ઉત્તર ભારત અને બંગાળમાં શ્રાદ્ધ: શું જુદું છે

ઉત્તર ભારત અને બંગાળમાં શ્રાદ્ધનો મૂળ આધાર બીજે બધે જેવો જ છે - મૃત્યુ તિથિ, મધ્યાહ્નના કલાકો, પિંડ, તર્પણ અને અતિથિઓને ભોજન - પણ તે જે કેલેન્ડર પરથી નક્કી થાય છે, જે ગ્રંથોને આધારે નિર્ણય લેવાય છે, અને તેની આસપાસના રિવાજો જુદા છે. હિંદીભાષી પ્રદેશનાં ઘરો મહિનાનાં નામ પૂનમ પ્રમાણે આપે છે, ગાય, કૂતરા, કાગડા, દેવો અને કીડીઓ માટે ભોજનના પાંચ ભાગ અલગ રાખે છે, અને અવસાન પછીના દિવસોમાં ઘણી વાર ગરુડ પુરાણનો પાઠ કરાવે છે. બંગાળી ઘરો પોતાની વિધિઓ રઘુનંદનના નિયમો પ્રમાણે નક્કી કરે છે, સમાજ પ્રમાણે જુદી જુદી લંબાઈનો શોકનો સમય પાળે છે, અને તારીખો પંચાંગની બે પરંપરામાંથી કોઈ એકમાંથી લે છે. સામાન્ય વિધિ માટે અમારી શ્રાદ્ધ વિધિની માર્ગદર્શિકા જુઓ.

લગભગ બધે સમાન શું છે

• તિથિ. વાર્ષિક શ્રાદ્ધ મૃત્યુના ચાંદ્ર દિવસે આવે છે, અને નવરાત્રી પહેલાંના પખવાડિયામાં પિતૃ પક્ષ દરેક તિથિને એક દિવસ આપે છે. (કેરળના કેટલાક પરિવારો તેના બદલે મૃત્યુના નક્ષત્ર પ્રમાણે ચાલે છે.)
• સમય. વિધિ મધ્યાહ્નના પાછલા ભાગમાં અને બપોરે થાય છે. ઉત્તર ભારતનાં પંચાંગો આ સમયને કુતુપ અને રોહિણ મુહૂર્ત તરીકે છાપે છે - ધર્મસિંધુની ગણતરી પ્રમાણે દિવસનાં પંદર મુહૂર્તમાંથી આઠમું અને નવમું.
• પિંડ, તર્પણ અને અતિથિઓ. ચોખાના, અથવા ઉત્તર ભારતનાં ઘણાં ઘરોમાં જવના લોટના, પિંડનું અર્પણ; તલ સાથે જળ; અને બ્રાહ્મણો કે જરૂરિયાતમંદોને ભોજન. જળના અર્પણ વિશે અમારી તર્પણની માર્ગદર્શિકા જુઓ.

ઉત્તર ભારત: હિંદીભાષી પ્રદેશ

મહિનાનાં નામ એક મહિનો આગળ ચાલે છે

ઉત્તર ભારતનાં પંચાંગો ચાંદ્ર માસ પૂનમે પૂરો કરે છે (પૂર્ણિમાંત), એટલે કૃષ્ણ પક્ષમાં તેમનું મહિનાનું નામ કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત અને તેલુગુ રાજ્યોમાં વપરાતા નામ કરતાં એક મહિનો આગળ હોય છે. પિતૃ પક્ષ દિલ્હી કે વારાણસીના પંચાંગમાં "આશ્વિન કૃષ્ણ" છે અને બેંગલુરુના પંચાંગમાં "ભાદ્રપદ કૃષ્ણ" - દિવસો એ જ પંદર. તિથિનો આંકડો ક્યારેય બદલાતો નથી, ફક્ત મહિનાનું નામ બદલાય છે, એટલે ઉત્તર અને દક્ષિણ વચ્ચે સ્થળાંતર કરનાર પરિવારે મૃત્યુ તિથિ જેમની તેમ ઉતારી લેવાને બદલે તેને નવા પ્રદેશની ગણતરીમાં ફેરવવી પડે છે. કેવી રીતે, તે અમારી ચૂકી ગયેલું કે ખોટા મહિનામાં શોધાયેલું શ્રાદ્ધ વિશેની માર્ગદર્શિકામાં સમજાવ્યું છે.

