नामकरण संस्कार: बारसे, मुहूर्त आणि राशीची अक्षरे

नामकरण संस्कार म्हणजे बाळाचे नाव ठेवण्याचा हिंदू संस्कार. हिंदू आयुष्याचे टप्पे सांगणाऱ्या सोळा संस्कारांपैकी हा पाचवा संस्कार आहे. परंपरेनुसार तो जन्मानंतर 11व्या किंवा 12व्या दिवशी केला जातो, किंवा नंतर बाळाच्या जन्मनक्षत्रावरून काढलेल्या चांगल्या मुहूर्तावर. पुरोहित संकल्प आणि छोटासा होम करतात, आणि वडील किंवा घरातील एखादी वडीलधारी व्यक्ती ठरवलेले नाव बाळाच्या कानात सांगते. हे नाव अनेकदा बाळाच्या जन्मनक्षत्रावरून येणाऱ्या अक्षराने सुरू होणारे असते.

नव्याने आई-बाबा झालेल्यांसाठी नामकरण हा सहसा बाळासाठी घरी करायचा पहिलाच मोठा संस्कार असतो. हा लेख तो सोप्या शब्दांत समजावून सांगतो: मुहूर्त कसा ठरतो, राशीच्या अक्षराची परंपरा काय आहे, विधी टप्प्याटप्प्याने कसा होतो आणि घरी कोणती तयारी ठेवावी.

नामकरण संस्कार म्हणजे काय?

नामकरण या शब्दाचा अर्थ अगदी साधा आहे: "नाव ठेवणे" (नाम म्हणजे नाव आणि करण म्हणजे करणे). वैदिक परंपरेतील गृहस्थाच्या विधींचे ग्रंथ म्हणजे गृह्यसूत्रे. त्यांतून आलेल्या सोळा संस्कारांच्या पारंपरिक यादीत नामकरण हा पाचवा संस्कार आहे. त्याच्या आधी जातकर्म, म्हणजे जन्माच्या वेळचे विधी, येतात आणि नंतर निष्क्रमण, म्हणजे बाळाला पहिल्यांदा घराबाहेर नेणे.

यामागची कल्पना साधी पण सुंदर आहे. मूल आयुष्यभर इतर कोणत्याही शब्दापेक्षा आपले नावच जास्त वेळा ऐकणार असते. म्हणून परंपरा नाव ठेवण्याला पवित्र कार्य मानते: ते शुभ वेळी, वडीलधाऱ्यांच्या उपस्थितीत केले जाते, आणि हे नाव मुलाला दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि चांगला स्वभाव देवो अशी प्रार्थना केली जाते.

नामकरण केव्हा करतात?

सर्वात जास्त पाळली जाणारी प्रथा म्हणजे जन्मानंतर 11व्या किंवा 12व्या दिवशी नामकरण करणे. तोपर्यंत बहुतेक समाजांमध्ये बाळंतपणानंतर पाळायचा सुरुवातीचा विधिनियमांचा काळ (सोयर) संपलेला असतो आणि आई व बाळ थोडे स्थिरावलेले असतात. तरीही प्रथा वेगवेगळ्या आहेत, आणि खालील सर्व पर्याय मान्य आहेत:

प्रथा	साधारणपणे कोण पाळतात
जन्मानंतर 11वा दिवस	संपूर्ण भारतात खूप प्रचलित, विशेषतः दक्षिण भारतीय आणि महाराष्ट्रीय घरांमध्ये
जन्मानंतर 12वा दिवस	उत्तर भारतात व्यापकपणे प्रचलित; महाराष्ट्रात 12व्या दिवशी बारसे आणि पाळण्याचा कार्यक्रम अनेकदा एकत्रच होतात
21वा दिवस (काही तेलुगू कुटुंबांमध्ये 21व्या दिवशी बारसाला)	आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणाचे काही भाग
28वा दिवस (नूलुकेट्टू)	केरळ
पहिल्या 3 महिन्यांच्या आत, ठरवलेल्या मुहूर्तावर	ज्या कुटुंबांना लवकर करता आले नाही, किंवा जे दुरून येणाऱ्या वडीलधाऱ्यांची वाट पाहतात
पहिला वाढदिवस किंवा नंतरचा एखादा मुहूर्त	आधीच्या तारखा चुकल्या असतील तर परंपरेत मान्य

