पूजा आणि संस्कार12 नोव्हेंबर 2026

मुख्य दरवाजा वास्तू: पूर्व, उत्तर, पश्चिम, दक्षिणमुखी घर

मुख्य दरवाजा वास्तूपूर्वमुखी घर वास्तूउत्तरमुखी घर वास्तूदरवाजाच्या जागावास्तुशास्त्रmain door vastu in marathi

वास्तुग्रंथांनी मुख्य दरवाजासाठी कोणतीही भिंत वर्ज्य ठरवलेली नाही. घर कोणत्या दिशेला तोंड करून आहे एवढेच ते पाहत नाहीत, तर दरवाजा त्या भिंतीवर नेमका कोणत्या जागी उघडतो हे पाहतात. वराहमिहिरांचा सहाव्या शतकातील ग्रंथ बृहत्संहिता 32 जागांपैकी प्रत्येकीचे फळ सांगतो, प्रत्येक भिंतीवर आठ (53.71-75). बाहेरून भिंतीकडे तोंड करून उभे राहिल्यावर तुमच्या उजव्या हाताच्या कोपऱ्यापासून मोजल्यास, पूर्व भिंतीवर 3 आणि 4 (त्याचे अनुवादक 2 क्रमांकही चांगला धरतात), उत्तर भिंतीवर 3 ते 5, पश्चिम भिंतीवर 4 आणि 5 आणि दक्षिण भिंतीवर 4 या जागांचे फळ तो शुभ सांगतो. मयमत (27.132), मानसार (XXXVI.66-67) आणि समरांगण सूत्रधार (39.59-61) हे ग्रंथही शुभ जागा सांगतात.

दिशेपेक्षा जागा जास्त महत्त्वाची का

"पूर्वमुखी" घराचा मुख्य दरवाजा पूर्व भिंतीवर असतो. ग्रंथ घरावर 81 चौकोनांचे जाळे मांडतात आणि बाहेरच्या कडेला 32 देवांना बसवतात, प्रत्येक भिंतीलगत आठ (बृहत्संहिता 53.42-45; मानसार XXXVI.14). दरवाजा ज्या देवाच्या चौकोनात उघडतो, त्या देवाचे फळ त्याला मिळते. त्यामुळे दोन पूर्वमुखी घरांमध्येही फरक पडू शकतो: इंद्राच्या चौकोनातील दरवाजाची बृहत्संहिता, मत्स्य पुराण आणि मयमत प्रशंसा करतात, तर सूर्याच्या चौकोनातील दरवाजाची करत नाहीत. या जाळ्याबद्दल पाहा वास्तुपुरुष मंडल.

दरवाजाच्या 32 वास्तू जागा दाखवणारा घराचा आराखडा, प्रत्येक भिंतीवर आठ, सुरुवातीच्या कोपऱ्यापासून क्रमांक दिलेल्या, पसंतीच्या जागांवर खूण केलेली
बृहत्संहितेतील (53.72-75) दरवाजाच्या 32 जागा, प्रत्येक भिंत ज्या कोपऱ्यापासून मोजली जाते तिथून क्रमांक दिलेल्या. हिरवे: त्या ग्रंथात शुभ फळ, एम. रामकृष्ण भट यांच्या वर्गीकरणानुसार. लाल वर्तुळ: मत्स्य पुराणात (255.7-9) प्रशंसा. तारा: प्रत्येक बाजूचा मयमतातील मुख्य दरवाजाचा चौकोन (27.132). पूर्ण आकारात पाहण्यासाठी आकृतीवर टॅप करा.

तुमच्या दरवाजाची जागा कशी शोधावी

आधी दरवाजाची भिंत कोणत्या दिशेला तोंड करून आहे ते पाहा. ग्रंथांच्या काळात पूर्व दिशा शंकूने, म्हणजे उभ्या काठीच्या सावलीने, शोधली जात असे (मयमत, अध्याय 6); विश्वकर्मा प्रकाशच्या एका आधुनिक संपादकांच्या मते होकायंत्रही चालेल.

