वास्तुपुरुष मंडल आकृती: 81 चौकोन आणि 45 देवता
वास्तुपुरुष मंडल म्हणजे वास्तुशास्त्रात घराच्या जागेवर आखली जाणारी चौकोनांची जाळी: 81 चौकोन, त्यांवर बसलेल्या 45 देवता, आणि त्यांच्या खाली पालथा झोपलेला वास्तुपुरुष. त्याचे मस्तक ईशान्येला आणि पाय नैऋत्येला असतात. याचे मूळ वर्णन वराहमिहिरांच्या सहाव्या शतकातील बृहत्संहिता ग्रंथात, अध्याय 53 मधील श्लोक 42 ते 50 मध्ये येते. खाली ते एकेका चौकोनानुसार दिले आहे: प्रत्येक मुद्द्यासाठी श्लोक, आणि नंतरचे ग्रंथ कुठे वेगळे सांगतात तेही. हे ग्रंथ एकमेकांशी कसे जोडलेले आहेत हे पाहण्यासाठी वास्तुशास्त्राची ओळख हा लेख वाचा.

वास्तुपुरुषाचा उगम
बृहत्संहिता ही कथा दोन श्लोकांत सांगते. एक प्राणी प्रकट झाला, ज्याच्या शरीराने पृथ्वी आणि आकाश झाकून टाकले. देवांनी त्याला पकडून पालथे पाडले, आणि ज्या देवाने शरीराचा जो भाग धरला होता तो त्याच भागावर राहिला. ब्रह्मदेवांनी त्याला वास्तुपुरुष केले, स्वतः देवांनीच बनलेले शरीर (53.2-3). तो कसा जन्मला हे ग्रंथ सांगत नाही.
पूर्ण कथा मत्स्य पुराणात आहे (252.5-19). शिव अंधक दैत्याशी लढत असताना त्यांच्या कपाळावरून घाम गळला आणि त्यातून एक भयंकर प्राणी उत्पन्न झाला. त्याने तप केले, त्याला वर मिळाला, त्याने तिन्ही लोक खाऊन टाकण्याची मागणी केली, आणि तो पृथ्वी व आकाश व्यापत पृथ्वीवर कोसळला. देव, ब्रह्मा आणि शिव, इतकेच नव्हे तर असुरांनीही त्याला सर्व बाजूंनी दाबून धरले; ज्याने जिथे दाबले तो तिथेच राहिला.
सर्व देव त्याच्यावर वास करतात म्हणून त्याला वास्तु म्हणतात (252.14). पालथा धरून ठेवलेल्या अवस्थेत त्याने विचारले की मी जगायचे कसे, आणि देवांनी त्याला त्याचे अन्न ठरवून दिले. त्यात रोजच्या वैश्वदेवाच्या शेवटी जागेच्या मध्यभागी दिला जाणारा नैवेद्य, आणि यज्ञ व उत्सवांच्या सुरुवातीला दिले जाणारे इतर नैवेद्य यांचा समावेश आहे (252.15-18). ग्रंथ सांगतो की तेव्हापासून शांतीसाठी वास्तुयज्ञ केला जातो (252.19).
घरासाठी 81 चौकोन, मंदिरासाठी साधारणपणे 64
पूर्व-पश्चिम दहा रेषा आणि उत्तर-दक्षिण दहा रेषा काढल्या की जागेचे 81 चौकोन होतात (बृहत्संहिता 53.42). ही घरांसाठीची जाळी आहे. राजा भोज यांच्या नावावर असलेला समरांगण सूत्रधार हा ग्रंथ 81 चौकोन घरांसाठी आणि राजवाड्यांसाठी सांगतो (13.3-5), आणि मानसार ते निवासाच्या लांबी-रुंदीत आखून दाखवतो (XXXVI.14).
