ਵਾਸਤੂ ਪੁਰਸ਼ ਮੰਡਲ: 81 ਖ਼ਾਨੇ ਅਤੇ 45 ਦੇਵਤੇ
ਵਾਸਤੂ ਪੁਰਸ਼ ਮੰਡਲ ਉਹ ਜਾਲ ਹੈ ਜੋ ਵਾਸਤੂ ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਉਂਦਾ ਹੈ: 81 ਖ਼ਾਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ 45 ਦੇਵਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਸਤੂ ਪੁਰਸ਼, ਜੋ ਮੂਧੇ ਮੂੰਹ ਲੇਟੇ ਹਨ, ਸਿਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਰਣਨ ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਵਰਾਹਮਿਹਿਰ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਇ 53, ਸ਼ਲੋਕ 42 ਤੋਂ 50 ਵਿੱਚ। ਹੇਠਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਨਾ-ਦਰ-ਖ਼ਾਨਾ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰ ਗੱਲ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿੱਥੇ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਵਾਸਤੂ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੇਖੋ।

ਵਾਸਤੂ ਪੁਰਸ਼ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ
ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ ਇਹ ਕਥਾ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੇ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮੂਧੇ ਮੂੰਹ ਲਿਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਸੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਫੜਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸਤੂ ਪੁਰਸ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਰੀਰ ਜੋ ਆਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ (53.2-3)। ਗ੍ਰੰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਉਹ ਜਨਮਿਆ ਕਿਵੇਂ।
ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ (252.5-19) ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਅੰਧਕ ਦੈਂਤ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਡਿੱਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਉੱਠਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕਦਾ ਹੋਇਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ, ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਬ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਦਬਾਇਆ ਸੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸਤੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (252.14)। ਮੂਧੇ ਮੂੰਹ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵੇਗਾ ਕਿਵੇਂ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭੇਟ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਭੇਟ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਭੇਟਾਂ ਵੀ ਜੋ ਯੱਗਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ (252.15-18)। ਗ੍ਰੰਥ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਵਾਸਤੂ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (252.19)।
ਘਰ ਲਈ 81 ਖ਼ਾਨੇ, ਮੰਦਰ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 64
ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਦਸ ਲਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਦਸ ਲਕੀਰਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ 81 ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ (ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ 53.42)। ਇਹ ਘਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸਮਰਾਂਗਣ ਸੂਤਰਧਾਰ 81 ਖ਼ਾਨੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (13.3-5), ਅਤੇ ਮਾਨਸਾਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ (XXXVI.14)।
ਮੰਦਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤੇ ਗ੍ਰੰਥ 64 ਖ਼ਾਨੇ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ 64 ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਾਲਾ ਜਾਲ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ (53.55-56), ਅਤੇ ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ 64 ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਾਸਤੂ ਪ੍ਰਾਸਾਦ, ਯਾਨੀ ਮੰਦਰ ਲਈ ਹੈ (253.47)। ਹਰ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਵੰਡਦਾ: ਸਮਰਾਂਗਣ ਸੂਤਰਧਾਰ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ 100 ਖ਼ਾਨੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਮਯਮਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਉਸਾਰੀ ਲਈ 64 ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਾਲਾ ਜਾਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (7.30-32), ਭਾਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ 81 ਵਾਲੇ ਜਾਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ 32 ਸੰਭਵ ਚਿੱਤਰ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਖ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1,024 ਤੱਕ (7.2-21), ਪਰ ਇਹ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾਰ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ 64 ਅਤੇ 81 ਵਾਲੇ ਜਾਲ ਦਾ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਅਧਿਆਇ 53 ਆਪ ਪੜ੍ਹੋ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨੀ: ਐਨ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਅਈਅਰ ਦਾ 1884 ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗ਼ਲਤ ਹੈ (53.43 ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਾਲੇ ਖ਼ਾਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ), ਇਸ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਐਮ. ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭੱਟ ਦੇ 1981 ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।
ਕੌਣ ਕਿੱਥੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ: 45 ਦੇਵਤੇ
ਜਾਲ ਉੱਤੇ ਪੰਤਾਲੀ ਦੇਵਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, 32 ਬਾਹਰਲੇ ਘੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਤੇ 13 ਅੰਦਰ (53.42)। ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਨੌਂ ਖ਼ਾਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਨ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਰਯਮਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਿਵਸਵਾਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਿਥਵੀਧਰ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਿਰਛੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹਨ ਆਪਵਤਸ (ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ), ਸਵਿਤਾ (ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ), ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਇੰਦਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ "ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ" ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ) ਅਤੇ ਰਾਜਯਕਸ਼ਮਾ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ)। ਚਾਰ ਅੰਦਰਲੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਆਪ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਜਯ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਬੈਠੇ ਹਨ (53.46-48)।
