देवघरासाठी पूजा साहित्य: नेमकं काय लागतं

दुकानातल्या याद्या सांगतात त्यापेक्षा देवघराला कमी गोष्टी लागतात. सुरुवात करायला सात साध्या वस्तू पुरेशा आहेत: तुम्ही ज्या देवाची उपासना करता त्याचा फोटो किंवा लहानशी मूर्ती, तेल किंवा तूप आणि वात घातलेली समई, उदबत्ती, चमच्यासह पाण्याचं छोटं भांडं, फुलं आणि अखंड तांदूळ (अक्षता), हळद-कुंकू आणि हे सगळं ठेवायला एक ताम्हण. बाकीचं सगळं पुढे वर्षानुवर्षे हौसेने भर घालता येतं, आणि आपली स्वतःची सवय ठरेपर्यंत बहुतेक गोष्टी थांबवता येतात.

तुम्ही नुकतंच देवघर मांडलं असेल, किंवा वर्षानुवर्षे वस्तू साचत गेलेलं देवघर आवरत असाल, तर हे वाचून तुम्हाला निश्चिंत वाटावं असा हेतू आहे: तुमच्याकडे बहुधा काहीच कमी नाही. प्रत्येक वस्तू कशासाठी आहे हे इथे सांगितलं आहे, म्हणजे काय घ्यायचं ते तुम्हीच ठरवू शकता. ही सणासुदीच्या पूजेची खरेदीची यादी नाही, आणि रोज सकाळी या वस्तू वापरून काय करायचं यासाठी वेगळा लेख आहे.

सात आवश्यक गोष्टी

परंपरा कोणतीही असली तरी जवळजवळ प्रत्येक घरात या गोष्टी असतात. यांच्या साहाय्याने कोणत्याही पूजेचं छोटं रूप करता येतं: बसायचं, दिवा लावायचा, पाणी आणि फुलं वाहायची, प्रार्थना म्हणायची, आणि ज्योतीने ओवाळायचं.

• फोटो किंवा मूर्ती. जिथे तुमचं लक्ष स्थिर होतं ती जागा. चौकटीतला फोटो हीसुद्धा पूर्ण सुरुवात आहे, आणि अनेक घरांत फक्त फोटोच असतात.
• दिवा (दिवा किंवा दीप; मराठी घरांत समई, तमिळ आणि तेलुगू घरांत दीपम्, बंगाली घरांत प्रदीप). प्रकाश हे पहिलं स्वागत. कापसाची वात असलेला पितळेचा किंवा मातीचा लहान दिवा पुरतो; तूप किंवा तिळाचं तेल हे नेहमीचं इंधन. रोजच्या पूजेसाठी एक वात पुरेशी असते.
• उदबत्ती किंवा धूप. सुगंधाचा नैवेद्य. स्टँडमुळे राख देवघरात पडत नाही. बंगाली घरांत निखाऱ्यावर धुनो नावाचा राळेचा धूपही जाळतात.
• चमच्यासह पाण्याचं भांडं. म्हणजे पंचपात्र, लहानसं भांडं, आणि त्याचा छोटा चमचा, ज्याला आचमनी म्हणतात. दक्षिणेकडे भांड्याला पंच पात्रम् आणि चमच्याला उद्धरणी म्हणतात; मराठी घरांत भांड्याला तांब्या आणि चमच्याला पळी म्हणतात. सुरुवात करण्यापूर्वी तीनदा आचमन करायला (दक्षिणेत आचमनम्) आणि जागेभोवती थोडं पाणी शिंपडायला हे पाणी लागतं. लोक सगळ्यात जास्त वेळा हीच वस्तू ठेवायची विसरतात आणि मग तिची उणीव भासते.
• फुलं आणि अक्षता. शक्य असेल तर ताजी फुलं, आणि अक्षता, म्हणजे अखंड तांदळाचे दाणे, जे तुमच्याकडे नसलेल्या कोणत्याही वस्तूच्या जागी चालतात.
• कुंकू आणि हळद. देवाला लहानशी खूण म्हणून आणि तुम्हाला टिळा म्हणून लावायला. चंदन, म्हणजे चंदनाचं गंध, ज्यांना आवडतं ते त्यात भर घालतात.
• ताम्हण (थाळी). वर सांगितलेल्या वस्तू ठेवायला आणि आरतीसाठी दिवा नेण्यासाठी. कापराची एक वडी आणि आगपेटी शेजारी ठेवता येते.