11वा किंवा 12वा दिवस चुकला असेल, तर काळजी करू नका. मनुस्मृतीतच (2.30) नामकरण दहाव्या किंवा बाराव्या दिवशी करावे, "किंवा शुभ तिथीला, शुभ मुहूर्तावर, शुभ नक्षत्रावर" करावे अशी मुभा दिलेली आहे (टीकाकार कुल्लूक "दहावा" याचा अर्थ जन्माच्या सोयराचे दहा दिवस संपल्यानंतरचा दिवस, म्हणजे अकरावा, असा घेतात). पुरोहितही सर्रास जन्मानंतर काही आठवड्यांनी किंवा महिन्यांनीही नामकरणाच्या तारखा काढून देतात. महत्त्वाचे हे आहे की संस्कार श्रद्धेने आणि शुभ वेळी व्हावा, घाईगडबडीत नव्हे.

मुहूर्त कसा काढतात?

नामकरण 11व्या किंवा 12व्या दिवशीच असेल, तर पुरोहित त्या दिवसातली एखादी चांगली वेळ (शुभ चौघडिया किंवा लग्न) निवडतात आणि राहुकाळासारख्या अशुभ वेळा टाळतात. तुम्ही नंतरची तारीख निवडत असाल, तर मुहूर्त बाळाच्या जन्माच्या तपशिलांवरून काढला जातो:

• जन्मनक्षत्र: जन्माच्या क्षणी चंद्र ज्या नक्षत्रात होता ते नक्षत्र. नक्षत्रे 27 आहेत, आणि मुहूर्त आणि नावाचे अक्षर या दोन्हींचा आधार बाळाचे नक्षत्रच असते.
• जन्मरास: जन्माच्या वेळची चंद्ररास, जी नक्षत्रावरून ठरते. मुलाच्या "राशीच्या नावा"बद्दल बोलताना लोकांना हीच रास अभिप्रेत असते.
• तिथी आणि वार: नाव ठेवण्यासाठी काही तिथी आणि काही वार चांगले मानले जातात; पुरोहित अमावास्येसारख्या तिथी आणि बाळाच्या पत्रिकेशी न जुळणारे दिवस टाळतात.

यातले काहीही तुम्हाला स्वतः काढायची गरज नाही. बाळाची जन्मतारीख, जन्मवेळ आणि जन्मस्थळ पुरोहितांना कळवा; ते नक्षत्र आणि रास काढून तारीख सुचवतील. उत्सुकता असेल, तर आमच्या कुंडली टूलमधून तुम्ही बाळाची जन्मकुंडली स्वतः तयार करू शकता, आणि कोणत्याही दिवसाची तिथी, नक्षत्र आणि शुभ वेळा आमच्या दैनिक पंचांगात पाहू शकता.

राशीच्या अक्षराची परंपरा: नक्षत्राच्या अक्षरावरून नाव

नामकरणातला हा भाग बहुतेक आई-बाबांनी ऐकलेला असतो, पण फार थोड्यांना तो कोणी समजावून सांगितलेला असतो. 27 नक्षत्रांपैकी प्रत्येक नक्षत्राचे चार भाग असतात, त्यांना चरण म्हणतात, आणि प्रत्येक चरणाला एक संस्कृत अक्षर दिलेले असते. बाळ ज्या चरणात जन्मले, त्यावरून बाळाच्या नावाचे पारंपरिक पहिले अक्षर ठरते. प्रत्येक रास (चंद्ररास) लागोपाठच्या नऊ चरणांची बनलेली असल्यामुळे प्रत्येक राशीला नऊ अक्षरांचा ठरलेला संच असतो.