  1. मुख्य दरवाजा असलेल्या भिंतीची बाहेरची लांबी कोपऱ्यापासून कोपऱ्यापर्यंत मोजा आणि तिचे नऊ समान भाग करा.
  2. पूर्व भिंतीसाठी ईशान्य कोपऱ्यापासून, दक्षिण भिंतीसाठी आग्नेय, पश्चिम भिंतीसाठी नैर्ऋत्य आणि उत्तर भिंतीसाठी वायव्य कोपऱ्यापासून सुरुवात करा. बाहेर उभे राहून भिंतीकडे तोंड केल्यास हा कोपरा नेहमी तुमच्या उजव्या हाताला असतो.
  3. त्या कोपऱ्यापासून भागांना 1 ते 8 क्रमांक द्या. दूरच्या कोपऱ्याजवळचा नववा भाग म्हणजे पुढच्या भिंतीची 1 क्रमांकाची जागा (53.72-75 वरील भट यांची टीप).
  4. दरवाजा कोणत्या भागात उघडतो ते पाहा. दोन भागांवर पसरलेल्या दरवाजाचे फळ मिश्र असते (विश्वकर्मा प्रकाश 7.72-73).

उदाहरणार्थ, 27 फूट लांब दक्षिण भिंतीचा प्रत्येक भाग 3 फुटांचा होतो. म्हणजे आग्नेय कोपऱ्यापासून 9 ते 12 फुटांच्या दरम्यान असलेला दरवाजा 4 क्रमांकाच्या जागेत येतो, आणि बृहत्संहितेने शुभ मानलेली जागा हीच. विश्वकर्मा प्रकाश पुढे सांगतो की अनेक दरवाजे आणि ओसऱ्या असलेल्या घराला दरवाजाचा हा नियम बंधनकारक नाही (7.74).

तुमचा दरवाजा प्रतिकूल चौकोनात निघाला, तर काळजी करण्याआधी शेवटचा भाग वाचा. हे ग्रंथ दरवाजा कुठे बांधावा हे ठरवण्यासाठी लिहिले गेले; आधीच बांधलेल्या दरवाजासाठी ते जे सांगतात ते म्हणजे दरवाजाची निगा आणि वास्तुपूजा.

32 जागा, भिंतीनुसार

फळे बृहत्संहितेनुसार (53.72-75) दिली आहेत, एम. रामकृष्ण भट यांच्या अनुवादाप्रमाणे, आमच्या साध्या शब्दांत आणि संस्कृत मूळाशी ताडून. शुभ फळे आम्ही साध्या शब्दांत दिली आहेत; इतर जागांसाठी जुने शब्द पुन्हा न देता "प्रतिकूल" असे लिहिले आहे, आणि पर्जन्याच्या जागेबद्दल ती शुभ जागांमध्ये गणली जाते एवढेच नोंदवले आहे. ठळक अक्षरांतील जागा भट शुभ मानतात; शेवटच्या स्तंभात मत्स्य पुराण किंवा मयमत तिथल्या दरवाजाची प्रशंसा करतात का ते दाखवले आहे.

पूर्वमुखी घर: पूर्व भिंत, ईशान्य कोपऱ्यापासून

क्र.देवबृहत्संहितामत्स्य / मयमत
1शिखी (अग्नी)प्रतिकूल-
2पर्जन्यशुभ जागांमध्ये गणली जाते (भट यांची टीप)-
3जयंतमोठी धनप्राप्तीमत्स्य
4इंद्र (महेंद्र)राजकृपामत्स्य, मयमत
5सूर्यप्रतिकूल-
6सत्यप्रतिकूल-
7भृशप्रतिकूल-
8अंतरिक्षप्रतिकूल-

दक्षिणमुखी घर: दक्षिण भिंत, आग्नेय कोपऱ्यापासून

क्र.देवबृहत्संहितामत्स्य / मयमत
1अनिल (वायू)प्रतिकूल-
2पूषाप्रतिकूल-
3वितथप्रतिकूलमत्स्य
4बृहत्क्षत (गृहक्षत)अन्न, पेय आणि संततीची वाढमयमत (राक्षस या नावाने)
5यमप्रतिकूलमत्स्य
6गंधर्वप्रतिकूल-
7भृंगराजप्रतिकूल-
8मृगप्रतिकूल-