ਖ਼ਾਨੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਵੰਡੇ ਗਏ (53.49-50)। ਵੀਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਖ਼ਾਨਾ ਹੈ: ਚਾਰ ਬਾਹਰਲੇ ਕੋਨੇ, ਉਹਨਾਂ ਕੋਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਅੱਠ ਖ਼ਾਨੇ, ਅਤੇ ਤਿਰਛੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਅੰਦਰਲੇ ਦੇਵਤੇ। ਹੋਰ ਵੀਹ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਦੋ-ਦੋ ਖ਼ਾਨੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਖ਼ਾਨਾ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਰਯਮਾ, ਵਿਵਸਵਾਨ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀਧਰ ਕੋਲ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਨੌਂ: 20 + 40 + 12 + 9 = 81। ਮਯਮਤ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡਦਾ ਹੈ: ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਛੇ-ਛੇ ਖ਼ਾਨੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਕੋਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ, ਅਤੇ ਹਰ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਇੱਕ (7.58)।
ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਹਰਲੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਕੰਧ-ਦਰ-ਕੰਧ ਗਿਣਦਾ ਹੈ: ਪੂਰਬੀ ਕੰਧ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਨੇ ਤੋਂ, ਦੱਖਣੀ ਕੰਧ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਨੇ ਤੋਂ, ਪੱਛਮੀ ਕੰਧ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਧ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਕੋਨੇ ਤੋਂ। ਹਰ ਕੰਧ ਦਾ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਵਾਲਾ ਕੋਨਾ ਅਗਲੀ ਕੰਧ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (53.72-75 ਉੱਤੇ ਭੱਟ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ)।
| ਕੰਧ | ਇਸ ਦੇ ਅੱਠ ਦੇਵਤੇ, ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ |
|---|---|
| ਪੂਰਬ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਨੇ ਤੋਂ | ਸ਼ਿਖੀ, ਪਰਜਨਯ, ਜਯੰਤ, ਇੰਦਰ, ਸੂਰਯ, ਸਤਯ, ਭ੍ਰਿਸ਼, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ |
| ਦੱਖਣ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਨੇ ਤੋਂ | ਅਨਿਲ, ਪੂਸ਼ਾ, ਵਿਤਥ, ਬ੍ਰਿਹਤਕਸ਼ਤ, ਯਮ, ਗੰਧਰਵ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ, ਮ੍ਰਿਗ |
| ਪੱਛਮ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਕੋਨੇ ਤੋਂ | ਪਿਤ੍ਰੀ, ਦੌਵਾਰਿਕ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਕੁਸੁਮਦੰਤ, ਵਰੁਣ, ਅਸੁਰ, ਸ਼ੋਸ਼, ਪਾਪਯਕਸ਼ਮਾ |
| ਉੱਤਰ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਕੋਨੇ ਤੋਂ | ਰੋਗ, ਅਹਿ, ਮੁਖਯ, ਭੱਲਾਟ, ਸੋਮ, ਭੁਜੰਗ, ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ |
ਕੁਝ ਨਾਮ ਬਦਲਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਿਹਤਕਸ਼ਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਕਸ਼ਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਯਮਤ ਇਸੇ ਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖੀ ਨੂੰ ਬਿਠਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਕਲਗੀ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਅਗਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਾਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਨਿਲ, ਯਾਨੀ ਪੌਣ ਨੂੰ (53.43; ਇੱਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਅਨਲ, ਯਾਨੀ ਅਗਨੀ ਪਾਠ ਹੈ)। ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਸ਼ਿਖੀ ਨੂੰ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਯਮਤ ਵਰਗੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ (7.33-38)। ਸਾਡਾ ਚਿੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ ਵਾਲੇ ਨਾਮ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪਰਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਹਨਾਂ 32 ਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਹੈ (53.71-75); ਸਾਡੀ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਾਰੇ ਗਾਈਡ ਦੇਖੋ।
ਵਾਸਤੂ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੇਟੇ ਹਨ
ਉਹ ਮੂਧੇ ਮੂੰਹ ਲੇਟੇ ਹਨ, ਸਿਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ (ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ 53.51) ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਤ੍ਰੀ, ਯਾਨੀ ਪਿਤਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜੀ ਬੈਠੇ ਹਨ (53.54)। ਸਮਰਾਂਗਣ ਸੂਤਰਧਾਰ (14.2) ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (5.2-3) ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਿਟਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਾਨਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਅਰਯਮਾ ਦੇ ਖ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲੇਟੇ ਹਨ (VII.255)। ਮਯਮਤ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ: ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ (7.49), ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਬਰੂਨੋ ਡੇਗਨਸ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਅਕਸਰ ਸਿਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਹਰ ਦੇਵਤਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਉਹੀ ਹਿੱਸਾ ਫੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਦਬਾਇਆ ਸੀ (53.51-54)। ਸ਼ਲੋਕ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਉਸੇ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ:
| ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ | ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ | ਜਾਲ ਉੱਤੇ ਥਾਂ |
|---|---|---|
| ਸਿਰ | ਸ਼ਿਖੀ | ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਨਾ |
| ਛਾਤੀ | ਅਰਯਮਾ | ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ |
| ਦਿਲ | ਬ੍ਰਹਮਾ | ਵਿਚਕਾਰ |
| ਢਿੱਡ | ਵਿਵਸਵਾਨ | ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ |
| ਸੱਜਾ ਹੱਥ | ਸਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰ | ਅੰਦਰਲਾ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ |
| ਪੈਰ | ਪਿਤ੍ਰੀ | ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਕੋਨਾ |
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਰਖਵਾਲੇ (ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ) ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸੂਚੀ ਹੈ; ਸਾਡੀ ਵਾਸਤੂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗਾਈਡ ਦੇਖੋ।
ਮਰਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਸਥਾਨ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਲ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਬਿੰਦੂ, ਉਹ ਮਰਮ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਵਾਸਤੂ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਬਿੰਦੂ (ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ 53.57)। ਜਦੋਂ ਘਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਉਲੀਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਥੰਮ੍ਹ, ਕਿੱਲ ਜਾਂ ਖੂੰਟੀ ਨਹੀਂ ਗੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਅਪਵਿੱਤਰ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਦੱਬਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ ਸੱਟ ਮਾਲਕ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉਸੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ (53.58)। ਮਰਮ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਜਾਲ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੂ ਹਨ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਘਰ ਆਪਣੇ ਪਲਾਟ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰਾ ਉਲੀਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਯਮ ਉਸ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਘਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ।
ਛੇ ਲਕੀਰਾਂ, ਦੋ ਤਿਰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ, ਨੌਂ ਬਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਕੱਟਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿਮਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਨ (53.63-64)। ਸਮਰਾਂਗਣ ਸੂਤਰਧਾਰ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਛੇ ਮਹਾਂ-ਮਰਮ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਮੂੰਹ, ਦਿਲ, ਧੁੰਨੀ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਛਾਤੀਆਂ (13.7)। ਮਯਮਤ ਇਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਘਰ ਦੇ "ਅੰਗਾਂ" ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦਿਓ (7.55-56)।
ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਥਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਸਥਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਮਾਲਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਥਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੇ (53.66), ਅਤੇ ਸ਼ਲੋਕ ਆਪ ਹੀ ਜੂਠੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਉਸ ਗੰਦਗੀ ਵਜੋਂ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਉਸਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਯਮਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਖ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ (26.2), ਅਤੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੂੰ ਵਿਹੜਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਮੰਡਪ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (27.20-26), ਅਤੇ ਮਾਨਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਲੇ ਖ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹਰ ਖ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (XXXVI.15)। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਘਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਥੰਮ੍ਹ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਵੇਧ, ਯਾਨੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਣਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੰਧ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ (7.108-110)।
ਫ਼ਲੈਟ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹ ਬਿਲਡਰ ਨੇ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਾਰੀ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਿਯਮ ਉਸਾਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ ਆਪ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ਘਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖੋ, ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਨਾ ਭਰੋ।
ਮੰਡਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਮੰਡਲ ਸਿਰਫ਼ ਘਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਪੂਜਾ ਲਈ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ 81 ਖ਼ਾਨੇ ਬਣਾ ਕੇ 45 ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਵਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ (253.19-23)। ਇਹ ਵਾਸਤੂ ਯੱਗ ਦੇ ਪੰਜ ਮੌਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਮਿਣਤੀ ਦੀ ਡੋਰੀ ਪਾਉਣਾ, ਥੰਮ੍ਹ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਚੁਗਾਠ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨਾ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ (256.10-11)। ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ (53.99; ਅੱਜ ਦੀ ਭੂਮੀ ਪੂਜਾ), ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ (53.125)।
ਅੱਜ ਉਹੀ ਪੂਜਾ ਵਾਸਤੂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ: ਵਾਸਤੂ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਬਣਾਏ ਮੰਡਲ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਵਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹੋ। ਸਾਡੀ ਵਾਸਤੂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਗਾਈਡ ਹਵਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਗਾਈਡ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਰਸਮ ਬਾਰੇ।
ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਂਚਦੇ ਹਾਂ: ਸਾਡੀਆਂ ਗਾਈਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹੂਰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛਾਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚਾਂਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਗੱਲਾਂ - ਸਮੱਗਰੀ, ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਦੱਖਣਾ - Purohit.app 'ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਅਸਲ ਬੁਕਿੰਗਾਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਤੁਹਾਡੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੀ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਾਡੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਾਈਡ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੰਨੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸਹੀ ਮੰਨੋ।