राशी आणि त्यांची नावाची अक्षरे यांचा नेहमीचा तक्ता असा आहे:

रास (चंद्ररास)	नावाची अक्षरे
मेष (Aries)	चू, चे, चो, ला, ली, लू, ले, लो, अ
वृषभ (Taurus)	इ, उ, ए, ओ, वा, वी, वू, वे, वो
मिथुन (Gemini)	का, की, कू, घ, ङ, छ, के, को, हा
कर्क (Cancer)	ही, हू, हे, हो, डा, डी, डू, डे, डो
सिंह (Leo)	मा, मी, मू, मे, मो, टा, टी, टू, टे
कन्या (Virgo)	टो, पा, पी, पू, ष, ण, ठ, पे, पो
तूळ (Libra)	रा, री, रू, रे, रो, ता, ती, तू, ते
वृश्चिक (Scorpio)	तो, ना, नी, नू, ने, नो, या, यी, यू
धनु (Sagittarius)	ये, यो, भा, भी, भू, धा, फा, ढा, भे
मकर (Capricorn)	भो, जा, जी, खी, खू, खे, खो, गा, गी
कुंभ (Aquarius)	गू, गे, गो, सा, सी, सू, से, सो, दा
मीन (Pisces)	दी, दू, थ, झ, ञ, दे, दो, चा, ची

आई-बाबा नेहमी विचारतात असे काही व्यावहारिक मुद्दे:

• नेमके अक्षर चरणावरून ठरते, फक्त राशीवरून नाही. तुमच्या बाळाचे अचूक अक्षर पुरोहित सांगतील (उदाहरणार्थ, रोहिणी नक्षत्राच्या दुसऱ्या चरणात जन्मलेल्या बाळाचे अक्षर "वा").
• बरीच कुटुंबे दोन नावे ठेवतात. एक अक्षरावरून निवडलेले राशीचे नाव, जे पत्रिकेत आणि धार्मिक विधींमध्ये वापरले जाते, आणि दुसरे व्यावहारिक (रोजच्या वापरातले) नाव, शाळेत आणि बाहेरच्या जगात वापरण्यासाठी. अनेक घरांमध्ये दोन्ही नावे नामकरणातच जाहीर केली जातात.
• अक्षर ही परंपरा आहे, बंधन नाही. तक्त्याबाहेरच्या एखाद्या नावावर तुमचे मन बसले असेल, तर बहुतेक पुरोहित नक्षत्राचे नाव औपचारिक राशीचे नाव म्हणून ठेवायला आणि तुम्ही निवडलेले नाव रोजच्या वापरासाठी ठेवायला सुचवतील. अक्षराचा नियम किती काटेकोरपणे पाळायचा याबद्दल परंपरांमध्ये फरक आहे, म्हणून पुरोहितांशी मोकळेपणाने बोला.

नामकरण संस्कार: टप्प्याटप्प्याने

नेमका विधी प्रदेश आणि कुळाच्या परंपरेनुसार बदलतो, पण पुरोहितांनी केलेले नेहमीचे नामकरण साधारण असे होते:

