ગરુડ પુરાણ: મૃત્યુ પછી શું થાય, 13 દિવસ કેમ

ગરુડ પુરાણ પ્રમાણે, મૃત્યુ પછીના પહેલા દસ દિવસ અર્પણ કરાતા ચોખાના પિંડ દિવંગતને આગળની યાત્રા માટે નવો દેહ, અંગે અંગ, રચી આપે છે. બારમા દિવસે એક વિધિ દિવંગતને પિતૃઓ સાથે જોડે છે, અને તેરમા દિવસે ધર્મરાજ યમ તરફની યાત્રા શરૂ થાય છે. પછી ગ્રંથ બે પ્રકારના માર્ગનું વર્ણન કરે છે. ધર્માત્માઓ યમની નગરીમાં ત્રણ દ્વારેથી પ્રવેશે છે, એવા માર્ગો પરથી જેને ગ્રંથ છાયાવાળા અને સુખદ કહે છે. પાપીઓ માટે તે દક્ષિણ માર્ગનું વર્ણન કરે છે: સોળ નગરોમાંથી પસાર થતી આશરે એક વર્ષની પદયાત્રા, જેમાં દરેક નગરમાં પરિવાર દર મહિને જે અર્પણ કરે છે તે મળે છે. પરિવાર જે વિધિઓ પાળે છે તેના સ્વરૂપને ગ્રંથ આ રીતે સમજાવે છે: દસ દિવસ પિંડ, બારમા અને તેરમા દિવસની વિધિઓ, પહેલા વર્ષ દરમિયાન દર મહિનાનાં અર્પણ, અને પહેલું વાર્ષિક શ્રાદ્ધ. નીચેનાં અવતરણો અર્નેસ્ટ વુડ અને એસ. વી. સુબ્રહ્મણ્યમના 1911ના અંગ્રેજી અનુવાદમાંથી છે.

ગ્રંથ પોતે

મોટા ભાગનાં ઘરોમાં જે વંચાય છે તે આખું ગરુડ પુરાણ નહીં, પણ ગરુડ પુરાણ સારોદ્ધાર, એટલે કે "તારવેલો સાર", છે: નવનિધિરામ (જેમનું નામ નૌનિધિરામ પણ લખાય છે) રચિત 16 અધ્યાયનો સંક્ષેપ, જે ગરુડના પ્રશ્નોના વિષ્ણુ ઉત્તર આપે છે એવા સંવાદ રૂપે રચાયો છે. 1911ની આવૃત્તિની પ્રસ્તાવના નોંધે છે કે તે "આખા ભારતમાં અંતિમ ક્રિયાઓ વખતે વપરાય છે, પણ કેટલાક તેને અશુભ માનીને બીજા પ્રસંગોએ વાંચતાં ડરે છે." તે ગ્રંથનો સાર આ રીતે આપે છે: શરૂઆતના અધ્યાયો નરકો વિશે છે, અધ્યાય 7 થી 13 મૃતકો માટેની વિધિઓ વિશે, અધ્યાય 14 સ્વર્ગ વિશે, અને છેલ્લા બે યોગ અને મોક્ષ વિશે.

આ અનેક ગ્રંથોમાંનો એક ગ્રંથ છે. ભગવદ્ ગીતા અને ઉપનિષદો મૃત્યુ વિશે જુદી રીતે વાત કરે છે, અને ઘણાં ઘરો, ખાસ કરીને દક્ષિણમાં, અવસાન પછીના દિવસોમાં બીજાં શાસ્ત્રો વાંચે છે. પણ ઘરોમાં વંચાતા બહુ ઓછા ગ્રંથો અવસાન પછીની વિધિઓને આ ગ્રંથની જેમ દિવસે દિવસે સમજાવે છે.

મૃત્યુ પહેલાં

અધ્યાય 9 મરણાસન્ન વ્યક્તિની સંભાળ કેવી રીતે રાખવી તે વર્ણવે છે. જમીન સાફ કરીને તેના પર દર્ભ અને તલ પાથરવામાં આવે છે, તુલસીના છોડની પાસે, અને ત્યાં શાલિગ્રામ મૂકવામાં આવે છે. મુખમાં તુલસીનું પાન મુકાય છે અને શાલિગ્રામના જળનું એક ટીપું અપાય છે. "તલ, દર્ભ અને તુલસી - આ ત્રણ પવિત્ર વસ્તુઓ છે, અને તે બીમાર માણસને દુર્ગતિમાં જતો અટકાવે છે" (9.10). ગ્રંથ એમ પણ કહે છે કે મરણાસન્ન વ્યક્તિને ઊંચા ખાટલા પર નહીં, પણ સાફ કરેલી જમીન પર સુવડાવવી (9.16-20). 1911ની આવૃત્તિની એક પાદટીપ નોંધે છે કે ઘરોમાં મરણાસન્ન સ્વજનને પથારી પરથી જમીન પર લઈ લેવામાં આવતા, અને ઘણાં ઘરો આજે પણ આમ કરે છે. જો તમારાં માતા કે પિતાનું અવસાન હોસ્પિટલમાં થયું હોય, તો ગ્રંથની કોઈ વાત પછી થતી વિધિઓને જરા પણ ઓછી ફળદાયી બનાવતી નથી; ગ્રંથનો બાકીનો આખો ભાગ એ વિધિઓ વિશે જ છે.

