वास्तुदोष: अर्थ, लक्षणे आणि घर कसे तपासावे
वास्तुदोष म्हणजे घराची जागा किंवा बांधणी यांतला दोष: मुख्य दाराच्या अगदी समोर काहीतरी असणे, एखादा कोपरा नसणे, जागेच्या मर्मस्थानावर खांब असणे, जमिनीत एखादी वस्तू पुरलेली असणे, किंवा घर दिशांना धरून सरळ नसणे. जुन्या वास्तुग्रंथांत हा शब्द याच अर्थाने येतो, आणि प्रत्येक दोषाचे काय फळ मिळते असे त्यांना वाटत होते, तेही त्यांनी सांगितले आहे. दोष म्हणजे चूक किंवा उणीव. वास्तुशास्त्रात (इंग्रजीत Vaastu असेही लिहितात) हे दोष प्रत्यक्ष बांधकामातले असतात: इमारत पाहूनच ते सापडतात.
यातले काहीही घाबरण्याचे कारण नाही: जागेची परीक्षा कशी करावी हे सांगताना बृहत्संहिता असेही म्हणते की ज्या जागी माणसाचे मन प्रसन्न होते, ती जागा त्याच्यासाठी शुभ असते (53.95).
वास्तुदोष म्हणजे काय: जुन्या ग्रंथांत "दोष" शब्दाचा अर्थ
हे दोष मुख्यतः बृहत्संहितेतून येतात. हा वराहमिहिरांचा सहाव्या शतकातला ग्रंथ असून त्याचा 53वा अध्याय घरबांधणीवर आहे. शिवाय मत्स्य पुराणातही (अध्याय 252-257) ते येतात. नंतरच्या वास्तुग्रंथांनी त्यांत भर घातली: मयमत, मानसार, विश्वकर्मा प्रकाश आणि समरांगण सूत्रधार (राजा भोज यांचा मानला जाणारा, अकराव्या शतकातला ग्रंथ). समरांगण सूत्रधारात तर घरांच्या दोषांवर एक संपूर्ण अध्याय (48) आहे.
यांतल्या बहुतेक दोषांमागे एकच कल्पना आहे. जागा म्हणजे वास्तुपुरुषाचे शरीर. देवांनी या पुरुषाला जमिनीवर पालथे दाबून धरले, त्याचे डोके ईशान्येला, म्हणजे उत्तर-पूर्व कोपऱ्यात (बृहत्संहिता 53.2-3, 53.51). त्याच्या शरीरावर जागेचा एक चौकटींचा आराखडा काढला जातो, तो म्हणजे वास्तुपुरुष मंडल. घराने त्याला इजा करू नये: मर्मस्थानावरचा खांब किंवा कापून टाकलेला भाग ही त्याच्या शरीराला झालेली जखम मानली जाते. दाराच्या अगदी समोर काहीतरी असणे यांसारखे इतर दोष मात्र स्वतंत्रपणे पाहिले जातात.
प्रत्येक दोषाचे फळ ग्रंथ सांगतात, पण ते राजे आणि धान्याची कोठारे असलेल्या जगातल्या घरासाठी लिहिलेले आहे: धन आणि धान्याचा नाश, राजाकडून त्रास, चोरांची भीती. त्यांतली सौम्य फळे आम्ही इथे दिली आहेत, बाकीची सोडून दिली आहेत.
ग्रंथ प्रत्यक्षात कोणते दोष सांगतात
- मुख्य दारासमोर काहीतरी असणे. दारासमोर रस्ता, झाड, कोपरा, विहीर, खांब किंवा पाण्याचा पाट असणे हा दोष आहे; ते उंचीच्या दुपटीपेक्षा जास्त अंतरावर असेल तर त्याचा काही अपाय होत नाही (बृहत्संहिता 53.76). मत्स्य पुराण याला वेध, म्हणजे "भेदणे", म्हणते (255.10-14), आणि समरांगण सूत्रधार द्वारवेध (39.56). दारावर सरळ येऊन भिडणाऱ्या रस्त्याला विश्वकर्मा प्रकाश मार्गवेध म्हणतो (7.79-80): आज ज्याला वीथी शूल (वीधी शूल) म्हणतात, त्याचे हे शास्त्रीय मूळ आहे. वीथी शूल हे नाव मात्र या ग्रंथांत नाही.