1. शुद्धी आणि तयारी: घर आणि पूजेची जागा स्वच्छ केली जाते, पूजेची छोटीशी मांडणी केली जाते, आणि बाळाला अंघोळ घालून नवे कपडे घातले जातात.
2. गणपती पूजन: प्रत्येक संस्काराची सुरुवात विघ्ने दूर करणाऱ्या श्री गणेशाच्या आवाहनाने होते.
3. संकल्प: बाळाला हातात घेऊन आई-वडील विधिपूर्वक संकल्प करतात. त्यात आपली नावे, गोत्र, स्थळ आणि उद्देश सांगितला जातो: बाळाच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि कल्याणासाठी आपण त्याचा नामकरण संस्कार करत आहोत. प्रत्येक शब्द पुरोहित म्हणवून घेतात.
4. पुण्याहवाचन आणि कलश पूजन: कलशात (पवित्र पात्रात) अभिमंत्रित पाणी तयार केले जाते आणि घर व कुटुंबाच्या शुद्धीसाठी ते शिंपडले जाते.
5. होम (हवन): तूप आणि हवन सामग्रीच्या आहुतींनी छोटासा होम केला जातो. मंत्रांद्वारे बाळासाठी देवतांचे आणि नवग्रहांचे आशीर्वाद मागितले जातात.
6. नाव जाहीर करणे आणि कानात सांगणे: हा संस्काराचा मुख्य भाग आहे. ठरवलेले नाव अनेकदा आधी तांदळाच्या ताटात सोन्याच्या अंगठीने किंवा हळकुंडाने लिहिले जाते. मग वडील (अनेक परंपरांमध्ये) किंवा पुरोहित बाळाच्या उजव्या कानात नाव सांगतात, आणि परंपरेनुसार ते एका छोट्या प्रार्थनेसह पुन्हा पुन्हा म्हणतात. बऱ्याच समाजांमध्ये जमलेल्या सर्वांसमोर नाव मोठ्याने जाहीर करण्याचा मान आत्याला (बुआ किंवा अत्ते) असतो.
7. जिभेवर मध: काही परंपरांमध्ये सोन्याच्या अंगठीने बाळाच्या जिभेला अगदी थोडासा मध किंवा मध-तूप लावले जाते; हे जातकर्म विधीची आठवण करून देते. तुमच्या कुळाची प्रथा आणि बालरोगतज्ज्ञांचा सल्ला पाळा; आज अनेक कुटुंबे हे फक्त प्रतीकात्मक रीतीने करतात.
8. आशीर्वाद: वडीलधारी मंडळी बाळाला आशीर्वाद देतात, पाहुणे अक्षता (अखंड तांदूळ) आणि फुले वाहतात, आणि आरती व प्रसादाने संस्काराची सांगता होते. त्यानंतर कुटुंब आणि पाहुण्यांसाठी भोजन असते.

धार्मिक विधीला साधारण 60 ते 90 मिनिटे लागतात. घरी हा संस्कार अनुभवी पुरोहितांनी करवून घ्यावा असे वाटत असेल, तर Purohit.app मार्फत तुम्ही पडताळणी झालेल्या पुरोहितांसाठी विनंती करू शकता; आम्ही बंगळुरू, हैदराबाद, चेन्नई, पुणे, मुंबई आणि दिल्ली येथे नामकरण पूजेची व्यवस्था करतो, आणि तुमची इच्छा असेल तर पुरोहित पूजेचे साहित्यही सोबत आणतात. पुरोहित अशा संस्कारांची तयारी कशी करतात आणि ते कसे पार पाडतात हे समजून घ्यायचे असेल, तर आमचा पुरोहित काय काय करतात हा लेख वाचा.

नामकरणाची प्रादेशिक रूपे

• बारसाला (तेलुगू कुटुंबे): आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणात नामकरणाला बारसाला म्हणतात, आणि तो साधारणपणे 21व्या दिवशी होतो. नाव तांदळात लिहिले जाते, बाळाच्या कानात सांगितले जाते, आणि सहसा त्याच दिवशी पाळण्याचा कार्यक्रमही होतो.
• पाळण्याचा कार्यक्रम (दक्षिण भारत): कर्नाटक, तमिळनाडू आणि आंध्रमध्ये नामकरणाबरोबर तोट्टिल किंवा उय्याला कार्यक्रम होतो. त्यात बाळाला पहिल्यांदा सजवलेल्या पाळण्यात ठेवले जाते आणि स्त्रिया पाळणागीते गातात.
• नूलुकेट्टू / पेरिडल (केरळ): मल्याळी घरांमध्ये बाळाचे नाव 28व्या दिवशी ठेवतात. डावा कान विड्याच्या पानाने झाकून वडील बाळाच्या उजव्या कानात तीन वेळा नाव सांगतात, मग डाव्या कानात; उत्तर केरळच्या काही भागांत हे आजोबा किंवा मामा करतात. बाळाच्या कमरेला काळा दोरा (अरंजाणम) बांधला जातो.
• बारसे (महाराष्ट्र): 12व्या दिवशी होते. बाळ पाळण्यात असताना, पाळण्याच्या गाण्यांच्या साथीने, परंपरेनुसार बाळाची आत्या नाव पुकारते.
• उत्तर भारत: नामकरण अनेकदा 11व्या दिवशी होते, किंवा नंतरच्या मुहूर्तावर सत्यनारायण कथेबरोबर केले जाते. पंडितजी जन्मपत्रिकेवरून (जनम पत्री) अक्षर काढतात.
• बंगाल: नाव ठेवणे अनेकदा काही महिन्यांनंतरच्या अन्नप्राशनातच सामावलेले असते; आमचा अन्नप्राशन संस्कार हा लेख पाहा.