મૃત્યુની ક્ષણ

અધ્યાય 1 એક પાપી માણસના મૃત્યુનું વર્ણન કરે છે, અને તેનો હેતુ ડરાવવાનો છે. યમના બે દૂત આવે છે, "ભયંકર દેખાવવાળા, હાથમાં પાશ અને દંડ લીધેલા", અને "અંગૂઠા જેવડો પુરુષ, 'હાય, હાય' કરતો, યમના દૂતો દ્વારા દેહમાંથી ખેંચી કઢાય છે, અને એ દરમિયાન પોતાના દેહ તરફ જોતો રહે છે" (1.32).

ગ્રંથ સ્પષ્ટ કહે છે કે આ દરેકનું મૃત્યુ નથી, કે દરેકનો માર્ગ નથી. "ધર્માત્માઓ ધર્મરાજની નગરીમાં ત્રણ દ્વારેથી પ્રવેશે છે, પણ પાપીઓ તેમાં ફક્ત દક્ષિણ દ્વારના માર્ગે જ પ્રવેશે છે" (4.3). અધ્યાય 14 ધર્માત્માઓના પૂર્વ માર્ગનું વર્ણન કરે છે, જે "પારિજાતનાં વૃક્ષોની છાયાથી ઢંકાયેલો, અને રત્નોથી જડેલો" છે. એ માર્ગે ચાલનારાઓમાં ગ્રંથ આવા લોકોનાં નામ આપે છે: "માતા-પિતાની ભક્તિ કરનારા", "ઉનાળામાં વિશ્રામગૃહ આપનારા, અને શિયાળામાં બળતણ આપનારા", "મનથી દુઃખી લોકોને સાંત્વનાના શબ્દો કહેનારા", અને "પુરાણો કહેનારા અને સાંભળનારા".

પહેલા દસ દિવસ: અર્પણથી બનેલો દેહ

ગ્રંથનો આ ભાગ દરેક દિવંગત વિશે છે. જૂના દેહનો અગ્નિસંસ્કાર થઈ ગયો છે, અને યાત્રા માટે દિવંગતને નવા દેહની જરૂર છે. ગ્રંથ કહે છે કે પુત્રનાં અર્પણ તે દેહ રચે છે: "દસ દિવસ સુધી પુત્રે પિંડ અર્પણ કરવા" (1.47). દરેક પિંડના ચાર ભાગ થાય છે. બે ભાગ નવા દેહનાં પાંચ તત્ત્વોને પોષણ આપે છે, ત્રીજો યમના દૂતોને જાય છે, અને ચોથા ભાગ પર દિવંગત જીવે છે (1.48). દેહ દિવસે દિવસે ઘડાય છે (1.51-53):

દિવસ	એ દિવસનો પિંડ શું રચે છે
1	માથું
2	ગરદન અને ખભા
3	હૃદય
4	પીઠ
5	નાભિ
6	કમર અને ગુપ્ત અંગો
7	જાંઘ
8 અને 9	ઘૂંટણ અને પગ
10	ભૂખ અને તરસ

અગિયારમા અને બારમા દિવસે, હવે અર્પણથી બનેલા દેહમાં રહેતો અને ખૂબ ભૂખ્યો-તરસ્યો દિવંગત ભોજન કરે છે (1.54). બીજા ગ્રંથો આ તબક્કા જુદી રીતે ગણાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ધર્મસિંધુ પ્રમાણે બીજો પિંડ આંખ, નાક અને કાન રચે છે. ભાવના એ જ છે: આ દિવસોની વિધિઓ દિવંગતને યાત્રા માટે દેહ આપે છે. અધ્યાય 10 પરિવારને એમ પણ કહે છે કે બારમા દિવસ સુધી મૃત્યુના સ્થાને દક્ષિણ તરફ મુખ રાખેલો દીવો સતત પ્રગટેલો રાખવો (10.63).