- मर्मस्थानाला इजा. आराखड्यातले कर्ण जिथे एकमेकांना छेदतात ते बिंदू, आणि चौकटींचे अगदी मध्यबिंदू, ही मर्मस्थाने. त्यांपैकी एखाद्यावर खांब, खिळा किंवा खुंटी ठोकली तर तो दोष ठरतो, आणि ग्रंथ म्हणतो की घरमालकाला शरीराच्या त्याच भागात त्याचा त्रास जाणवतो (बृहत्संहिता 53.57-58). मर्मस्थाने जागेच्या आराखड्यावरचे बिंदू आहेत, त्यामुळे ही तपासणी घराचा आराखडा करणाऱ्याने आणि बांधणाऱ्याने करायची असते.
- मध्यभाग. जागेचा मध्यभाग, म्हणजे ब्रह्मस्थान, ब्रह्मदेवाचे असते. बृहत्संहिता सांगते की तो घाण आणि उष्टे अन्न यांपासून स्वच्छ ठेवावा (53.66). नंतरचे ग्रंथ त्याच्याही पुढे जाऊन तो मोकळाच ठेवायला सांगतात: त्यावर मुख्य इमारत नको (मयमत 26.2a), राहण्याची जागा नको (मानसार XXXVI.15), खांब नको आणि भिंतही नको (विश्वकर्मा प्रकाश 7.108-110).
- पुरलेली वस्तू (शल्य). पुरलेले लाकूड धनाचा नाश करते; हाड रोग आणि गुराढोरांना अपाय आणते; आणि भुशाचा ढीग धनाचे येणे अडवतो (बृहत्संहिता 53.60-62, एम. रामकृष्ण भट यांच्या भाषांतरानुसार; भुशाची ओळ काही आवृत्त्यांमध्ये नाही).
- कापलेला किंवा नसलेला कोपरा. वास्तुपुरुषाचा डावा हात नसेल तर धन आणि धान्याचा नाश होतो असे ग्रंथ मानतो; तो सर्व अवयवांनी पूर्ण असेल तर मान, धन आणि सुख लाभते (बृहत्संहिता 53.67-68). जमिनीवर प्रत्यक्ष "नसणे" म्हणजे काय, हे श्लोक सांगत नाही; प्लॉट किंवा आराखड्याचा तो भाग कापलेला असणे, असा त्याचा सहसा अर्थ घेतला जातो. मत्स्य पुराण म्हणते की ज्या जागेचे भाग फार लहान किंवा फार मोठे आहेत ती जागा टाळावी (253.50).
- दिशांना धरून सरळ नसणे. जे घर कोणत्याही ठरावीक दिशेला तोंड करून नसते, त्याला दिङ्मूढ म्हणतात. बृहत्संहिता (53.115), मत्स्य पुराण (256.27-28) आणि समरांगण सूत्रधार (48.9-12) यांत हा दोष मानला आहे.
- दारातलेच दोष. आपोआप उघडणारे किंवा बंद होणारे दार, फार मोठे किंवा फार ठेंगणे दार, अरुंद दार किंवा वाकडे दार (बृहत्संहिता 53.79-81). शिवाय मुख्य दार घरातले सर्वात सुंदर दार असावे, दुसऱ्या कोणत्याही दाराने ते मागे पडू नये (53.82).
- झाडे आणि शेजार. घराच्या पूर्वेला पिंपळ (अश्वत्थ), पश्चिमेला वड, उत्तरेला उंबर किंवा दक्षिणेला प्लक्ष असणे हा दोष आहे; हीच झाडे उलट बाजूंना असतील तर ती चांगली (बृहत्संहिता 53.85). घराजवळची काटेरी झाडे शत्रूंची भीती आणतात (53.86), आणि शेजारी चौक असेल तर अपकीर्ती येते (53.89-90).