फोटो की मूर्ती: कोणती आणि किती मोठी

खात्री नसेल तर फोटोपासून सुरुवात करा. फोटो स्वच्छ ठेवण्याशिवाय तुमच्याकडून काही मागत नाही, आणि मूर्ती हवी असेल तर पुढे केव्हाही आणता येते. मूर्ती घ्यायची असेल तर लहान घ्या. उत्तर भारतात एक प्रचलित समज आहे की मूर्ती सुमारे 22 सेंटिमीटरपेक्षा (जवळजवळ नऊ इंच) उंच नसावी. ही शास्त्रातली अट नसून चालत आलेली सवय आहे, आणि सहसा सांगितलं जाणारं कारण असं की मोठी मूर्ती मंदिरासाठी असते, जिथे प्रशिक्षित पुजारी तिची देखभाल करतात. सरस्वती पूजा किंवा गणेश चतुर्थीच्या दिवसांत मोठी मूर्ती काही दिवस घरी आणून नंतर विसर्जित करतात; ती गोष्ट वेगळी.

घरातली मूर्ती "प्राणप्रतिष्ठित" असते की नाही हे घरोघरी वेगळं असतं. काही घरांत मंत्रांनी आवाहन केल्यानंतर मूर्ती जिवंत उपस्थिती मानून रोज पूजा करतात; इतर घरांत ती प्रतिमा म्हणून ठेवतात. तुमच्या परंपरेत काय करतात हे घरातल्या वडीलधाऱ्यांना किंवा पुरोहितांना विचारा. यापैकी कोणतीही सुरुवात चुकीची नाही.

काही घरांत प्रत्येक देवाचा एक फोटो किंवा मूर्ती ठेवतात, तर काही घरांत एक लहान आणि एक मोठी मूर्ती एकत्र ठेवतात. ही घरची रीत आहे, आम्हाला कोणत्या ग्रंथात सापडलेला नियम नाही, म्हणून तुमच्या घरात जसं चालत आलंय तसंच ठेवा. स्मार्त घरांत अनेकदा पाच देव एकत्र ठेवतात (पंचायतन पूजा): गणेश, शिव, देवी, विष्णू आणि सूर्य, आणि मध्यभागी आपला इष्टदेव. वैष्णव घरांत विष्णू, कृष्ण किंवा राम मध्यभागी असतात, आणि घरात अनेकदा तुळस असते. शैव घरांत शिवाच्या फोटोजवळ किंवा लिंगाजवळ विभूती, म्हणजे पवित्र भस्म, ठेवतात.

मूर्ती किंवा फोटो तुटला तर. बहुतेक घरांत तुटलेली मूर्ती देवघरात ठेवत नाहीत. प्रथा वेगवेगळ्या आहेत: काही घरांत प्रार्थना करून ती स्वच्छ पाण्यात, नदीत किंवा समुद्रात सोडतात, तर काही जण ती मातीत पुरतात. तुमची परंपरा काय सांगते हे पुरोहित सांगतील, आणि धातूची मूर्ती फक्त थोडी चेपली असेल तर ती ठेवता येते का हेही. चांदी, पितळ किंवा संगमरवराची अखंड मूर्ती विसर्जित करत नाहीत; अनेक घरांत ती कायम ठेवली जाते.

समई, तिच्या वाती आणि तेल

कापसाची वात वापरा; ती तयार पाकिटात मिळते, किंवा स्वच्छ कापसापासून तुम्ही स्वतः वळू शकता. देवघरात पितळेच्या किंवा मातीच्या दिव्यात तूप हा नेहमीचा पर्याय; तिळाचं तेल हा दुसरा नेहमीचा पर्याय. इस्कॉनच्या मार्गदर्शकांमध्ये स्वयंपाकात न वापरलेलं तूपच वापरायला सांगितलं आहे. अखंड दीप, म्हणजे अनेक तास जळत राहणारा दिवा, सणाच्या दिवसांसाठी किंवा नवसासाठी असतो; सुरुवात करायला तो लागत नाही.

गौडीय वैष्णव (इस्कॉन) मार्गदर्शक पूर्ण आरतीसाठी विषम वातींचा, किमान पाच, दिवा वापरतात. बहुतेक घरांत रोजच्या दिव्याला एक वात लावतात आणि मोठा दिवा सणांसाठी ठेवतात. दिवा कापड आणि कागदापासून दूर, तेल पकडणाऱ्या ताटलीत किंवा लहान स्टँडवर ठेवा.