मंदिरांसाठी बहुतेक ग्रंथ 64 चौकोन वापरतात. बृहत्संहिता पर्याय म्हणून 64 चौकोनांची जाळी देते (53.55-56), आणि मत्स्य पुराण स्पष्ट सांगते की 64 चौकोनांची वास्तु प्रासादासाठी, म्हणजे मंदिरासाठी आहे (253.47). सगळे ग्रंथ अशी विभागणी करत नाहीत: समरांगण सूत्रधार मंदिरांना 100 चौकोन देतो, आणि दक्षिण भारतीय ग्रंथ मयमत सांगतो की सर्व बांधकामांसाठी 64 चौकोनांचीच जाळी वापरावी (7.30-32), तरीही घराचे दरवाजे तो 81 चौकोनांवरच ठरवतो. त्यात 32 संभाव्य आकृत्या दिल्या आहेत, एका चौकोनापासून 1,024 चौकोनांपर्यंत (7.2-21), पण मयमत आणि मानसार हे दोघे फक्त 64 आणि 81 यांचेच पूर्ण वर्णन करतात.
तुम्ही स्वतः अध्याय 53 वाचणार असाल, तर एक सावधगिरी: एन. चिदंबरम अय्यर यांचे 1884 चे इंग्रजी भाषांतर डझनभराहून अधिक ठिकाणी चुकलेले आहे (53.43 मध्ये ते वायव्य आणि नैऋत्य कोपऱ्यांचे चौकोन अदलाबदल करते). म्हणून जिथे ते संस्कृत मूळापेक्षा वेगळे आहे तिथे आम्ही एम. रामकृष्ण भट यांचे 1981 चे भाषांतर प्रमाण मानतो.
कोण कुठे बसते: 45 देवता
पंचेचाळीस देवता या जाळीवर बसतात: बाहेरच्या रांगेत 32 आणि आत 13 (53.42). ब्रह्मा मधले नऊ चौकोन व्यापतात. त्यांच्या चारही बाजूंना पूर्वेला अर्यमा, दक्षिणेला विवस्वान, पश्चिमेला मित्र आणि उत्तरेला पृथ्वीधर असतात. त्यांच्या भोवतीच्या कर्णरेषांवर आपवत्स (ईशान्य), सविता (आग्नेय), ग्रंथ ज्याला "देवांचा अधिपती" म्हणतो असा दुसरा इंद्र (नैऋत्य) आणि राजयक्ष्मा (वायव्य) बसतात. आतल्या चार कोपऱ्यांत, याच क्रमाने, आप, सावित्र, जय आणि रुद्र बसतात (53.46-48).
चौकोन सगळ्यांना सारखे वाटलेले नाहीत (53.49-50). वीस देवतांना प्रत्येकी एक चौकोन मिळतो: बाहेरचे चार कोपरे, त्या कोपऱ्यांलगतचे आठ चौकोन, आणि कर्णरेषांवरील व आतल्या कोपऱ्यांतील आठ आतल्या देवता. बाहेरच्या आणखी वीस देवतांना प्रत्येकी दोन चौकोन मिळतात, जे एक चौकोन आतपर्यंत जातात. अर्यमा, विवस्वान, मित्र आणि पृथ्वीधर यांना प्रत्येकी तीन, आणि ब्रह्मांना नऊ: 20 + 40 + 12 + 9 = 81. मयमत ही वाटणी वेगळ्या प्रकारे करतो: ब्रह्मांभोवतीच्या चार देवतांना प्रत्येकी सहा चौकोन, आतल्या कोपऱ्यांतील आठ देवतांना प्रत्येकी दोन, आणि बाहेरच्या प्रत्येक देवतेला एक (7.58).
ग्रंथ बाहेरची रांग एकेका भिंतीनुसार मोजतो: पूर्वेची भिंत ईशान्य कोपऱ्यापासून, दक्षिणेची आग्नेय कोपऱ्यापासून, पश्चिमेची नैऋत्य कोपऱ्यापासून आणि उत्तरेची वायव्य कोपऱ्यापासून. प्रत्येक भिंतीचा पलीकडचा कोपरा पुढच्या भिंतीचा मानला जातो (53.72-75 वरील भट यांची टीप).