पश्चिममुखी घर: पश्चिम भिंत, नैर्ऋत्य कोपऱ्यापासून

क्र.देवबृहत्संहितामत्स्य / मयमत
1पितृप्रतिकूल-
2दौवारिकप्रतिकूल-
3सुग्रीवप्रतिकूल-
4कुसुमदंत (पुष्पदंत)संतती, धन आणि फळांची समृद्धीमत्स्य, मयमत
5वरुणधनवृद्धीमत्स्य
6असुरप्रतिकूल-
7शोषप्रतिकूल-
8पापयक्ष्माप्रतिकूल-

उत्तरमुखी घर: उत्तर भिंत, वायव्य कोपऱ्यापासून

क्र.देवबृहत्संहितामत्स्य / मयमत
1रोगप्रतिकूल-
2अहिप्रतिकूल-
3मुख्यधन आणि मुलांचा जन्म-
4भल्लाटसर्व गुणांनी संपन्नतामत्स्य, मयमत
5सोमसंतती आणि धनमत्स्य
6भुजगप्रतिकूल-
7अदितीप्रतिकूल-
8दितीप्रतिकूल-

ग्रंथांचे कुठे एकमत आहे, आणि भिंतीचा मधला भाग

बृहत्संहिता आणि मयमत हे दोन्ही ग्रंथ प्रत्येक भिंतीवर शुभ मानतात असा एकमेव चौकोन म्हणजे 4 क्रमांकाची जागा. भिंतीनुसार पाहू:

  • पूर्व: जयंत आणि इंद्र (3 आणि 4) बृहत्संहिता आणि मत्स्य पुराण दोन्हींत शुभ आहेत. मयमत, मानसार आणि समरांगण सूत्रधार हे तिन्ही ग्रंथ इंद्राचा चौकोन, महेंद्र या नावाने, सांगतात.
  • पश्चिम: कुसुमदंत आणि वरुण (4 आणि 5) दोन्हींत शुभ आहेत. इतर तीन ग्रंथ कुसुमदंताचा चौकोन पुष्पदंत या नावाने सांगतात.
  • उत्तर: मुख्य, भल्लाट आणि सोम (3 ते 5) हे तिन्ही बृहत्संहितेत शुभ आहेत. इतर चारही ग्रंथ भल्लाट सांगतात; मत्स्य पुराण त्यात सोमाची भर घालते, आणि मानसार मुख्याची (XXXVI.66-67).
  • दक्षिण: इथे ग्रंथांची मते वेगळी होतात. चार ग्रंथ 4 क्रमांकाची जागा शुभ मानतात, आणि समरांगण सूत्रधार 6 क्रमांकही चालेल असे म्हणतो (39.60); मत्स्य पुराण त्याऐवजी 3 आणि 5 यांची प्रशंसा करते (255.8). पाहा दक्षिणमुखी घराचे वास्तू.

गृह्यसूत्रे, म्हणजे घरगुती संस्कारांची जुनी नियमपुस्तके, केवळ दिशेवरून ठरवतात. गोभिल पूर्व, उत्तर आणि दक्षिण दरवाजांची प्रशंसा करतो आणि पश्चिम दरवाजा वर्ज्य ठरवतो (4.7.15-18), तर खादिर टाळण्यासारखी कोणतीही दिशा सांगत नाही (4.2.14-15). त्यांच्यानंतर आलेले वास्तुग्रंथ जागेवरून ठरवतात, आणि वरील पाचही ग्रंथ पश्चिम भिंतीवरील 4 क्रमांकाची जागा शुभ मानतात.

अनेक ग्रंथ घराचा दरवाजा अगदी मधोमध ठेवू देत नाहीत. समरांगण सूत्रधार (39.48, 48.58) आणि विश्वकर्मा प्रकाश (7.85) घराच्या मध्यभागी दरवाजा वर्ज्य मानतात. मयमत मध्यभागी असलेल्या ब्रह्माच्या चौकोनासमोर येणारा दरवाजा निषिद्ध ठरवतो, कारण अशा दरवाजातून "बाहेर पडताना ब्रह्माकडे पाठ होते" (30.47a). मानसार घराचा दरवाजा मधल्या रेषेच्या जरा डावीकडे ठेवतो (XXXVIII.46-54); त्याचे अनुवादक पी. के. आचार्य यांच्या मते हे खासगीपणासाठी असावे.