यांपैकी कोणतेही रूप दुसऱ्यापेक्षा जास्त योग्य नाही. मूळ कृती, म्हणजे शुभ वेळी प्रार्थनेसह मुलाला नाव देणे, सगळीकडे एकच आहे.

आई-बाबांनी कोणती तयारी करावी

• नाव (किंवा नावांची यादी) ठरवा: नावाचे अक्षर पुरोहितांकडून आधीच घ्या, म्हणजे पूजेच्या दिवशी सकाळी घाईत नव्हे तर शांतपणे नावे निवडता येतील.
• पूजेचे साहित्य: हळद, कुंकू, अक्षता, विड्याची पाने आणि सुपाऱ्या, फुले, फळे, कलश, तूप, हवन सामग्री आणि कापूर. बहुतेक पुरोहित आधीच नेमकी यादी पाठवतात, आणि बरेच जण साहित्य स्वतः आणू शकतात.
• तांदळाचे ताट नाव लिहिण्यासाठी, आणि लिहिण्यासाठी सोन्याची अंगठी किंवा हळकुंड.
• बाळासाठी नवे कपडे, आणि आई-वडिलांसाठी पारंपरिक पोशाख. बाळाचा एक जास्तीचा कपड्यांचा जोड हाताशी ठेवा.
• पाळणा, फुलांनी सजवलेला, जर पाळण्याचा कार्यक्रमही सोबत करणार असाल.
• बाळाच्या सोयीचे नियोजन: विधींची वेळ बाळाचे दूध आणि झोपेच्या वेळा पाहून ठरवा, खोलीत हवा खेळती ठेवा, आणि बाळ जिथे बसणार तिथे होमाचा धूर कमी राहील याची काळजी घ्या. बाळाला दूध पाजायचे असेल तर कोणतेही पुरोहित आनंदाने थांबतील.

नामकरणानंतर संस्कारांच्या दिनदर्शिकेतले पुढचे टप्पे म्हणजे पहिले घन अन्न आणि पहिल्यांदा केस काढणे; आमचे अन्नप्राशन संस्कार आणि जावळ (मुंडन) संस्कार हे लेख दोन्ही इतक्याच तपशिलात सांगतात.

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

नामकरण संस्कार म्हणजे काय?

नामकरण हा बाळाचे नाव ठेवण्याचा हिंदू संस्कार आहे, सोळा संस्कारांपैकी पाचवा. कुटुंब आणि पुरोहितांच्या उपस्थितीत, शुभ वेळी, संकल्प, छोटासा होम आणि बाळाच्या कानात नाव सांगून मुलाला विधिपूर्वक नाव दिले जाते.

नामकरण कोणत्या दिवशी करतात?

परंपरेनुसार जन्मानंतर 11व्या किंवा 12व्या दिवशी. अनेक समाज ते 21व्या दिवशी करतात (तेलुगू घरांमध्ये बारसाला), आणि सुरुवातीच्या तारखा जमत नसतील तर काही आठवड्यांनी किंवा महिन्यांनी चांगल्या मुहूर्तावर करणेही पूर्णपणे मान्य आहे.

