पूजा आणि संस्कार12 नोव्हेंबर 2026

अंतिम संस्कार आणि त्यानंतरचे दिवस: सोपे मार्गदर्शन

अंतिम संस्कारअस्थिविसर्जनदशक्रियासपिंडीकरणतेराव्याचा विधीantim sanskar in marathi

अंतिम संस्कार, म्हणजे शेवटचे संस्कार, ज्यांना शास्त्रग्रंथांत अंत्येष्टी म्हणतात, हा जीवनातील शेवटचा संस्कार आहे. यात देह पंचमहाभूतांना परत केला जातो आणि मंत्र व अग्नीच्या साक्षीने दिवंगत व्यक्तीला पुढच्या प्रवासाला मार्गस्थ केले जाते. जवळची व्यक्ती गेल्यानंतरच्या पहिल्या काही तासांत तुम्ही हे वाचत असाल, तर हे मार्गदर्शन तुमच्यासाठीच लिहिले आहे. पुढच्या दोन आठवड्यांत काय काय होते ते यात साध्या शब्दांत आणि क्रमाने सांगितले आहे: अग्निसंस्कार, अस्थिविसर्जन, दहाव्या ते तेराव्या दिवसांचे विधी आणि पहिले श्राद्ध. पुरोहित कोणती जबाबदारी सांभाळतात आणि घरच्यांना कोणत्या थोड्याफार गोष्टींची व्यवस्था करावी लागते, हेही यात आहे. यासाठी आधीची कोणतीही माहिती असण्याची गरज नाही. प्रत्येक टप्प्यावर पुरोहित मार्गदर्शन करतात, आणि हे सगळे पहिल्यांदाच करत असणे अगदी स्वाभाविक आहे.

पहिला दिवस: अंतिम संस्कार

अग्निसंस्कार साधारणपणे शक्य तितक्या लवकर केला जातो; बहुतेक वेळा त्याच दिवशी किंवा दुसऱ्या दिवशी सकाळी. एक व्यक्ती पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाखाली विधी करते. तिला कर्ता म्हणतात; परंपरेनुसार हा थोरला मुलगा असतो, पण प्रत्यक्षात जो जवळचा नातेवाईक ही जबाबदारी घेईल तो कर्ता होतो. घाटावर किंवा स्मशानभूमीत विधींचा क्रम छोटा आणि शांत असतो: देहाला घरी किंवा स्मशानभूमीतच स्नान घालून वस्त्र घातले जाते, घराण्याच्या परंपरेनुसार डोके दक्षिणेकडे किंवा उत्तरेकडे करून ठेवले जाते (याबाबत घरोघरी वेगळी प्रथा असते), आणि साधे अर्पण केले जाते. स्मशानात कर्ता देहाला प्रदक्षिणा घालतो आणि अनेक परंपरांमध्ये पुरोहित मंत्र म्हणत असताना तो स्वतः चितेला अग्नी देतो (मुखाग्नी); विद्युत दाहिनीत त्याऐवजी देह भट्टीत दिला जातो. विद्युत आणि गॅस दाहिनी पूर्णपणे मान्य आहेत; मंत्र आणि कर्त्याची भूमिका तीच राहते.

या दिवशी घरच्यांना जी व्यवस्था करावी लागते ती व्यावहारिक असते, धार्मिक नाही: मृत्यू दाखल्याची कागदपत्रे, स्मशानभूमीतील वेळ, वाहनाची सोय, आणि पांढरे वस्त्र, फुले व हार. बहुतेक स्मशानभूमींमध्ये मूलभूत साहित्य उपलब्ध असते. विधीचे साहित्य पुरोहित स्वतः आणतात किंवा त्याची यादी देतात.