बृहत्संहिता आणि मत्स्य पुराण हे पाळत नाहीत: दोन्हींत शुभ असलेले वरुण आणि सोम हे मधले चौकोन आहेत. वराहमिहिरांचे टीकाकार उत्पल यांनी ब्रह्माच्या समोरील दरवाजाविरुद्ध त्याच अध्यायात दिलेल्या इशाऱ्याशी (53.78) हा विरोध लक्षात घेतला, आणि उत्तरेकडील शुभ दरवाजांना अपवाद मानले (भट यांची टीप).

दरवाजासमोर काय नसावे

बृहत्संहिता अशा सहा गोष्टी सांगते ज्या मुख्य दरवाजाच्या अगदी समोर नसाव्यात: रस्ता, झाड, कोपरा, विहीर, खांब आणि पाण्याचा पाट. उंचीच्या दुपटीपेक्षा जास्त अंतरावर असल्या तर त्या हानी करत नाहीत (53.76); विश्वकर्मा प्रकाश घराच्या उंचीच्या दुप्पट असे म्हणतो (7.97-98), आणि मत्स्य पुराणातही उंचीच्या दुपटीचा हाच नियम आहे (255.14). ग्रंथ याला वेध, म्हणजे "छेद", म्हणतात, आणि मयमत यात सीमेची भिंत, मंदिर, वारूळ आणि राखेचा ढीग यांची भर घालतो (30.38b-40a).

विश्वकर्मा प्रकाशमधील मार्गवेध, म्हणजे थेट दरवाजाकडे येणारा रस्ता (7.79-80), हे आजच्या "वीधी शूल" किंवा T-जंक्शनच्या नियमाचे शास्त्रीय मूळ आहे; हे आधुनिक नाव ग्रंथांमध्ये नाही. हाच ग्रंथ सांगतो की मध्ये रस्ता किंवा भिंत असेल, ती वस्तू अगदी समोर न राहता तिरकी असेल, किंवा ती दूर असेल, तर वेध मानला जात नाही (14.49-54).

दरवाजा स्वतः

  • भक्कम आणि सरळ. आपोआप उघडणारा किंवा बंद होणारा दरवाजा, खूप मोठा, खूप ठेंगणा, खूप अरुंद किंवा खूप रुंद दरवाजा, वाकडा दरवाजा, आणि एका दरवाजाच्या वर दुसरा दरवाजा, हे बृहत्संहितेत दोष मानले आहेत (53.79-81); मत्स्य पुराणही दरवाजावरील दरवाजाचा निषेध करते (255.16). तरीही समरांगण सूत्रधार (39.44) आणि मानसार (XXXV.382) वरच्या मजल्यांचे दरवाजे खालच्या दरवाजाच्या बरोबर वर, एका रेषेत असावेत असे सांगतात; हा फरक कोणताही ग्रंथ समजावून सांगत नाही.
  • सहज उघडणारा. मयमत असा दरवाजा मागतो जो सहज उघडतो आणि बंद होतो, आणि ज्याचा आवाज नगाऱ्याच्या ठोक्यासारखा किंवा वीणा वा बासरीच्या स्वरासारखा असतो (30.33-38).
  • पुढचा आणि मागचा दरवाजा एका रेषेत नको. समरांगण सूत्रधार अशा घराला भिन्नदेह, म्हणजे दुभंगलेल्या शरीराचे, वाढ न होणारे घर म्हणतो (39.57-58).
  • घरातला सर्वात सुंदर दरवाजा. इतर कोणताही दरवाजा त्याच्यापेक्षा सरस नसावा, आणि तो जलकलश, फळे, पाने आणि शिवाच्या गणांच्या आकृतींनी सजवला जातो (बृहत्संहिता 53.82; मत्स्य पुराण 255.18).
  • रोज पूजा केलेला, नैवेद्य, अक्षता आणि पाणी अर्पण करून (मत्स्य पुराण 255.19).

नव्या घरात प्रवेश करण्याबद्दल आमचे गृहप्रवेश मार्गदर्शन पाहा.