- एकाच बाजूला वाढवलेले बांधकाम. मत्स्य पुराण घर वाढवूच नये असा सल्ला देते; वाढवावेच लागले तर सर्व बाजूंनी वाढवावे. प्रत्येक एका दिशेला केलेल्या वाढीचे ते वाईट फळ सांगते, आणि ईशान्येकडील वाढीचे फळ धान्याचा नाश (256.28-33). म्हणजे ईशान्येकडे घर वाढवणे भाग्याचे असते हा लोकप्रिय समज शास्त्रीय नाही.
जुन्या ग्रंथांचे सगळ्याच बाबतीत एकमत नाही: दक्षिणेकडच्या भिंतीवर दाराची कोणती जागा चांगली, याबाबत बृहत्संहिता आणि मत्स्य पुराण वेगवेगळ्या जागांची प्रशंसा करतात (पाहा दक्षिणमुखी घर आणि वास्तू), आणि मयमत वास्तुपुरुषाचे डोके पूर्वेला ठेवतो (7.49).
वास्तुदोषाची लक्षणे: तुमचे घर कसे तपासावे
जुने ग्रंथ ज्या गोष्टी पाहायला सांगतात त्या या आहेत, आणि घर पाहायला आलेले पुरोहित किंवा वास्तुतज्ज्ञही याच गोष्टी पाहतील.
- मुख्य दारात उभे राहून सरळ बाहेर पाहा. दाराच्या अगदी रेषेत जे काही असेल ते लक्षात घ्या: दारापाशी येऊन संपणारा रस्ता, झाड, खांब, विहीर, गटार, दुसऱ्या इमारतीचा कोपरा. उंचीच्या दुपटीपेक्षा दूर असेल तर त्याचा अपाय होत नाही (बृहत्संहिता 53.76); विश्वकर्मा प्रकाश घराच्या उंचीची दुप्पट असे म्हणतो (7.97-98). शिवाय विश्वकर्मा प्रकाश असा अडथळाही दोषमुक्त मानतो जो दूर आहे, अगदी समोर न राहता तिरका उभा आहे, किंवा भिंत, पाणी किंवा डोंगर यांच्या पलीकडे आहे (14.49-54).
- होकायंत्र लावून भिंती तपासा. भिंती साधारण उत्तर-दक्षिण आणि पूर्व-पश्चिम असाव्यात असे ग्रंथांना हवे आहे, आणि त्यात किती अंशांची सूट चालते हे ते सांगत नाहीत. शहरातल्या अनेक इमारती त्याऐवजी रस्त्याच्या रेषेनुसार बांधलेल्या असतात; अशा फिरलेल्या इमारतीवर ग्रंथ कोणताही उपाय सांगत नाहीत, आणि ते घाबरण्याचे कारण नाही.
- प्लॉटचा किंवा घराच्या आराखड्याचा आकार पाहा. एखादा कोपरा कापलेला आहे का? वास्तुपुरुषाचे डोके ईशान्येला, पाय नैर्ऋत्येला आणि हात आग्नेय व वायव्य दिशांना असतात (गरुड पुराण 1.46.2), त्यामुळे जो भाग कापलेला आहे त्यावरून जुन्या अर्थानुसार कोणता अवयव नाही हे कळते.
- मध्यभाग शोधा. तो स्वच्छ आहे का, आणि खांब किंवा भिंत यांपासून मोकळा ठेवला आहे का?
- आजूबाजूला पाहा. घर फक्त एकाच बाजूने वाढवले आहे का? त्याच्याजवळ कोणती झाडे आहेत, आणि कोणत्या बाजूला?