अस्थिविसर्जन

रक्षा आणि अस्थी तिसऱ्या दिवशी, किंवा स्मशानभूमी जेव्हा देईल तेव्हा, गोळा केल्या जातात; याला अस्थिसंचयन म्हणतात. कर्नाटकात तिसऱ्या दिवशीच्या या विधीला हालु तुप्प म्हणतात, कारण त्या दिवशी दूध आणि तूप अर्पण केले जाते. नदीत विसर्जन होईपर्यंत अस्थी आदराने ठेवल्या जातात, परंपरेनुसार घराच्या मुख्य राहत्या जागेत नव्हे. हरिद्वार, काशी किंवा प्रयागराज येथे गंगेत विसर्जन ही शास्त्रीय प्रथा आहे, पण कोणत्याही वाहत्या नदीत किंवा समुद्रात केलेले विसर्जनही मान्य आहे, आणि पुरोहित तुमच्या गावीच विसर्जनाचे मंत्र म्हणू शकतात. बहुतेक परंपरांमध्ये कोणतीही ठरावीक मुदत नसते, मात्र दहाव्या दिवसाच्या विधींपूर्वी विसर्जन करणे सर्रास दिसते. तीर्थक्षेत्री जाण्याचा बेत नंतर असेल, तर पुरोहितांना तसे सांगा; त्याप्रमाणे इथले विधी बदलून घेतले जातात.

दहावा ते तेरावा दिवस

मृत्यूनंतरचे दिवस हे जवळच्या कुटुंबासाठी विधिवत अशुद्धीचा आणि शोकाचा काळ असतो. शास्त्रग्रंथांत त्याला अशौच म्हणतात, हिंदीभाषिक घरांमध्ये सुतक, तर तमिळ घरांमध्ये तीट्टू. हा काळ किती दिवसांचा ते समाजावर अवलंबून असते: अनेक घरांमध्ये दहा दिवस, उत्तर भारतातील अनेक घरांमध्ये तेरा, तर काही बंगाली घरांमध्ये महिनाभरापर्यंत; तुम्हाला कोणता लागू होतो ते पुरोहित सांगतील. मुख्य विधी दहाव्या ते तेराव्या दिवसांत येतात, आणि त्यांची नावे प्रदेशानुसार बदलतात:

  • दशगात्र (10वा दिवस) - दहा दिवस चालणाऱ्या पिंडदानाचा (भाताच्या पिंडांचे अर्पण) समारोप. पारंपरिक समजुतीनुसार या पिंडांमधून दिवंगत व्यक्तीला पुढच्या प्रवासासाठी सूक्ष्म देह तयार होतो; आता अनेक कुटुंबे दहाही पिंड याच दिवशी एकत्र अर्पण करतात. महाराष्ट्रात हीच दशक्रिया, ज्यात दहाव्या दिवसाच्या पिंडाला कावळा शिवेपर्यंत कुटुंब वाट पाहते. कर्ता आणि जवळचे पुरुष नातेवाईक अनेकदा या दिवशी मुंडन करतात; याबाबत समाजानुसार प्रथा वेगळ्या असतात आणि तुम्हाला काय लागू होते ते पुरोहित सांगतील.
  • एकादशाह (11वा दिवस) - घर आणि कुटुंबाची शुद्धी, अनेकदा पुण्याहवाचनासह, आणि केवळ दिवंगत व्यक्तीसाठी केले जाणारे पहिले श्राद्ध (एकोद्दिष्ट). यात एका ब्राह्मणाला भोक्ता म्हणून भोजन दिले जाते; श्राद्धात जेवणाऱ्या ब्राह्मणासाठी दक्षिण भारतीय घरांमध्ये हाच शब्द वापरला जातो. भोक्ता मिळाला नाही, तर त्याच्या जागी दर्भ बसवण्याची मुभा शास्त्रांत आहे (धर्मसिंधूतील दर्भ वटु; कन्नड घरांमध्ये या पद्धतीला चटक म्हणतात). काही परंपरांमध्ये याच दिवशी वृषोत्सर्ग, म्हणजे बैलाचे समर्पण, हा विधीही केला जातो.
  • सपिंडीकरण (12वा दिवस) - दिवंगत व्यक्तीला विधिवत पितरांच्या पंक्तीत सामील करणारा विधी. अनेक समाजांमध्ये विधींच्या दृष्टीने हा या संपूर्ण क्रमातील सर्वात महत्त्वाचा दिवस असतो.
  • तेरहवीं / वैकुंठ समाराधना / शुभ स्वीकारम् (13वा दिवस) - समारोपाचे शांती विधी: शांतीपूजा, दान, ब्राह्मणभोजन (किंवा त्याऐवजी ब्राह्मणांना भेटवस्तू), आणि सगळ्यांनी मिळून घेतलेले भोजन, जे कुटुंब पुन्हा नेहमीच्या आयुष्याकडे वळल्याचे दर्शवते. उत्तर भारतात याला तेरहवीं म्हणतात; दक्षिण भारतीय समाजांमध्ये 12व्या किंवा 13व्या दिवशी होणारी समाराधना हाच उद्देश साधते, आणि तमिळ घरांमध्ये 13व्या दिवशी उदक शांतीसह होणारे शुभ स्वीकारम् शुभ आयुष्याकडे परतण्याची खूण असते.