બારમો દિવસ: પિતૃઓ સાથે જોડાણ

અધ્યાય 13 સપિંડીકરણનું વર્ણન કરે છે, એવી વિધિ "જેનાથી પ્રેતની અવસ્થા પાછળ છૂટી જાય છે અને આત્મા પિતૃઓના વર્ગમાં પ્રવેશે છે" (13.2). ગ્રંથ નોંધે છે કે ઋષિઓએ તેને બારમા દિવસે, અથવા ત્રણ પખવાડિયાં, છ મહિના કે એક વર્ષ પછી મૂક્યું હતું. પછી તે દરેક માટે બારમો દિવસ પસંદ કરે છે, કારણ કે આ યુગમાં સંજોગો અનંત રીતે બદલાતા રહે છે અને જીવન ટૂંકું છે (13.28-30). આજે પણ મોટા ભાગનાં ઘરો તે બારમા દિવસે પૂરું કરે છે અને સમાપનની વિધિઓ તથા ભોજન તેરમા દિવસે રાખે છે.

આ જ અધ્યાય બે દાનનું વર્ણન કરે છે. સાજ-સામાન સાથેની પથારી ફક્ત એક જ બ્રાહ્મણને અપાય છે, "ક્યારેય અનેકને નહીં" (13.77). પછી આવે છે પદદાન: તેર વસ્તુઓ, જેમાં "છત્રી, પગરખાં, વસ્ત્રો, મુદ્રિકા (વીંટી), જળપાત્ર, આસન" અને વાસણોનો એક સેટ હોય છે, જે બારમા દિવસે તેર બ્રાહ્મણોને અપાય છે (13.82-86). ગ્રંથ સમજાવે છે કે આગળના તપતા માર્ગ પર છત્રી "તેના માથા ઉપર સુખદ છાયા કરે છે" (13.87). ઘણાં ઘરો આજે પણ અવસાન પછીના દિવસોમાં આ દાન આપે છે.

તેરમો દિવસ: માર્ગ શરૂ થાય છે

"તેરમા દિવસે, યમના દૂતોથી બંધાયેલો દિવંગત, માર્ગ પર એકલો ચાલે છે" (1.55). અહીંથી ગ્રંથ પાપીઓના દક્ષિણ માર્ગનું વિગતે અનુસરણ કરે છે. યમની નગરી સુધીનો એ માર્ગ 86,000 યોજન લાંબો છે (1.56), અને દિવંગત રોજ 247 યોજન કાપે છે (1.57). એકને બીજાથી ભાગો તો યાત્રામાં આશરે 348 દિવસ લાગે. એ લગભગ એક ચાંદ્ર વર્ષ જેટલું છે - અર્પણનું એ જ વર્ષ જે પરિવારને પાળવાનું કહેવામાં આવે છે.

સોળ નગરો અને માસિક વિધિઓ

આ માર્ગ પર દિવંગત સોળ નગરોમાંથી પસાર થાય છે (1.58-59). અધ્યાય 2 એક પછી એક તેમનું વર્ણન કરે છે. 17 દિવસ એકલા, "પવનના વેગે" ચાલ્યા પછી, અઢારમા દિવસે દિવંગત પહેલા નગર, સૌમ્યપુર, પહોંચે છે (2.43). દરેક નગરમાં વર્ષના એ તબક્કે પરિવાર જે અર્પણ કરે છે તે તેને મળે છે: "તેના પુત્રો અને પૌત્રોએ પ્રેમથી કે કરુણાથી આપેલા માસિક પિંડ" (2.51), પછી ત્રણ પખવાડિયાંના અંતે કરાતું અર્પણ (2.53), અને એમ આખા વર્ષ સુધી.

વર્ષના અંતે, શીતાઢ્ય નામના નગરમાં, તે "હિમાલયની ઠંડી કરતાં સો ગણી વધારે" ઠંડી સહન કરે છે. તે ચારે તરફ જોઈને પૂછે છે કે તેનું દુઃખ દૂર કરે એવું કોઈ સગું બાકી છે કે નહીં, અને "વાર્ષિક પિંડ ખાઈને તે ફરી હિંમત એકઠી કરે છે" (2.79-81). છેલ્લા નગરમાં તે અર્પણથી બનેલો દેહ છોડી દે છે અને યમના દરબાર તરફ આગળ વધે છે (2.82-83).

પહેલા વર્ષનાં માસિક શ્રાદ્ધ, ત્રણ પખવાડિયાંનું શ્રાદ્ધ, અને પહેલું વાર્ષિક શ્રાદ્ધ આ તબક્કાઓ સાથે મેળ ખાય છે. અધ્યાય 2 એક રીતે પહેલા વર્ષના વિધિ-કેલેન્ડરની ગ્રંથે આપેલી સમજૂતી છે. વિધિઓ દરેક માટે પાળવામાં આવે છે, કારણ કે કોઈ પરિવાર જાણી શકતો નથી કે તેમના દિવંગત કયા માર્ગે ચાલે છે.