| भिंत | त्या भिंतीवरील आठ देवता, ग्रंथातील क्रमाने |
|---|---|
| पूर्व, ईशान्य कोपऱ्यापासून | शिखी, पर्जन्य, जयंत, इंद्र, सूर्य, सत्य, भृश, अंतरिक्ष |
| दक्षिण, आग्नेय कोपऱ्यापासून | अनिल, पूषा, वितथ, बृहत्क्षत, यम, गंधर्व, भृंगराज, मृग |
| पश्चिम, नैऋत्य कोपऱ्यापासून | पितृ, दौवारिक, सुग्रीव, कुसुमदंत, वरुण, असुर, शोष, पापयक्ष्मा |
| उत्तर, वायव्य कोपऱ्यापासून | रोग, अहि, मुख्य, भल्लाट, सोम, भुजग, अदिति, दिति |
काही नावे बदलतात: बृहत्क्षताला गृहक्षत असेही म्हणतात, आणि मयमत त्याच चौकोनाला राक्षस म्हणतो. कोपऱ्यांविषयी एक टीप हवी. बृहत्संहिता ईशान्येला शिखी, म्हणजे शिखाधारी, हे अग्नीचे एक नाव, आणि आग्नेयेला अनिल, म्हणजे वायू, यांना बसवते (53.43; एका हस्तलिखितात अनल, म्हणजे अग्नी, असा पाठ आहे). मत्स्य पुराणही शिखीच ठेवते, पण मयमतासारखे नंतरचे ग्रंथ ईशान्येला ईश आणि आग्नेयेला अग्नी ठेवतात (7.33-38). आमच्या आकृतीत बृहत्संहितेचीच नावे ठेवली आहेत. मुख्य दरवाजा या 32 चौकोनांपैकी कोणत्या चौकोनावर येतो यावरूनही ग्रंथ त्याचे शुभाशुभ सांगतो (53.71-75); आमचा मुख्य दरवाजाविषयीचा लेख पाहा.
वास्तुपुरुषाची स्थिती: तो जागेवर कसा झोपलेला असतो
तो पालथा झोपलेला असतो, मस्तक ईशान्येला (बृहत्संहिता 53.51) आणि पाय नैऋत्येला, जिथे पितृ, म्हणजे पितर, ते धरून ठेवतात (53.54). समरांगण सूत्रधार (14.2) आणि विश्वकर्मा प्रकाश (5.2-3) हेही त्याला ईशान्येच्या दिशेने झोपवतात, आणि मानसार त्याचे मस्तक अर्यमाच्या चौकोनावर ठेवतो, पण तो ईशान्येच्या दिशेने झोपलेला आहे असे सांगतो (VII.255). मयमत याला अपवाद आहे: तो त्याचे मस्तक पूर्वेला ठेवतो (7.49), आणि त्याचे भाषांतरकार ब्रुनो डागेन्स नोंदवतात की इतर ग्रंथ ते अनेकदा ईशान्येला ठेवतात.
प्रत्येक देवता त्याने दाबून धरलेला शरीराचा भाग धरून ठेवते (53.51-54). श्लोक उजव्या बाजूचे भाग सांगतात; डावी बाजू त्याचेच प्रतिबिंब आहे. त्यांपैकी काही:
| शरीराचा भाग | तो धरून ठेवणारी देवता | जाळीवरील जागा |
|---|---|---|
| मस्तक | शिखी | ईशान्य कोपरा |
| छाती | अर्यमा | मध्याच्या पूर्वेला |
| हृदय | ब्रह्मा | मध्यभाग |
| पोट | विवस्वान | मध्याच्या दक्षिणेला |
| उजवा हात | सविता आणि सावित्र | आतला आग्नेय भाग |
| पाय | पितृ | नैऋत्य कोपरा |
दिशांचे आठ रक्षक, म्हणजे दिक्पाल (पूर्वेला इंद्र, आग्नेयेला अग्नी इत्यादी), ही वेगळी यादी आहे; आमचा वास्तूतील दिशांविषयीचा लेख पाहा.
मर्म आणि ब्रह्मस्थान
जाळीच्या लांब रेषा जिथे एकमेकींना छेदतात ते बिंदू, आणि प्रत्येक चौकोनाचा अगदी मध्य, ही मर्मे आहेत, म्हणजे वास्तुपुरुषाच्या शरीरातील प्राणस्थाने (बृहत्संहिता 53.57). घराची आखणी करताना त्यांच्यावर कोणताही खांब, खिळा किंवा खुंटी ठोकू नये आणि तिथे कोणतीही अशुद्ध वस्तू पुरू नये, कारण मर्माला झालेली इजा मालकाच्या शरीराच्या त्याच भागावर येते असे म्हटले आहे (53.58). मर्मे हे जागेच्या जाळीवरील बिंदू आहेत, आणि स्वतःच्या भूखंडावर घराची योजना आखताना ते चिन्हांकित केले जातात; हा नियम घराची योजना आखणाऱ्याला आणि ते बांधणाऱ्याला उद्देशून आहे.