काही समाज हे विधी कमी दिवसांत आटोपतात, तर काही चारही दिवस पूर्णपणे पाळतात; शीख, जैन आणि प्रादेशिक हिंदू प्रथांचे प्रत्येकी आपले स्वरूप असते. तुमचा समाज आणि मूळ गाव पुरोहितांना सांगा, आणि ते सांगतील तसे करा. एकच योग्य वेळापत्रक असे काही नसते; असते ते तुमच्या परंपरेचे. उदाहरणार्थ, बंगाली घरांमध्ये अशौच संपल्यावर आद्य श्राद्ध केले जाते, समाजानुसार 11व्या ते 31व्या दिवसाच्या दरम्यान (उत्तर भारत आणि बंगालमधील श्राद्ध यावरील आमचा लेख पाहा). उत्तर भारतातील अनेक घरांमध्ये या दिवसांत पंडितजी गरुड पुराणाचे वाचनही करतात; गरुड पुराण काय सांगते यावरील आमचा लेख त्यामागचे कारण समजावतो.

पुरोहित काय सांभाळतात आणि घरच्यांनी कशाची व्यवस्था करावी

पुरोहित सर्व विधी करवून घेतात, प्रत्येक क्षणी कर्त्याने नेमके काय करायचे ते सांगतात, निधनाच्या तिथीवरून विधींचे योग्य दिवस काढतात, आणि प्रत्येक दिवसाच्या साहित्याची यादी देतात. घरच्यांचा वाटा मर्यादित आणि व्यावहारिक असतो:

कायतपशील
माहितीदिवंगत व्यक्तीचे पूर्ण नाव, माहीत असल्यास गोत्र, आणि निधनाची तारीख व अंदाजे वेळ; यावरूनच पुरोहित विधींचे दिवस काढतात
विधींसाठी जागा10व्या-13व्या दिवसांचे विधी साधारणपणे घरी, घाटावर किंवा एखाद्या हॉलमध्ये केले जातात; स्वच्छ जागा आणि पाण्याची सोय एवढे पुरेसे असते
शिजवलेले अन्नविधींच्या दिवशी साधे सात्त्विक अन्न: पिंडांसाठी भात, आणि 13व्या दिवशी जमणाऱ्यांसाठी भोजन
दानाच्या वस्तूपुरोहित सांगतील त्याप्रमाणे शिधा (न शिजवलेले धान्य), वस्त्र आणि दक्षिणा; अनेक समाजांमध्ये पलंग, छत्री आणि भांडी हे पारंपरिक दान असते
व्यावहारिक कामेमृत्यू दाखल्याच्या प्रती, स्मशानभूमीची बुकिंग, आणि नातेवाईकांना 13व्या दिवसाची तारीख कळवणे

दक्षिणा ठरवण्याबद्दल: ती दिवसागणिक न ठरवता संपूर्ण विधींसाठी पुरोहितांशी स्पष्टपणे एकदाच ठरवण्याची रीत आहे, आणि किती दिवसांचे विधी पाळले जातात त्यानुसार रक्कम बदलते. पुरोहितांची दक्षिणा साधारण कशी ठरते ते आमचा खर्चाविषयीचा लेख समजावतो. Purohit.app वरील पुरोहित अशा विनंत्यांना प्राधान्य देतात आणि गोपनीयता पाळतात.