दरवाजा हलवता येत नसेल तेव्हा

जुने वास्तुग्रंथ स्वतंत्र भूखंडावरील घर गृहीत धरतात. फ्लॅटला एकच दरवाजा असतो, अनेकदा कॉरिडॉरमध्ये उघडणारा, आणि इमारत स्वतःच्या दिशेला तोंड करून असते. आज सर्वात रूढ पद्धत म्हणजे फ्लॅटच्या दरवाजात बाहेर तोंड करून उभे राहायचे आणि फोनच्या कंपासवर दिशा पाहायची; काही मार्गदर्शक इमारतीच्या प्रवेशद्वाराचाही विचार करतात. याबद्दल सर्वमान्य पद्धत नाही, आणि हा प्रश्न सोडवणारा ग्रंथही नाही (अधिक माहिती फ्लॅट आणि भाड्याच्या घरांसाठी वास्तू या लेखात).

आम्ही पाहिलेल्या कोणत्याही ग्रंथात प्रतिकूल जागेतील दरवाजासाठी उपाय दिलेला नाही. परंपरा जे सांगते ते तुम्ही कोणत्याही घरात करू शकता: दरवाजा भक्कम आणि त्याच्यासमोरची जागा मोकळी ठेवा, रोज त्याची पूजा करा, आणि वास्तुपूजा करून घ्या. मत्स्य पुराण घरात प्रवेश करताना आणि जागेच्या शांतीसाठी ही पूजा सांगते (256.10-11), तीच आजची वास्तुशांती. दरवाजांसाठी विकले जाणारे पिरॅमिड, घोड्याचे नाल आणि आरसे या ग्रंथांबाहेरून आलेले आहेत: पाश्चात्त्य "पिरॅमिड पॉवर" चळवळ, युरोपीय लोकश्रद्धेतील ताईत आणि चिनी प्रथा यांतून; पाहा वास्तुदोष उपाय.

आम्ही कसे तपासतो: आमच्या मार्गदर्शकांतील तारखा आणि मुहूर्त प्रकाशित करण्यापूर्वी पंचांगाशी जुळवून पाहिले जातात, आणि व्यावहारिक तपशील - साहित्य, लागणारा वेळ, दक्षिणा - Purohit.app वरील प्रत्यक्ष बुकिंगवर आधारित आहेत. परंपरा समाजानुसार बदलतात; तुमच्या पुरोहितांचे मार्गदर्शनच अंतिम. हे पान आमच्या इंग्रजी मार्गदर्शकाचे भाषांतर आहे. काही वेगळे वाटल्यास इंग्रजी पान प्रमाण माना.

तुमच्या विधीसाठी पुरोहित हवे आहेत?

कोणती पूजा करायची आहे ते सांगा. तुमच्या शहरातील पुरोहित तुम्हाला फोन किंवा WhatsApp वर संपर्क करतील.

पुरोहितांसाठी विनंती करापुरोहितांसाठी विनंती करा

या शहरांमध्ये पंडित बुक करा: पुणे मुंबई पनवेल सोलापूर वसई छत्रपती संभाजीनगर नाशिक अहिल्यानगर

पुढील सर्व सण आणि व्रते, तुमच्या शहराच्या तारखांसह

संबंधित लेख

पूजा आणि संस्कार

वास्तूनुसार झोपण्याची दिशा: डोके कुठे करावे

डोके पूर्वेला किंवा दक्षिणेला, उत्तरेला किंवा पश्चिमेला नाही: पुराणे, महाभारत आणि बृहत्संहिता असेच सांगतात. हे ग्रंथ, त्यांनी दिलेली कारणे आणि पलंग एकाच प्रकारे बसत असेल तर काय करावे, ते इथे वाचा.

पूजा आणि संस्कार

वास्तुशास्त्र: जुने ग्रंथ खरोखर काय सांगतात

वास्तुशास्त्र कुठून आले, जागा, चौकोनांची मांडणी, दार आणि खोल्या यांविषयी त्याचे ग्रंथ खरोखर काय सांगतात, कोणते लोकप्रिय नियम नंतर जोडले गेले, आणि तुम्ही आधीच राहत असलेल्या घरात त्याचा उपयोग कसा करावा.

पूजा आणि संस्कार

वास्तुदोष: अर्थ, लक्षणे आणि घर कसे तपासावे

जुने वास्तुग्रंथ प्रत्यक्षात कशाला दोष म्हणतात, ग्रंथ आणि श्लोकांसह; तुमच्या स्वतःच्या मुख्य दारापासून करता येईल अशी सोपी तपासणी; आणि ग्रंथांत कुठेही न सांगितलेले आजचे 'दोष'.