दक्षिणमुखी घराचे वास्तु: शुभ की अशुभ?
कोणताही जुना वास्तुग्रंथ दक्षिणमुखी घराला सरसकट दोषी ठरवत नाही. ग्रंथ त्याहून नेमकी गोष्ट पाहतात: दक्षिण भिंतीवर मुख्य दार नेमके कुठे आहे. बृहत्संहिता, मयमत, मानसार आणि समरांगण सूत्रधार हे चारही ग्रंथ तिथली एक चांगली जागा सांगतात: आग्नेय (दक्षिण-पूर्व) कोपऱ्यापासून मोजल्यावर आठांपैकी चौथी जागा. घरगुती विधींची जुनी नियमपुस्तके असलेली दोन गृह्यसूत्रे तर दक्षिण दाराची थेट प्रशंसा करतात. तुम्ही फ्लॅटमध्ये राहत असाल, तर थोडक्यात उत्तर असे: ग्रंथ फ्लॅटबद्दल काहीच सांगत नाहीत; तरीही काय लागू होते, ते शेवटच्या भागात सांगितले आहे.
ग्रंथ काय पाहतात: दाराची जागा
"दक्षिणमुखी घर" म्हणजे साधारणपणे ज्याचे मुख्य दार दक्षिण भिंतीवर आहे असे घर. वास्तुग्रंथ ही भिंत नऊ समान भागांत विभागतात आणि प्रत्येक भागात एका देवतेची स्थापना करतात. आग्नेय कोपऱ्यापासून मोजले तर 1 ते 8 हे भाग दक्षिण भिंतीचे असतात, आणि नैऋत्य कोपऱ्यावरचा नववा भाग पश्चिम भिंतीत मोजला जातो (बृहत्संहिता 53.72-75, एम. रामकृष्ण भट यांनी समजावल्याप्रमाणे). दार ज्या भागात उघडते, त्या भागाचे फळ त्याला मिळते. घराबाहेर उभे राहून दक्षिण भिंतीकडे तोंड केले, तर मोजणी तुमच्या उजव्या हाताच्या कोपऱ्यापासून सुरू होते. ही मोजणी टप्प्याटप्प्याने कशी करायची, ते आमच्या मुख्य दाराच्या मार्गदर्शक लेखात दाखवले आहे.

दक्षिण भिंत, एकेका जागेनुसार
5 क्रमांकाची जागा, म्हणजे यमाचा भाग, भिंतीच्या अगदी मध्यभागी आहे. दिक्पालांच्या यादीत दक्षिण ही यमाची दिशा आहे, आणि दक्षिण दाराबद्दलची बरीचशी भीती त्याच्याविषयीच असते; तरीही मत्स्य पुराण नेमक्या याच भागातील दाराची प्रशंसा करते (255.8). वास्तुशिल्पाचे ग्रंथ घराचे दार भिंतीच्या अगदी मध्यावर नव्हे, तर मध्याच्या थोडे बाजूला असणे पसंत करतात (मानसार XXXVIII.50-54; समरांगण सूत्रधार 39.48), आणि मध्याच्या लगेच पूर्वेकडील 4 क्रमांकाची जागा निवडतात.
| जागा (आग्नेय कोपऱ्यापासून) | देवता | मुख्य दारासाठी शुभ मानणारे ग्रंथ |
|---|---|---|
| 1 | अनिल | यांपैकी कोणताही ग्रंथ नाही |
| 2 | पूषा | यांपैकी कोणताही ग्रंथ नाही |
| 3 | वितथ | मत्स्य पुराण (255.8) |
| 4 | बृहत्क्षत, यालाच गृहक्षत किंवा राक्षस असेही म्हणतात | बृहत्संहिता (53.73), मयमत (27.132), मानसार (XXXVI.66-67, XXXVIII.20-21), समरांगण सूत्रधार (39.60) |
| 5 | यम (मध्यभाग) | मत्स्य पुराण (255.8) |
| 6 | गंधर्व | समरांगण सूत्रधार (39.60) |
| 7 | भृंगराज | - |
| 8 | मृग | - |
बृहत्संहिता, वराहमिहिरांचा सहाव्या शतकातील ग्रंथ, दक्षिण भिंतीवर एकच शुभ जागा सांगतो: चौथी, बृहत्क्षत. तिथले दार "अन्न, पेय आणि संततीची वृद्धी" करते (53.73, भट यांच्या भाषांतरानुसार). ही जागा मध्याच्या लगेच पूर्वेला आहे. त्याच श्लोकात इतर सात जागांची फळे प्रतिकूल सांगितली आहेत.
वास्तुशिल्पाचे ग्रंथ हीच जागा सांगतात. मयमत हा दक्षिण भारतीय ग्रंथ या भागाला राक्षस म्हणतो, आणि इतर प्रत्येक भिंतीवरील एकेका भागासोबत तो शुभ मुख्य दाराची जागा म्हणून सांगतो (27.132). मानसार घराच्या मुख्य दारासाठीच्या चार भागांमध्ये महेंद्र, पुष्पदंत आणि मुख्य यांच्यासोबत गृहक्षताचे नाव घेतो (XXXVI.66-67), आणि दारांवरील त्याच्या अध्यायातही दक्षिणेकडचे मोठे प्रवेशद्वार तिथेच ठेवले आहे (XXXVIII.20-21).
