને પર્જન્યના સ્થાનને માત્ર શુભ સ્થાનોમાં ગણાયેલું દર્શાવ્યું છે. ભટ્ટ જે સ્થાનોને શુભ ગણે છે તે ઘાટા અક્ષરે છે; છેલ્લી કૉલમ બતાવે છે કે મત્સ્ય પુરાણ કે મયમત ત્યાંના દરવાજાની પ્રશંસા કરે છે કે નહીં.
પૂર્વમુખી ઘર: પૂર્વની દીવાલ, ઈશાન ખૂણાથી
| ક્રમ | દેવ | બૃહત્ સંહિતા | મત્સ્ય / મયમત |
|---|---|---|---|
| 1 | શિખી (અગ્નિ) | પ્રતિકૂળ | - |
| 2 | પર્જન્ય | શુભ સ્થાનોમાં ગણાય છે (ભટ્ટની ટિપ્પણી) | - |
| 3 | જયંત | ઘણું ધન | મત્સ્ય |
| 4 | ઇન્દ્ર (મહેન્દ્ર) | રાજકૃપા | મત્સ્ય, મયમત |
| 5 | સૂર્ય | પ્રતિકૂળ | - |
| 6 | સત્ય | પ્રતિકૂળ | - |
| 7 | ભૃશ | પ્રતિકૂળ | - |
| 8 | અંતરિક્ષ | પ્રતિકૂળ | - |
દક્ષિણમુખી ઘર: દક્ષિણની દીવાલ, અગ્નિ ખૂણાથી
| ક્રમ | દેવ | બૃહત્ સંહિતા | મત્સ્ય / મયમત |
|---|---|---|---|
| 1 | અનિલ (વાયુ) | પ્રતિકૂળ | - |
| 2 | પૂષા | પ્રતિકૂળ | - |
| 3 | વિતથ | પ્રતિકૂળ | મત્સ્ય |
| 4 | બૃહત્ક્ષત (ગૃહક્ષત) | અન્ન, પાન અને સંતાનની વૃદ્ધિ | મયમત (રાક્ષસ નામે) |
| 5 | યમ | પ્રતિકૂળ | મત્સ્ય |
| 6 | ગંધર્વ | પ્રતિકૂળ | - |
| 7 | ભૃંગરાજ | પ્રતિકૂળ | - |
| 8 | મૃગ | પ્રતિકૂળ | - |
પશ્ચિમમુખી ઘર: પશ્ચિમની દીવાલ, નૈઋત્ય ખૂણાથી
| ક્રમ | દેવ | બૃહત્ સંહિતા | મત્સ્ય / મયમત |
|---|---|---|---|
| 1 | પિતૃ | પ્રતિકૂળ | - |
| 2 | દૌવારિક | પ્રતિકૂળ | - |
| 3 | સુગ્રીવ | પ્રતિકૂળ | - |
| 4 | કુસુમદંત (પુષ્પદંત) | સંતાન, ધન અને ફળોની સમૃદ્ધિ | મત્સ્ય, મયમત |
| 5 | વરુણ | ધનવૃદ્ધિ | મત્સ્ય |
| 6 | અસુર | પ્રતિકૂળ | - |
| 7 | શોષ | પ્રતિકૂળ | - |
| 8 | પાપયક્ષ્મા | પ્રતિકૂળ | - |
ઉત્તરમુખી ઘર: ઉત્તરની દીવાલ, વાયવ્ય ખૂણાથી
| ક્રમ | દેવ | બૃહત્ સંહિતા | મત્સ્ય / મયમત |
|---|---|---|---|
| 1 | રોગ | પ્રતિકૂળ | - |
| 2 | અહિ | પ્રતિકૂળ | - |
| 3 | મુખ્ય | ધન અને સંતાનજન્મ | - |
| 4 | ભલ્લાટ | સર્વ ગુણોની પ્રાપ્તિ | મત્સ્ય, મયમત |
| 5 | સોમ | સંતાન અને ધન | મત્સ્ય |
| 6 | ભુજગ | પ્રતિકૂળ | - |
| 7 | અદિતિ | પ્રતિકૂળ | - |
| 8 | દિતિ | પ્રતિકૂળ | - |
ગ્રંથો ક્યાં સહમત છે, અને દીવાલની બરાબર વચ્ચેનું સ્થાન
સ્થાન 4 એકમાત્ર એવું ખાનું છે જેને બૃહત્ સંહિતા અને મયમત બંને દરેક દીવાલ પર શુભ ગણે છે. દીવાલ પ્રમાણે જોઈએ:
- પૂર્વ: જયંત અને ઇન્દ્ર (3 અને 4) બૃહત્ સંહિતા અને મત્સ્ય બંનેમાં શુભ છે. મયમત, માનસાર અને સમરાંગણ સૂત્રધાર ત્રણેય ઇન્દ્રના ખાનાને મહેન્દ્ર નામે ગણાવે છે.
- પશ્ચિમ: કુસુમદંત અને વરુણ (4 અને 5) બંનેમાં શુભ છે. બાકીના ત્રણ ગ્રંથો કુસુમદંતને પુષ્પદંત નામે ગણાવે છે.