पाण्याची भांडी: पंचपात्र, तांब्या आणि कलश

तांबं किंवा पितळ यांपैकी एकाचा लहानसा तांब्या किंवा पंचपात्र, चमच्यासह, पाण्याच्या सगळ्या गरजा भागवतं. लोक सहसा तांबं आणि पितळ घेतात, पण कोणताच धातू आवश्यक नाही. कलश (तमिळ आणि तेलुगू घरांत कलशम्, बंगाली घरांत घट), म्हणजे आंब्याच्या पानांनी आणि नारळाने सजवलेला घडा, सण आणि संस्कारांसाठी असतो, रोजच्या देवघरासाठी नाही, आणि अनेक घरांत तो त्याच दिवशी बाहेर काढतात. गंगाजल, म्हणजे गंगेचं पाणी, शिंपडण्यासाठी आणि शुद्धीसाठी ठेवलेली छोटी बाटली; बाकी सगळ्यासाठी साधं स्वच्छ पाणी पुरतं.

घंटा, शंख आणि देवघरातलं बाकीचं सामान

• घंटा (घंटा किंवा घंटी; बंगालीत घोंटा, तमिळमध्ये मणी, कन्नडमध्ये गंटे, तेलुगूमध्ये गंटा). दिवा आणि आरती ओवाळताना वाजवतात. इस्कॉनच्या मार्गदर्शकांमध्ये वापरात नसताना ती स्वतःच्या छोट्या ताटलीत ठेवायला सांगितलं आहे.
• शंख. अनेक घरांत पूजा सुरू होण्यापूर्वी वाजवतात (बंगाली घरांत संध्याकाळी वाजवतात), किंवा अर्पण करण्यासाठी पाणी धरायला वापरतात. तो स्वच्छ आणि कोरडा ठेवा.
• कापूर (कपूर; तमिळमध्ये कर्पूरम्, तेलुगूमध्ये कर्पूरम्). आरतीच्या ज्योतीसाठी (दक्षिणेत अरथि, तेलुगू घरांत हारती), ताटात एक वडी.
• मौली किंवा कलावा, म्हणजे लाल दोरा. कलशाभोवती किंवा मनगटावर बांधायला, बहुतेक सणांच्या वेळी.
• आसन. तुम्ही बसण्यासाठी लहानशी चटई किंवा कापड.
• नैवेद्यासाठी लहान वाटी किंवा ताट. काही घरांत फक्त यासाठी वेगळं ताट ठेवतात.
• यंत्र, तोरण, रांगोळीचे रंग. सुंदर आणि ऐच्छिक. मूर्तीखाली यंत्र ठेवणं, किंवा यंत्र नसेल तर मूर्तीला तिच्या जागी बसवण्यासाठी मंत्र म्हणणं, अशी काही घरांतली सुरुवात असते.

काय थांबवता येईल, आणि काय टाळावं

थांबवता येईल: पंचामृताचं साहित्य (दूध, दही, तूप, मध आणि साखर), हवनाचं साहित्य, पितळ घासण्याची पावडर, आरतीची पुस्तकं, तोरण, शंखाचा स्टँड. ज्या आठवड्यात वापरायचं त्या आठवड्यातच घ्या, म्हणजे कपाटात पडून राहणाऱ्या गोष्टींवर पैसे जाणार नाहीत.

टाळण्यासारखं: सात वस्तूंसाठी जागा असताना तीस-चाळीस लहान वस्तूंचा तयार संच. असे संच सणाच्या पूजेसाठी केलेले असतात, आणि देवघराला फक्त रोज लागणारंच हवं. संच घेतलाच, तर त्यातली यादी वरच्या सातांशी ताडून पाहा आणि बाकी सगळं सणासाठी पेटीत ठेवा. देवघरासाठी मोठ्या मूर्तीही टाळा. गर्दीचं देवघर स्वच्छ ठेवणं कठीण जातं, आणि एखादं फूल किंवा वात शिळी झाल्याचं सहज लक्षात येत नाही.

तुमच्या स्वतःच्या परंपरेतलं काही घालण्यापूर्वी वडीलधाऱ्यांना किंवा पुरोहितांना विचारा. शब्द आणि वस्तू घरोघरी बदलतात, आणि स्थानिक रीत ठळकपणे दिसते ती हीच जागा.