राजा भोज यांच्या नावे असलेला समरांगण सूत्रधार दक्षिण दारासाठी गृहक्षत ही जागा कल्याणकारी म्हणून सांगतो, आणि मध्याच्या लगेच पश्चिमेकडील गंधर्व या भागालाही मान्यता देतो (39.60). भूखंड आणि घर यांच्या जोड्यांपैकी एका जोडीत तर तो दक्षिणमुखी घराचीही प्रशंसा करतो, जेव्हा त्याच्या आवाराचे प्रवेशद्वार पूर्वेकडे असते: अशा घराच्या मालकाचे धन आणि धान्य वाढते (39.6).
मत्स्य पुराण वेगळी निवड करते. ते तिसरी जागा वितथ आणि अगदी मध्यभागी असलेला यमाचा भाग यांची प्रशंसा करते (255.8). म्हणजे या भिंतीबाबत ग्रंथांमध्ये इतर कोणत्याही भिंतीपेक्षा जास्त मतभेद आहेत: वराहमिहिर दक्षिणेकडील एका जागेला शुभ मानतात, तर मत्स्य पुराण दुसऱ्या दोन जागांची प्रशंसा करते.
अग्नि पुराणात दक्षिण भिंतीसाठी आठ फळांची स्वतंत्र यादी आहे (105.34-38). ते बृहत्संहितेप्रमाणे आग्नेय कोपऱ्यापासून मोजत असेल, तर ते पश्चिमेकडील टोकाला शुभ मानते - शेवटच्या तीन जागांसाठी धन, एखाद्या कलेतील कौशल्य आणि संतती - म्हणजे बृहत्संहितेच्या अगदी उलट. ग्रंथ फक्त एवढेच सांगतो की त्याची मोजणी ईशान्येकडून फिरत जाते; त्यामुळे दक्षिण भिंतीची मोजणी कुठून सुरू होते, हे आमचे वाचन आहे: ते संभाव्य समजा, निश्चित नाही.
गृह्यसूत्रे, म्हणजे घरगुती विधींची वैदिक नियमपुस्तके, जी या सर्व ग्रंथांपेक्षा जुनी आहेत, दक्षिण दाराची थेट प्रशंसा करतात. गोभिल गृह्यसूत्र सांगते की ज्याला कीर्ती किंवा बळ हवे त्याने पूर्वेकडे दार ठेवून घर बांधावे, ज्याला संतती किंवा गुरेढोरे हवी त्याने उत्तरेकडे दार ठेवून, आणि ज्याला हे सगळेच हवे त्याने दक्षिणेकडे दार ठेवून; फक्त पश्चिमेकडचे दार वर्ज्य मानले आहे (4.7.15-18). खादिर गृह्यसूत्र सांगते की दक्षिणेकडे दार असलेल्या घरामुळे "सर्व इच्छा" पूर्ण होतात (4.2.14-15).
दक्षिण दार वर्ज्य असलेला एकमेव आराखडा
बृहत्संहिता चारही बाजूंना दालने असलेल्या (चतुःशाल) घरांचे पाच आराखडे सांगते (53.31-36). त्यांपैकी एक, वर्धमान, यात दक्षिणेकडे दार करू नये: द्वारं तु न दक्षिणं कार्यम् (53.33). ऑनलाइन मिळणारे 1884 चे इंग्रजी भाषांतर याच्या उलट सांगते, की वर्धमानचे प्रवेशद्वार दक्षिणेकडे असते; पण संस्कृत मूळ आणि भट यांचे भाषांतर तसे सांगत नाहीत, आणि मत्स्य पुराणही त्यांच्याशीच सहमत आहे (254.3). इतर आराखड्यांपैकी तीन आराखड्यांमध्ये दक्षिण दार चालते (53.31-35). याच अध्यायात असेही सांगितले आहे की तीन बाजूंना दालने असलेल्या घराचे दक्षिणेकडील दालन नसेल, तर धनहानी होते (53.38).
"दक्षिणमुखी घर वाईट" ही समजूत कुठून आली
या ग्रंथांतून तर नाही. हा सरसकट नियम बृहत्संहितेत नाही, मत्स्य, अग्नि किंवा गरुड पुराणात नाही, गृह्यसूत्रांमध्ये नाही, आणि आम्ही तपासलेल्या वास्तुशिल्पाच्या चार ग्रंथांमध्येही (वरचे तीन आणि विश्वकर्मा प्रकाश) नाही. तो कुठून सुरू झाला, हे आम्हाला सापडले नाही. एवढे मात्र सांगता येते की सल्लागारांच्या हाती असलेले आजचे वास्तु, ज्याला अभ्यासक विभूती चक्रवर्ती (1998) जुन्या वास्तुशास्त्र ग्रंथांपेक्षा वेगळे मानतात, विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात वाढले.