- ઉત્તર: મુખ્ય, ભલ્લાટ અને સોમ (3 થી 5) બૃહત્ સંહિતામાં ત્રણેય શુભ છે. બાકીના ચારેય ગ્રંથો ભલ્લાટનું નામ આપે છે; મત્સ્ય તેમાં સોમ ઉમેરે છે, અને માનસાર મુખ્ય (XXXVI.66-67).
- દક્ષિણ: અહીં ગ્રંથોના મત જુદા પડે છે. ચાર ગ્રંથો સ્થાન 4ને શુભ ગણે છે, અને સમરાંગણ સૂત્રધાર 6ની પણ છૂટ આપે છે (39.60); મત્સ્ય તેને બદલે 3 અને 5ની પ્રશંસા કરે છે (255.8). જુઓ દક્ષિણમુખી ઘરનું વાસ્તુ.
ગૃહ્યસૂત્રો, એટલે કે ઘરના સંસ્કારોની જૂની માર્ગદર્શિકાઓ, માત્ર દિશાથી નિર્ણય કરે છે: ગોભિલ પૂર્વ, ઉત્તર અને દક્ષિણના દરવાજાની પ્રશંસા કરે છે અને પશ્ચિમનો નિષેધ કરે છે (4.7.15-18), જ્યારે ખાદિર ટાળવા જેવી કોઈ દિશાનું નામ નથી આપતું (4.2.14-15). તેમના પછી આવેલા વાસ્તુ ગ્રંથો સ્થાનથી નિર્ણય કરે છે, અને ઉપરના પાંચેય ગ્રંથો પશ્ચિમની દીવાલ પર સ્થાન 4ને શુભ ગણે છે.
કેટલાક ગ્રંથો ઘરનો દરવાજો બરાબર વચ્ચે ન રાખવાનું કહે છે. સમરાંગણ સૂત્રધાર (39.48, 48.58) અને વિશ્વકર્મા પ્રકાશ (7.85) ઘરની બરાબર વચ્ચે દરવાજાનો નિષેધ કરે છે, અને મયમત કેન્દ્રમાં આવેલા બ્રહ્માના ખાનાની સામે પડતા દરવાજાની મનાઈ કરે છે, કારણ કે એવા દરવાજામાંથી "બહાર નીકળતી વખતે બ્રહ્મા તરફ પીઠ થાય છે" (30.47a). માનસાર ઘરનો દરવાજો વચ્ચેની રેખાની સહેજ ડાબી બાજુ મૂકે છે (XXXVIII.46-54); તેના અનુવાદક પી. કે. આચાર્યના મતે આ એકાંત જળવાય તે માટે છે.
બૃહત્ સંહિતા અને મત્સ્ય આ નિયમ પાળતાં નથી: બંનેમાં શુભ ગણાતાં વરુણ અને સોમ વચ્ચેનાં ખાનાં છે. વરાહમિહિરના ટીકાકાર ઉત્પલે જોયું કે આ વાત એ જ અધ્યાયની બ્રહ્મા સામે પડતા દરવાજા અંગેની ચેતવણી (53.78) સાથે ટકરાય છે, અને તેમણે ઉત્તરના શુભ દરવાજાને અપવાદ ગણ્યા (ભટ્ટની ટિપ્પણી).
દરવાજાની સામે શું ન હોવું જોઈએ
બૃહત્ સંહિતા છ વસ્તુઓ ગણાવે છે જે મુખ્ય દરવાજાની બરાબર સામે ન હોવી જોઈએ: રસ્તો, ઝાડ, ખૂણો, કૂવો, થાંભલો અને પાણીની નીક. ઊંચાઈ કરતાં બમણા અંતરથી વધુ દૂર હોય તો તે કોઈ નુકસાન કરતાં નથી (53.76); વિશ્વકર્મા પ્રકાશ કહે છે ઘરની ઊંચાઈ કરતાં બમણું (7.97-98), અને મત્સ્ય પુરાણમાં પણ બમણી ઊંચાઈનો આ જ નિયમ છે (255.14). ગ્રંથો આને વેધ, એટલે કે "વીંધવું", કહે છે, અને મયમત તેમાં સીમા, મંદિર, રાફડો અને રાખનો ઢગલો ઉમેરે છે (30.38b-40a).
વિશ્વકર્મા પ્રકાશનો માર્ગ-વેધ, એટલે કે દરવાજા તરફ સીધો આવતો રસ્તો (7.79-80), આજના "વીધિ શૂલ" કે ટી-જંક્શનના નિયમનું શાસ્ત્રીય મૂળ છે; આ આધુનિક નામ ગ્રંથોમાં નથી. એ જ ગ્રંથ કહે છે કે વચ્ચે રસ્તો કે દીવાલ હોય, વસ્તુ સીધી સામે નહીં પણ ત્રાંસી હોય, અથવા તે દૂર હોય, તો વેધ ગણાતો નથી (14.49-54).