પંચબલિ: કોઈ જમે તે પહેલાં પાંચ ભાગ

હિંદીભાષી ઘરોમાં બ્રાહ્મણો કે પરિવાર જમે તે પહેલાં શ્રાદ્ધના ભોજનના પાંચ ભાગ અલગ રાખવામાં આવે છે, જેને પંચબલિ કહે છે:

• ગૌ બલિ - ગાય માટે
• શ્વાન બલિ - કૂતરા માટે
• કાક બલિ - કાગડા માટે, સામાન્ય રીતે છત કે દીવાલ પર મુકાય છે
• દેવાદિ બલિ - દેવો માટે
• પિપીલિકા બલિ - કીડીઓ માટે, ચોખ્ખી જમીન પર મુકાય છે

દક્ષિણનાં ઘરો કાગડાને જમાડે છે; ઉત્તરનું આ પાંચ ભાગવાળું સ્વરૂપ એ જ ભાવનાને આગળ લઈ જાય છે - કે પિતૃઓનું ભોજન, પરિવાર પોતાનો ભાગ લે તે પહેલાં, દરેક પ્રકારના જીવ સાથે વહેંચવામાં આવે છે.

બ્રાહ્મણ ભોજ, કે સિધા

પરંપરાગત સ્વરૂપમાં પિતૃઓના સ્થાને બ્રાહ્મણોને જમાડવામાં આવે છે (બ્રાહ્મણ ભોજ). એ શક્ય ન હોય ત્યાં ઉત્તર ભારતનાં ઘણાં ઘરો સિધા (જે સીધા પણ લખાય છે) આપે છે: લોટ, ચોખા, દાળ, ઘી અને શાકભાજી જેવું કાચું સીધું, દક્ષિણા સાથે. ગ્રંથો આને આમ શ્રાદ્ધ કહે છે; અમારી પૂરું શ્રાદ્ધ ન થઈ શકે ત્યારે નાનાં સ્વરૂપો વિશેની માર્ગદર્શિકામાં તે સમજાવ્યું છે.

ગરુડ પુરાણ અને તેરમો દિવસ

ઉત્તર ભારતનાં ઘણાં ઘરોમાં અવસાન પછીના 13 દિવસ દરમિયાન પંડિત ગરુડ પુરાણનો મોટેથી પાઠ કરે છે, જે તેરહવીં, એટલે કે તેરમા દિવસની વિધિ અને ભોજન, સાથે પૂરો થાય છે. એ દિવસોની વિધિઓ શા માટે છે તે આ ગ્રંથ સમજાવે છે, એટલે જ તે ત્યારે વંચાય છે, અને એટલે જ કેટલાંક ઘરો બીજા સમયે તે વાંચવાનું ટાળે છે.

ગયા

હિંદીભાષી પ્રદેશનાં ઘરો માટે બિહારના ગયામાં કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓ માટેનું સૌથી મોટું કાર્ય છે: વિષ્ણુપદ મંદિરમાં અને ફલ્ગુ નદીના કાંઠે પિંડદાન, જે ગયાના વંશપરંપરાગત પુરોહિતો કરાવે છે; આ પુરોહિતો પેઢીઓ જૂના કુટુંબના ચોપડા પણ સાચવે છે. પછી શું, તે અંગે પરિવારોને જુદી જુદી વાતો કહેવામાં આવે છે. એક મત એ છે કે માતા-પિતાનું વાર્ષિક શ્રાદ્ધ આખી જિંદગી ચાલુ રહે છે; બીજા કેટલાક, અને ખુદ ગયામાં પણ ઘણા, એમ શીખવે છે કે ગયા શ્રાદ્ધથી તે પૂરું થાય છે. તમારા કુટુંબના પુરોહિતનું કહ્યું માનો.

બંગાળ

રઘુનંદનના નિયમો

બંગાળ પોતાની વિધિઓ પોતાના સ્મૃતિકારોને આધારે નક્કી કરે છે: રઘુનંદનનું શ્રાદ્ધતત્ત્વ (16મી સદી) અને શૂલપાણિનું શ્રાદ્ધવિવેક. જ્ઞાનકોશ બાંગ્લાપીડિયા આ બે ગ્રંથોને એવા ગ્રંથો તરીકે ઓળખાવે છે જેમને બંગાળી ઘરો શ્રાદ્ધ અંગે પ્રમાણ માને છે, એટલે "અમારા પરિવારમાં કેવી રીતે થાય છે" એવા પ્રશ્નના બંગાળી પુરોહિતના જવાબો પશ્ચિમ અને દક્ષિણમાં વપરાતા ધર્મસિંધુમાંથી નહીં, પણ આ ગ્રંથોમાંથી આવે છે.