सहा रेषा, म्हणजे दोन कर्णरेषा आणि इतर चार, नऊ बिंदूंवर एकमेकींना छेदतात; त्यांना अतिमर्म म्हणतात, सर्वांत महत्त्वाची प्राणस्थाने (53.63-64). समरांगण सूत्रधार शरीरावरील सहा महामर्मे सांगतो: मुख, हृदय, नाभी, मस्तक आणि दोन्ही स्तन (13.7). मयमताचे सांगणे असे: घराच्या "अंगांनी" त्याच्या अंगांना पीडा देऊ नये (7.55-56).
मध्यभाग, म्हणजे ब्रह्मस्थान, ब्रह्मदेवांचे आहे. त्याविषयी बृहत्संहितेचा नियम स्वच्छतेचा आहे: ज्या मालकाला समृद्धी हवी त्याने ब्रह्मस्थानाची विशेष काळजी घ्यावी आणि ते अस्वच्छ होऊ देऊ नये (53.66). कोणती घाण अभिप्रेत आहे ते सांगताना श्लोक स्वतःच उष्ट्या अन्नाचे नाव घेतो.
नंतरचे शिल्पग्रंथ याहून पुढे जाऊन मुख्य इमारतच मध्यभागापासून दूर ठेवतात. मयमत ब्रह्माच्या चौकोनावर कोणतीही मुख्य इमारत ठेवत नाही (26.2); चौसोपी घराचा मध्यभाग तो अंगण म्हणून मोकळा ठेवतो, आणि तिथे ब्रह्मदेवांच्या वेदीवर फार तर एखादा मंडप (27.20-26). मानसार ब्रह्मदेवांचा चौकोन सोडून इतर प्रत्येक चौकोनावर निवासाची परवानगी देतो (XXXVI.15). विश्वकर्मा प्रकाश घराच्या मध्यभागी असलेल्या खांबाला ब्रह्मवेध, म्हणजे ब्रह्मदेवांना भेदणे, म्हणतो आणि तिथे भिंतही निषिद्ध सांगतो (7.108-110).
फ्लॅटमध्ये भिंती आणि खांब बिल्डरने ठरवलेले असतात, आणि मध्यभागी बांधकाम न करण्याचा नियम बांधणाऱ्याला उद्देशून होता. तुमच्या हातात आहे ती बृहत्संहितेची स्वतःचीच विनंती: घराचा मध्यभाग स्वच्छ आणि मोकळा ठेवा.
मंडलाची पूजा का केली जाते
मंडल केवळ घराची योजना आखण्यासाठी नव्हे, तर पूजेसाठीही काढले जाते. मत्स्य पुराणात 81 चौकोन काढून 45 देवतांची हविर्द्रव्याने पूजा करायला सांगितले आहे, ईशान्य कोपऱ्यापासून सुरुवात करून (253.19-23). वास्तुयज्ञासाठी ते पाच प्रसंग सांगते: मापाची दोरी टाकताना, खांब उभारताना, दरवाजाची चौकट उभारताना, घरात प्रवेश करताना आणि जागेची शांती करताना (256.10-11). बृहत्संहिता बांधकाम सुरू होण्यापूर्वी देवतांची पूजा सांगते (53.99; आजचे भूमिपूजन) आणि घरातील मंडळी प्रवेश करण्यापूर्वी पुन्हा एकदा (53.125).
आज ही पूजा म्हणजे वास्तुशांती: वास्तुपुरुष आणि मंडलातील देवतांचे आवाहन केले जाते, अधिक विस्तृत विधीत जमिनीवर मांडलेल्या मंडलावर, आणि त्यानंतर होम होतो. ती पूर्ण गृहप्रवेशाचा भाग असते, आणि बांधकामाच्या कामानंतर किंवा आधीपासून राहत असलेल्या घरात स्वतंत्रपणेही केली जाते. आमचा वास्तुशांती मार्गदर्शक लेख होम समजावून सांगतो, आणि गृहप्रवेश मार्गदर्शक लेख त्याभोवतीचा प्रवेश विधी.
आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.