વૈતરણી નદી

દક્ષિણ માર્ગની અધવચ્ચે વૈતરણી વહે છે, સો યોજન સુધી ફેલાયેલી "પરુ અને લોહી"ની નદી (2.15-17). ગ્રંથ કહે છે કે તે ફક્ત આ જ માર્ગ પર આવે છે (4.4). અધ્યાય 8 દિવંગત તેને પાર કરી શકે તે માટે ગોદાનનું વર્ણન કરે છે. મોટા ભાગનાં ઘરો વૈતરણી ગોદાન વિશે આ જ ગ્રંથમાંથી જાણે છે; આ ગોદાન આજે પણ ઘણી વાર અંતિમ ઘડીએ કે અંતિમ ક્રિયા વખતે કરાય છે.

વિધિઓ કોણ કરે છે

સૌથી પહેલાં પુત્ર. પુત્ર ન હોય ત્યારે અધ્યાય 11 દસ દિવસની વિધિઓ કોણે કરવી તેનાં નામ આપે છે, પત્નીથી શરૂ કરીને. એ ક્રમ અમારી શ્રાદ્ધ સામાન્ય રીતે ન થઈ શકે ત્યારે ગ્રંથો શું માન્ય રાખે છે વિશેની માર્ગદર્શિકામાં આપ્યો છે. એ જ માર્ગદર્શિકા અધ્યાય 7ની એક કથા ટાંકે છે, જેમાં એક રાજા એક અજાણ્યા માટે વિધિઓ કરે છે અને એ અજાણ્યો મુક્ત થાય છે. તમે જેમને ગુમાવ્યા છે તેમને પુત્ર ન હોય, તોય વિધિઓ થઈ શકે છે અને થવી જ જોઈએ.

તે શા માટે વંચાય છે, અને કેવી રીતે વાંચવો

ગ્રંથ તેને સાંભળનારાઓને ઘણું વચન આપે છે. અધ્યાય 7ની કથા વિશે તે કહે છે કે જેઓ તે સાંભળે છે અને બીજાને સંભળાવે છે તેઓ "ભલે તેમણે પાપ કર્યાં હોય, તોય ક્યારેય પ્રેતની અવસ્થામાં જતા નથી" (7.69). વિધિઓના આખા વર્ણન વિશે તે કહે છે કે ગરીબ માણસ પણ તે સાંભળે તો "દાનનું ફળ પામે છે" (13.122). ઉપદેશ એક સાદા સાર સાથે પૂરો થાય છે: "તત્ત્વજ્ઞાનીઓ મોક્ષ પામે છે; ધર્માત્માઓ સ્વર્ગમાં જાય છે; પાપીઓ દુર્ગતિ પામે છે" (16.116).

શોકના દિવસોમાં વંચાય ત્યારે, આ ગ્રંથ ધમકી કરતાં વધુ એક સમજૂતી તરીકે કામ કરે છે. તે શોકગ્રસ્ત પરિવારને કહે છે કે દરેક વિધિ શા માટે છે: દસ પિંડ દેહ આપે છે, માસિક અર્પણ એક યાત્રીને પોષે છે, અને બારમો દિવસ માતા કે પિતાને પિતૃઓ સાથે જોડે છે. અમારી ઉત્તર ભારત અને બંગાળમાં શ્રાદ્ધ વિશેની માર્ગદર્શિકામાં જણાવ્યું છે તેમ, ઉત્તર ભારતનાં ઘણાં ઘરોમાં 13 દિવસ દરમિયાન પંડિત તેનો મોટેથી પાઠ કરે છે. આવા સમયે દુઃખ-યાતનાના અધ્યાયો બહુ ભારે લાગે, તો પંડિતને કહો; ઘણા પંડિતો વાંચતાં વાંચતાં સમજાવે છે, અથવા વિધિઓ વિશેના અધ્યાયોથી શરૂઆત કરે છે.

વિધિઓ પોતે, ક્રમવાર, જાણવા માટે અમારી અંતિમ સંસ્કાર અને તે પછીના દિવસો વિશેની માર્ગદર્શિકા, અને ત્યાર પછી આવતી વાર્ષિક વિધિ માટે શ્રાદ્ધ વિધિની માર્ગદર્શિકા જુઓ. આ દિવસોની વિધિઓ અને પાઠ પુરોહિત તમારી સાથે રહીને કરાવી શકે છે: મૃત્યુ પછીની વિધિઓ માટે પુરોહિતની વિનંતી મોકલો.