પહેલું શ્રાદ્ધ અને શોકનો સમય

બાંગ્લાપીડિયા બંગાળી પ્રથામાં ત્રણ પ્રકારનાં શ્રાદ્ધ ગણાવે છે: આદ્ય શ્રાદ્ધ (અવસાન પછીનું પહેલું), આભ્યુદયિક કે વૃદ્ધિ શ્રાદ્ધ (લગ્ન જેવા શુભ પ્રસંગ પહેલાં કરાતું), અને સપિંડીકરણ, જે દિવંગતને પિતૃઓ સાથે જોડે છે. આદ્ય શ્રાદ્ધ પરિવારનો સૂતકનો સમય પૂરો થાય ત્યારે થાય છે, જે સમાજ પ્રમાણે 10થી 30 દિવસનો હોય છે, એટલે શ્રાદ્ધ 11મા અને 31મા દિવસની વચ્ચે આવે છે; તમારે માટે કયો લાગુ પડે તે તમારા પુરોહિત જાણતા હશે. એ આખા સમય દરમિયાન નજીકનાં સગાં હબિષ્યિ (હવિષ્યાન્ન), એટલે કે શોક પાળનારનું ભોજન, જમે છે: સાદી શાકાહારી વાનગીઓ અને મીઠા વગરના, તડકે સૂકવેલા (આતપ) ચોખા. ઘણા પરિવારોમાં શ્રાદ્ધ પછીનો દિવસ નિયમભંગ હોય છે, જેને મત્સ્યમુખી પણ કહે છે, જ્યારે પરિવાર ફરી પોતાના રોજના ભોજન પર, માછલી સહિત, પાછો ફરે છે.

પંચાંગની બે પરંપરાઓ

બંગાળી ઘરો પોતાની તિથિઓ પંજિકા (પંચાંગ) પરથી લે છે, અને તેની બે પરંપરાઓ છે:

• ગુપ્ત પ્રેસ અને તેના જેવી પંજિકાઓ સૂર્ય સિદ્ધાંત પરથી જૂની રીતે ગણતરી કરે છે, અને તહેવારો માટે રઘુનંદનના નિયમો અનુસરે છે.
• બિશુદ્ધ સિદ્ધાંત પંજિકા, જે માધબ ચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયે સૌથી પહેલાં 1890માં પ્રકાશિત કરી હતી, ગ્રહોની સ્થિતિને આકાશમાં ખરેખર દેખાતી સ્થિતિ સાથે મેળવવા સુધારી હતી.

બેલુર મઠ અને રામકૃષ્ણ મિશન બિશુદ્ધ સિદ્ધાંતને અનુસરે છે; કેટલીક સાર્વજનિક પૂજાઓ ગુપ્ત પ્રેસને અનુસરે છે. બંને તિથિને જુદી રીતે ગોઠવી શકે છે, એટલે ક્યારેક તેઓ કોઈ તહેવાર, કે શ્રાદ્ધની તિથિ, જુદા જુદા દિવસે મૂકે છે. કુટુંબના શ્રાદ્ધ માટે, તમારું ઘર હંમેશાં જે પંજિકા વાપરતું આવ્યું છે તે જ અનુસરો.

મહાલયાની સવાર

પિતૃ પક્ષનો છેલ્લો દિવસ, મહાલય અમાસ, એ દિવસ છે જ્યારે કોલકાતામાં ગંગાના ઘાટ પર તર્પણ માટે ભીડ ઊમટે છે; ત્યાંથી દુર્ગા પૂજા તરફ દોરી જતી મોસમ શરૂ થાય છે.

તમારા પુરોહિતને શું જણાવવું

• તમારો પરિવાર મૂળ ક્યાંનો છે, ફક્ત તમે ક્યાં રહો છો તે નહીં: બેંગલુરુમાં રહેતો બંગાળી પરિવાર બંગાળી પ્રથા અને બંગાળી પંજિકા અનુસરે છે.
• તિથિ, મહિનાના નામ સાથે અને તે કઈ ગણતરી પ્રમાણે છે તે (પૂનમે પૂરા થતા કે અમાસે પૂરા થતા મહિના), અથવા ફક્ત મૃત્યુની તારીખ, જેથી તેઓ તિથિ ગણી શકે.
• બંગાળી પરિવાર હોય તો કઈ પંજિકા, ખબર હોય તો.
• સ્વરૂપ: બ્રાહ્મણ ભોજ, સિધા, કે નાની વિધિ.

બીજી પરંપરાઓ પણ એ જ દિવસ પોતપોતાના ભાર સાથે પાળે છે: જુઓ સ્માર્ત શ્રાદ્ધ ક્રમવાર, માધ્વ શ્રાદ્ધ અને આયંગાર શ્રાર્ધમ. તમારા પરિવારની પ્રથા અનુસરતા પુરોહિત માટે, શ્રાદ્ધ માટે પુરોહિતની વિનંતી મોકલો.