मांडणी कशी करावी

• जेवणापासून दूर स्वच्छ जागा. शक्य असेल तर जिथे लोक जेवतात तिथून, पाळीव प्राण्यांपासून आणि घरातल्या सर्वात वर्दळीच्या भागापासून दूर. एखादा कप्पा, कपाट, टेबलाचा एक कोपरा, काहीही चालतं.
• मूर्तीखाली कापड. नवं किंवा ताजं धुतलेलं. अनेक उत्तर भारतीय घरांत मूर्ती लहानशा लाकडी चौरंगावर (चौकी) ठेवतात. धुता येणारा कट्टा असेल तर त्याशिवायही चालतं.
• दिशा. बहुतेक मार्गदर्शक प्रार्थना करताना पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे तोंड करायला सांगतात. फ्लॅटमध्ये ते नेहमी जमत नाही; देवघराबद्दल जुने ग्रंथ काय म्हणतात, जे बहुतेक सल्ल्यांपेक्षा शांत आहे, ते आमच्या देवघरावरच्या लेखात आहे.
• उंची. बसून प्रार्थना करत असाल तर खाली, घरात लहान मुलं असतील तर थोडी वर.
• आधी हात धुवा. अनेक घरांत मूर्तीला हात लावण्यापूर्वी स्नान करून स्वच्छ कपडे घालतात.

देवघराची निगा

पितळ लिंबाच्या फोडीने किंवा थोड्या चिंचेच्या गराने पुसता येतं, कोमट पाण्याने धुऊन नीट कोरडं करावं. तांब्याला लिंबावर मीठ लावून घासल्यास चमक येते. चांदी थोड्या विभूतीने, म्हणजे पवित्र भस्माने, स्वच्छ करता येते. फुलं बदलताना कट्टा पुसा, आणि कोरडी फुलं एखाद्या कोपऱ्यात साचू देऊ नका.

वापरलेली फुलं आणि पानं, ज्यांना निर्माल्य म्हणतात, अनेक घरांत कचऱ्याच्या डब्यात टाकत नाहीत. ती कुंडीतल्या मातीत किंवा बागेत पुरा, किंवा त्यांचं खत करा; काही ठिकाणी शहरातली मंदिरं आणि महानगरपालिका ती गोळा करतात. अनेकांना ती नदीत टाकणं नको वाटतं, कारण त्यामुळे पाणी दूषित होतं.

वेगवेगळ्या घरांत देवघर कसं असतं

सात आवश्यक वस्तू हा सर्वांचा समान गाभा आहे. त्यावर प्रत्येक परंपरा स्वतःची भर घालते. तमिळ घरांत अनेकदा पितळेचा कुत्तुविळक्कू (कन्नड शब्द दीपद कंबा) लावतात आणि कुंकू-हळद हाताशी ठेवतात. बंगाली घरांत ठाकुर घर असतं, त्यात घंटा (घोंटा), शंख आणि कोशाकुशी हा पाण्याचा संच असतो, आणि अनेकदा नारायण शिळा. महाराष्ट्रीय घरांत देवासाठीच्या जागेला देवघर म्हणतात. दक्षिण भारतीय देवघराबद्दल आणि बंगाली ठाकुर घराबद्दल आम्ही त्यांच्या स्वतंत्र लेखांत लिहिलं आहे; त्यातून एवढंच घ्यायचं की सात वस्तू तशाच राहतात, आणि नावं आणि वरची भर बदलते.

याच वस्तू, दुसऱ्या नावांनी

घरातल्या वडीलधाऱ्यांनी तुम्हाला एखादी वस्तू अशा शब्दाने मागितली जो तुम्हाला माहीत नाही, तर ती बहुधा यापैकी एक असते.

• उत्तर भारतीय (हिंदी): दिया, अगरबत्ती, घंटी, रोली किंवा कुमकुम, हल्दी, अक्षत, चंदन, कपूर, आसन, चौकी.
• मराठी: समई, घंटा, हळद-कुंकू, अक्षता, गंध, कापूर, ताटासाठी ताम्हण, भांड्यासाठी तांब्या आणि चमच्यासाठी पळी.
• गुजराती: दियो, घंटी, कुमकुमसाठी कंकु, तांदळासाठी चोखा, चंदन, कपूर.
• बंगाली: प्रदीप, घोंटा, शंख, धुनो, पाण्याच्या संचासाठी कोशाकुशी, चंदन आणि सिंदूर, आसन.
• तमिळ: विळक्कू, मणी, मंजळ, कुंकुमम्, अक्षतै, चंदनम्, कर्पूरम्, पंच पात्रम् आणि उद्धरणी, कलशम्.
• कन्नड: दीप, गंटे, अरिशिन, कुंकुम, अक्षते, गंध, कर्पूर, पंच पात्रे.
• तेलुगू: दीपम्, गंटा, पसुपु, कुंकुम, अक्षतलु, गंधमु, कर्पूरम्, पंचपात्र, आरतीच्या ताटासाठी हारती आणि हारती पळ्ळेम्.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

देवघरासाठी कमीत कमी काय लागतं?