तेराव्या दिवसानंतर: पहिले वर्ष आणि पहिले श्राद्ध

पहिल्या वर्षभरातील दर महिन्याची अर्पणे (मासिक) काही घरांमध्ये पाळली जातात, तर इतर घरांमध्ये ती पुढच्या विधींमध्ये एकत्र केली जातात; इथेही तुमच्या परंपरेत काय अपेक्षित आहे ते पुरोहित सांगतील. पहिल्या पुण्यतिथीला पहिले वार्षिक श्राद्ध (वर्षश्राद्ध) केले जाते, इंग्रजी तारखेनुसार नव्हे तर चांद्र पंचांगातील निधनाच्या तिथीला. त्यानंतर ते दरवर्षीचे श्राद्ध होते, आणि दर पितृपक्षात सर्व पितरांसोबत दिवंगत व्यक्तीचेही स्मरण केले जाते. ती वेळ येईल तेव्हा आमचा श्राद्ध विधी मार्गदर्शक हा दरवर्षीचा विधी समजावतो: तर्पण, पिंडदान आणि त्याची वेगवेगळी रूपे. तो आत्ता वाचण्याची गरज नाही.

शेवटी एवढेच: हे विधी दुःखात असलेल्या माणसांसाठीच रचलेले आहेत. तुमची उपस्थिती आणि मनापासूनचा भाव याखेरीज ते तुमच्याकडून फार काही मागत नाहीत, आणि जवळची व्यक्ती गेल्यानंतरच्या दिवसांना ते एक आकार देतात: क्रमाने, अर्थपूर्णपणे करण्यासारखे काहीतरी. विधींचे ओझे पुरोहितांवर सोपवा; त्यासाठीच तर ते असतात.

आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.

तुमच्या विधीसाठी पुरोहित हवे आहेत?

कोणती पूजा करायची आहे ते सांगा. तुमच्या शहरातील पुरोहित तुम्हाला फोन किंवा WhatsApp वर संपर्क करतील.

पुरोहितांसाठी विनंती करापुरोहितांसाठी विनंती करा

पत्रिकेवर काय लिहावे

पुढील सर्व सण आणि व्रते, तुमच्या शहराच्या तारखांसह

संबंधित लेख

पूजा आणि संस्कार

मुंज (उपनयन): वय, विधी, कालावधी आणि खर्च

मुंज (उपनयन) संस्कारासाठी व्यावहारिक मार्गदर्शक: त्याची प्रादेशिक नावे, योग्य वय आणि हंगाम, दिवसभरातील विधींचा संपूर्ण क्रम, तुम्ही करायची तयारी, आणि पुरोहित दक्षिणा कशी सांगतात.

पूजा आणि संस्कार

गरुडपुराण: मृत्यूनंतर काय होते, आणि 13 दिवस का

निधनानंतरचे विधी गरुडपुराण दिवसागणिक कसे समजावते: दहा दिवसांच्या पिंडांनी घडलेला देह, दिवंगताला पितरांमध्ये सामील करणारा बाराव्या दिवसाचा विधी, यमाच्या नगरीकडे जाणारे दोन मार्ग, आणि त्यानंतरचे अर्पणांचे वर्ष - अध्याय आणि श्लोकांच्या संदर्भांसह.

पूजा आणि संस्कार

मंजळ नीराट्टू विळा व लंगा वोणी पत्रिका मजकूर

इंग्रजी आणि तमिळमधील मंजळ नीराट्टू विळाचा संपूर्ण मजकूर, तेलुगूमधील लंगा वोणी आणि पारंपरिक रजस्वला पत्रिका, प्रत्येक ओळीच्या अर्थासह. मग पत्रिकेवर काय लिहावे, प्रत्येक भाषेत तारखेची ओळ आणि WhatsApp संदेश.

Purohit App

Panchang & Kundali

Get App