नामकरणाचा मुहूर्त कसा ठरवतात?

पुरोहित बाळाचे जन्मनक्षत्र आणि जन्मरास (चंद्ररास) पाहतात, मग पत्रिकेला अनुकूल अशी तिथी, वार आणि वेळ निवडतात, आणि राहुकाळासारख्या अशुभ वेळा टाळतात. आई-वडिलांनी फक्त बाळाची जन्मतारीख, जन्मवेळ आणि जन्मस्थळ सांगायचे असते.

राशीचे अक्षर किंवा नावाचे अक्षर म्हणजे काय?

बाळाच्या जन्मनक्षत्राच्या प्रत्येक चौथ्या भागाला (चरणाला) एक संस्कृत अक्षर असते, आणि परंपरा त्या अक्षराने सुरू होणारे नाव सुचवते. प्रत्येक रास नऊ चरणांची असल्याने प्रत्येक चंद्रराशीला नऊ पहिल्या अक्षरांचा संच असतो, उदाहरणार्थ मेष राशीच्या सुरुवातीच्या चरणांसाठी चू, चे, चो, ला.

बाळाच्या राशीच्या अक्षराशी न जुळणारे नाव ठेवता येते का?

हो, अनेक कुटुंबे असे करतात. एक प्रचलित पद्धत म्हणजे नक्षत्राच्या अक्षरावरचे नाव पत्रिकेत आणि विधींमध्ये वापरायचे औपचारिक राशीचे नाव म्हणून ठेवायचे, आणि तुमच्या आवडीचे नाव रोजच्या वापरासाठी. समाजानुसार प्रथा बदलतात, म्हणून याबद्दल पुरोहितांशी बोला.

बाळाच्या कानात नाव कोण सांगते?

बहुतेक परंपरांमध्ये वडील बाळाच्या उजव्या कानात नाव सांगतात, कधी कधी दुसरा कान विड्याच्या पानाने झाकून, आणि काही कुटुंबांमध्ये हा मान पुरोहितांना किंवा आत्याला असतो. आत्याने नाव मोठ्याने जाहीर करणे ही महाराष्ट्रात आणि दक्षिण भारताच्या बऱ्याच भागात जपली जाणारी प्रथा आहे.

नामकरणात बाळाच्या जिभेवर मध ठेवतात का?

काही परंपरांमध्ये सोन्याच्या अंगठीने अगदी थोडासा, प्रतीकात्मक मध किंवा मध-तूप दिले जाते; ही प्रथा जातकर्म या जन्माच्या विधींशी जोडलेली आहे. प्रथा वेगवेगळ्या आहेत, आणि आजचा बालरोगतज्ज्ञांचा सल्ला एक वर्षाखालील बाळांना मध न देण्याचा असल्याने अनेक कुटुंबे हे आता फक्त प्रतीकात्मक रीतीने करतात. तुमच्या कुळाची परंपरा आणि डॉक्टरांचा सल्ला पाळा.

नामकरण संस्काराला किती वेळ लागतो?

धार्मिक विधीला साधारण 60 ते 90 मिनिटे लागतात, ज्यात गणपती पूजन, संकल्प, होम आणि प्रत्यक्ष नाव ठेवणे येते. पाळण्याचा कार्यक्रम, आशीर्वाद आणि सोहळ्याचे भोजन धरून कुटुंबे साधारणपणे अर्ध्या दिवसाच्या कार्यक्रमाचे नियोजन करतात.

11व्या किंवा 12व्या दिवशी नामकरण करायचे राहून गेले तर?

काहीही बिघडत नाही. नंतर ठरवलेल्या मुहूर्तावर संस्कार करण्याची सोय परंपरेतच आहे, आणि पुरोहित नियमितपणे एक महिना, तीन महिने किंवा अगदी पहिल्या वाढदिवसाबरोबरही नामकरण करतात. महत्त्वाचे हे आहे की ते श्रद्धेने आणि शुभ वेळी व्हावे.