फोटो किंवा लहान मूर्ती, वात आणि तूप किंवा तेल घातलेला दिवा, उदबत्ती, चमच्यासह पाण्याचं भांडं, फुलं, अक्षता आणि कुंकू, आणि एक ताम्हण. कापूर आणि आगपेटी या दोन छोट्या गोष्टींनी ते पूर्ण होतं.

मूर्ती हवीच का, की फोटो पुरेसा आहे?

फोटो पुरेसा आहे. अनेक घरांत फक्त फोटोच असतात. मूर्ती हा पुढे केव्हाही घेता येणारा निर्णय आहे, आणि तुमच्या घरात ती मंत्रांनी आवाहन करून रोज पूजली जाते की नाही, हे घरातल्या वडीलधाऱ्यांना विचारा.

घरातली मूर्ती किती मोठी असावी?

लहान. उत्तर भारतात एक प्रचलित समज आहे की ती सुमारे 22 सेंटिमीटरपेक्षा उंच नसावी, पण त्याचा ग्रंथातला आधार आम्हाला सापडला नाही. मोठ्या मूर्ती मंदिरांसाठी असतात, आणि सणासाठी घरी आणलेल्या मोठ्या मूर्तीचं नंतर विसर्जन केलं जातं.

दिव्यासाठी कोणतं तेल वापरावं?

देवघरासाठी तूप हा नेहमीचा पर्याय आणि तिळाचं तेल हा दुसरा नेहमीचा पर्याय. कापसाची वात वापरा. दिवा ताटलीत, कापड आणि कागदापासून दूर ठेवा.

तुटलेल्या मूर्तीचं काय करावं?

बहुतेक घरांत ती देवघरात ठेवत नाहीत. काही जण प्रार्थना करून ती स्वच्छ पाण्यात सोडतात, तर काही मातीत पुरतात. तुमची परंपरा काय सांगते ते पुरोहितांना विचारा; चांदी, पितळ किंवा संगमरवराची अखंड मूर्ती अनेक घरांत कायम ठेवली जाते.

जुनी फुलं आणि निर्माल्याची विल्हेवाट कशी लावावी?

ती मातीत पुरा, त्यांचं खत करा, किंवा मंदिरातल्या किंवा महापालिकेच्या संकलन केंद्रात द्या. अनेक घरं कचऱ्याचा डबा आणि नदी दोन्ही टाळतात.

पूजेच्या वस्तू स्वयंपाकघरात किंवा बेडरूममध्ये ठेवल्या तर चालेल का?

सर्वसाधारण सल्ला असा की जिथे जेवण केलं जातं तिथून आणि पाळीव प्राण्यांपासून दूर, स्वच्छ जागा असावी. जागा लहान असेल तर बंद कप्पा किंवा कपाट चालतं; याबद्दल जुने ग्रंथ काय म्हणतात ते आमच्या देवघराच्या लेखात आहे.

देवघर मांडायला पुरोहित लागतात का?

नाही. तुम्ही स्वतः ते मांडू शकता आणि दिवा, पाणी आणि एका फुलाने सुरुवात करू शकता. नव्या घरातल्या पहिल्या पूजेसाठी, किंवा मूर्तीचं मंत्रांनी आवाहन करायचं असेल तेव्हा लोक अनेकदा पुरोहितांना बोलावतात; गृहप्रवेश लेख पाहा. तुम्हाला पुरोहित हवे असतील तर कोणती पूजा हवी ते आम्हाला सांगा, आणि पुरोहित तुमच्याशी फोनवर किंवा WhatsApp वर संपर्क साधतील.

* "ऑनलाइन खरेदी करायची आहे?" नंतर दिलेल्या लिंक Amazon वर उघडतात. तुमच्यासाठी किंमत अगदी तेवढीच राहते. Amazon Associate म्हणून Purohit.app ला पात्र खरेदीवर थोडे रेफरल शुल्क मिळते. यामुळे आम्हाला चांगली माहिती विनामूल्य देत राहता येते.