तरीही ही समजूत घट्ट आहे. 2020 मध्ये तेलंगणाने नवे सचिवालय बांधण्यासाठी जुने पाडले, तेव्हा ThePrint ने (31 जुलै 2020) बातमी दिली की सरकारला सल्ला देणाऱ्या वास्तु तज्ज्ञांना जुन्या इमारतीत दोष आढळले होते, आणि त्यांपैकी एक होता तिचे दक्षिणमुखी प्रवेशद्वार. सूत्रांचा हवाला देत त्याच बातमीत असेही म्हटले होते की एन. टी. रामाराव अविभाजित आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री असताना त्यांना याच कारणासाठी दुसरे प्रवेशद्वार वापरायला सांगितले गेले होते. आज काही बांधकाम व्यावसायिक याच्या उलट लिहितात, की दक्षिणमुखी घर "मुळीच अपशकुन नाही". दोन्हींपैकी कोणतीही बाजू एकाही ग्रंथाचा आधार देत नाही.
दक्षिणमुखी घरासाठी उपाय: तुमचे दार शुभ जागी नसेल तर
आम्ही तपासलेला कोणताही ग्रंथ "चुकीच्या" भागातील दारासाठी उपाय सांगत नाही, मग ते दक्षिण भिंतीवर असो वा इतर कोणत्याही भिंतीवर. दक्षिण दाराशी जोडलेला एकमेव विधी नुकसानीसाठी आहे: घर बांधत असताना गृहक्षत जागेवरील दाराच्या चौकटीचे नुकसान झाले, तर समरांगण सूत्रधार यमाची पूजा आणि प्रायश्चित्त सांगतो (42.62-65). तो तुटलेल्या चौकटीबद्दल आहे, दार कुठे आहे याबद्दल नाही. परंपरा जे सांगते, ते तुम्ही कोणत्याही घरात करू शकता:
- मुख्य दाराची रोज पूजा करा, नैवेद्य, अक्षता आणि पाणी अर्पण करून (मत्स्य पुराण 255.19).
- दार नीट बनवलेले ठेवा: जे आपोआप उघडत किंवा बंद होत नाही, अरुंद नाही, आणि घरातले सर्वात सुंदर दार आहे, जलकलश, पाने आणि फळे यांनी सजवलेले (बृहत्संहिता 53.79-82).
- दारासमोरची जागा मोकळी ठेवा. दाराच्या अगदी समोर असलेला रस्ता, झाड, खांब, विहीर किंवा पाण्याचा पाट तेव्हाच दोष मानला जातो, जेव्हा तो उंचीच्या दुप्पट अंतराच्या आत असतो (53.76; मत्स्य पुराण 255.14; विश्वकर्मा प्रकाश घराच्या उंचीच्या दुप्पट असे सांगतो, 7.97-98).
- वास्तुपूजा करून घ्या. मत्स्य पुराण ती गृहप्रवेशाच्या वेळी आणि जागेच्या शांतीसाठी सांगते (256.10-11); आज ती वास्तुशांती म्हणून केली जाते.
दक्षिण दारासाठी विकले जाणारे उपाय - पिरॅमिड, तांब्याची यंत्रे, घोड्याचे नाल, बहिर्गोल आरसे - यांपैकी कोणत्याही ग्रंथात नाहीत. पिरॅमिड पाश्चात्त्य "पिरॅमिड पॉवर" चळवळीतून आला, जी 1930 च्या दशकात सुरू झाली आणि 1970 च्या दशकात लोकप्रिय झाली; घोड्याचा नाल युरोपातील लोकसमजुतीतून, आणि बहिर्गोल आरसा चिनी परंपरेतून आला. त्यांचा माग आम्ही वास्तुदोष उपाय या लेखात घेतला आहे. बृहत्संहिता स्वतःच माणसाच्या मनाला जागा देते: ज्याचे मन जिथे प्रसन्न होते, ती कोणतीही जागा त्याच्यासाठी शुभ आहे (53.95).
दक्षिणमुखी फ्लॅट
फ्लॅटच्या बाबतीत "दक्षिणमुखी" हा शब्द अनेकदा इमारतीसाठी वापरला जातो, तुमच्या स्वतःच्या दारासाठी नव्हे; तुमचे दार कोणत्याही दिशेकडे असलेल्या कॉरिडॉरमध्ये उघडू शकते. ग्रंथ स्वतंत्र भूखंडावरील घरासाठी लिहिले गेले आणि ते फ्लॅटबद्दल काहीच सांगत नाहीत. इमारतीचे प्रवेशद्वार धरायचे की फोनच्या कंपासने पाहिलेले फ्लॅटचे दार, यावर आजच्या वास्तु जाणकारांमध्ये एकमत नाही, आणि सर्वमान्य अशी कोणतीही पद्धत नाही. शास्त्रीय नियम बाहेरच्या भिंतीतील दाराच्या जागेविषयी आहे, आणि तो फ्लॅटला क्वचितच लागू पडतो; जे लागू पडते ते म्हणजे स्वतः दार, सुस्थितीत, मोकळे आणि पूजलेले ठेवलेले. पाहा फ्लॅट आणि भाड्याच्या घरासाठी वास्तु.
आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.