દરવાજો પોતે
- મજબૂત અને સીધો. જાતે જ ખૂલી કે બંધ થઈ જતો દરવાજો, બહુ મોટો, બહુ નીચો, બહુ સાંકડો કે બહુ પહોળો દરવાજો, વાંકો દરવાજો, અને એક દરવાજાની ઉપર બીજો દરવાજો, બૃહત્ સંહિતામાં દોષ ગણાય છે (53.79-81); મત્સ્ય પુરાણ પણ દરવાજા ઉપર દરવાજાને વખોડે છે (255.16). છતાં સમરાંગણ સૂત્રધાર (39.44) અને માનસાર (XXXV.382) ઇચ્છે છે કે ઉપરના માળના દરવાજા નીચેના દરવાજાની બરાબર ઉપર એક લાઇનમાં હોય; આ ફરક કોઈ ગ્રંથ સમજાવતો નથી.
- સરળતાથી ખૂલે. મયમત એવો દરવાજો માગે છે જે સરળતાથી ખૂલે અને બંધ થાય, અને જેનો અવાજ ઢોલના તાલ જેવો, કે વીણા કે વાંસળીના સૂર જેવો હોય (30.33-38).
- આગળ અને પાછળના દરવાજા એક સીધી લીટીમાં નહીં. સમરાંગણ સૂત્રધાર આવા ઘરને ભિન્ન-દેહ, એટલે કે ફાટેલા શરીરવાળું, કહે છે, જે ઘર વૃદ્ધિ પામતું નથી (39.57-58).
- ઘરનો સૌથી સુંદર દરવાજો. બીજો કોઈ દરવાજો તેનાથી ચડિયાતો ન હોવો જોઈએ, અને તેને જળકળશ, ફળ, પાંદડાં અને શિવના ગણોની આકૃતિઓથી શણગારવામાં આવે છે (બૃહત્ સંહિતા 53.82; મત્સ્ય પુરાણ 255.18).
- રોજ પૂજન, નૈવેદ્ય, અક્ષત અને જળ ધરાવીને (મત્સ્ય પુરાણ 255.19).
નવા ઘરમાં પ્રવેશ માટે અમારી ગૃહપ્રવેશ માર્ગદર્શિકા જુઓ.
જ્યારે દરવાજો ખસેડી શકાય તેમ ન હોય
જૂના વાસ્તુ ગ્રંથો એવું માનીને ચાલે છે કે ઘર પોતાના અલગ પ્લોટ પર છે. ફ્લેટનો એક જ દરવાજો હોય છે, ઘણી વાર કોરિડોરમાં ખૂલતો, અને બિલ્ડિંગ પોતાની જ દિશા તરફ હોય. આજની સૌથી પ્રચલિત રીત એ છે કે ફ્લેટના દરવાજે બહાર તરફ મોં રાખીને ઊભા રહો અને ફોનનું કંપાસ જુઓ; કેટલીક માર્ગદર્શિકાઓ બિલ્ડિંગના પ્રવેશદ્વારને પણ ધ્યાનમાં લે છે. કોઈ સર્વમાન્ય રીત નથી, અને આ નક્કી કરી આપે એવો કોઈ ગ્રંથ પણ નથી (વધુ માટે ફ્લેટ અને ભાડાના ઘર માટે વાસ્તુ જુઓ).
અમે જોયેલા કોઈ ગ્રંથમાં શુભ ન ગણાતા સ્થાને આવેલા દરવાજાનો ઉપાય નથી. પરંપરા જે આપે છે તે તમે કોઈ પણ ઘરમાં કરી શકો: દરવાજો મજબૂત અને તેની સામેની જગ્યા ખુલ્લી રાખો, રોજ તેનું પૂજન કરો, અને વાસ્તુ પૂજા કરાવો, જે મત્સ્ય પુરાણ ઘરમાં પ્રવેશ વખતે અને જગ્યાની શાંતિ માટે કરવાનું કહે છે (256.10-11) - આજની વાસ્તુ શાંતિ. દરવાજા માટે વેચાતા પિરામિડ, ઘોડાની નાળ અને અરીસા આ ગ્રંથોની બહારથી આવ્યા છે - પશ્ચિમનું "પિરામિડ પાવર" આંદોલન, યુરોપના લોક-ટોટકા અને ચીની પ્રથા; જુઓ વાસ્તુ દોષના ઉપાય.
અમે કેવી રીતે ચકાસીએ છીએ: અમારી માર્ગદર્શિકાઓમાંની તારીખો અને મુહૂર્ત પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં પંચાંગ સાથે મેળવવામાં આવે છે, અને વ્યવહારુ વિગતો - સામગ્રી, સમય, દક્ષિણા - Purohit.app પરના સાચા બુકિંગ પર આધારિત છે. પરંપરાઓ સમાજ પ્રમાણે જુદી હોય છે; તમારા પુરોહિતનું માર્ગદર્શન જ માન્ય. આ પાનું અમારી અંગ્રેજી માર્ગદર્શિકાનો અનુવાદ છે. કંઈ જુદું લાગે તો અંગ્રેજી પાનું જ પ્રમાણ માનો.