पुरलेली वस्तू हा एकमेव दोष डोळ्यांना दिसत नाही. बृहत्संहिता तो विधी चालू असताना दिसणाऱ्या संकेतांवरून शोधते (53.59), आणि विश्वकर्मा प्रकाश आधीपासून तिथे राहणाऱ्या कुटुंबातील संकेतांवरूनही, जसे सततची भांडणे (12.27-32). पुरलेल्या वस्तू आणि अशुभ शकुन सोडले तर, ग्रंथांची सुरुवात इमारतीपासून होते, कुटुंबाच्या पैशांच्या चिंता किंवा आजारपणापासून नाही. ग्रंथांप्रमाणेच या तपासण्याही स्वतःच्या प्लॉटवर उभे असलेले घर गृहीत धरतात; फ्लॅटसाठी पाहा फ्लॅट आणि भाड्याच्या घरांसाठी वास्तू.
जुने ग्रंथ ज्याला दोष म्हणत नाहीत
आज वास्तुदोष म्हणून जे सांगितले जाते त्यातले बरेचसे वरच्या कोणत्याही ग्रंथात नाही, तसेच अग्नी पुराण, गरुड पुराण किंवा धर्मग्रंथांतही नाही; तेही आम्ही तपासले.
| आज दोष म्हणून सांगितले जाते | जुने ग्रंथ काय म्हणतात |
|---|---|
| ईशान्येला शौचालय | आज आपण बांधतो तसे घराला जोडलेले शौचालय कोणताही ग्रंथ चर्चेत घेत नाही. धर्मग्रंथ माणसाला घरापासून दूर जायला सांगतात (आपस्तंब धर्मसूत्र 1.11.31.2); नंतरचे दोन वास्तुग्रंथ शौचालयाला नैर्ऋत्येच्या बाजूला जागा देतात: मयमत बाहेरच्या वेगळ्या इमारतीत (26.214), विश्वकर्मा प्रकाश दक्षिण आणि नैर्ऋत्य यांच्या दरम्यान (2.96). |
| प्रत्येक दिशेसाठी भिंतीचे रंग | आढळत नाही. घराच्या जागेसाठी रंगाचा एकमेव नियम म्हणजे तिथल्या मातीचा रंग (बृहत्संहिता 53.96). |
| पलंगासमोर किंवा दारासमोर आरसा | आढळत नाही. |
| नैर्ऋत्येला जिना, विषम संख्येच्या पायऱ्या | आढळत नाही. समरांगण सूत्रधार मात्र दारे आणि जिने घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने वळावेत असे सांगतो (39.46). |
| नैर्ऋत्येला जड फर्निचर | आढळत नाही. बृहत्संहिता घरातले सामान नैर्ऋत्येला ठेवते (53.118): ती साठवणीची जागा आहे, वजनाचा नियम नाही. |
| नैर्ऋत्येला मुख्य शयनगृह | आढळत नाही. अग्नी पुराण शयनगृह दक्षिणेला ठेवते (106.18). |
आजच्या याद्यांमध्येही एकमत नाही. दोन मोठ्या प्रॉपर्टी वेबसाइट्स म्हणतात की शौचालय ईशान्येला कधीच नसावे; एका पेंट कंपनीची घर-सजावटीची वेबसाइट मात्र म्हणते की ईशान्येचा "विचारही केला जाऊ शकतो".
तुमच्या घरात दोष असेल तर
ग्रंथ जे उपाय सांगतात ते मोजकेच आहेत: पुरलेली वस्तू काढून टाकणे, ग्रंथांनी सावध केलेली झाडे तोडता येत नसतील तर त्यांच्यामध्ये चांगली झाडे लावणे, अडथळे अंतरावर ठेवणे, बिघडलेल्या भागासाठी विधी, आणि वास्तुपूजा. आम्ही तपासलेल्या कोणत्याही ग्रंथात, केवळ "चुकीच्या" जागी असलेले दार किंवा खोली दुरुस्त करण्याचा उपाय नाही. प्रत्येक उपाय, आणि पिरॅमिड व मिठाच्या वाट्या कुठून आल्या, हे सगळे आमच्या वास्तुदोष उपाय या मार्गदर्शक लेखात आहे. घरात एखादा बदल झाल्यावर किंवा एखादी चिंता वाटल्यावर कुटुंबाला घराची शांती करायची असेल, तर पुरोहित जो विधी करतात तो म्हणजे वास्तुशांती होम.
आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.